Á Nam Trần Tuấn Khải - Nhà thơ của một thế hệ chuyển giao
Trần Tuấn Khải (1895 - 1983), thường được biết đến với bút danh Á Nam, là một trong những gương mặt đáng chú ý của văn học Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XX. Ông trưởng thành trong giai đoạn xã hội Việt Nam chuyển từ nền văn hóa Nho học sang nền văn học quốc ngữ hiện đại, đồng thời chứng kiến những biến động chính trị và xã hội lớn từ thời thuộc địa đến những năm cuối đời.
Thơ văn Trần Tuấn Khải mang dấu ấn rõ rệt của một lớp trí thức chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Hán học nhưng đứng trước một xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Các sáng tác của ông thường sử dụng hình thức thơ truyền thống, điển tích lịch sử và những câu chuyện về đất nước để chuyển tải tâm trạng trước thời cuộc. Chính đặc điểm này giúp ông trở thành một trong những nhà thơ được chú ý trong đời sống văn chương Việt Nam trước năm 1945.
1. Gia đình Nho học và những năm đầu đời
Trần Tuấn Khải sinh ngày 4.11.1895, tại làng Quang Xán, xã Mỹ Hà, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Ông xuất thân trong một gia đình Nho học có truyền thống yêu nước.
Cha ông là Trần Khải Thụy, từng đỗ Cử nhân và làm việc trong hệ thống khoa cử triều Nguyễn. Môi trường gia đình có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập của Trần Tuấn Khải.
Từ khoảng sáu tuổi, ông bắt đầu học chữ Hán với cha. Người mẹ cũng có vốn văn học dân gian và am hiểu ca dao, thi phú, góp phần hình thành nền tảng văn chương của ông. Khi còn rất trẻ, Trần Tuấn Khải đã có khả năng sáng tác bằng các thể thơ truyền thống khi đó.
Việc được giáo dục theo lối Nho học trong những năm đầu đời có ý nghĩa quan trọng đối với toàn bộ sự nghiệp văn chương của ông. Khi nền văn học quốc ngữ đang phát triển, Trần Tuấn Khải vẫn sử dụng một hệ thống biểu đạt chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học cũ. Vì vậy, thơ ông vừa thuộc thế giới của văn chương truyền thống, vừa phản ánh những vấn đề của xã hội Việt Nam hiện đại đang hình thành.
2. Bước vào đời trong thời kỳ biến động
Năm 1914, khi Trần Tuấn Khải 19 tuổi, cha ông qua đời. Đây là một bước ngoặt trong cuộc đời ông khi gia đình mất đi người giữ vai trò quan trọng về cả kinh tế lẫn học vấn.
Năm 1919, ông trở lại quê dạy học trong một thời gian rồi tiếp tục sinh sống giữa nhiều địa phương ở miền Bắc. Sau đó, ông đưa gia đình về Hà Nội. Vợ ông mua một trang trại ở khu vực Thái Hà, khi ấy vẫn nằm ở vùng ven đô, tạo cho gia đình một không gian tương đối tách biệt với đời sống đô thị.
Trong giai đoạn này, Trần Tuấn Khải bắt đầu được biết đến nhiều hơn trong giới văn chương. Những sáng tác của ông xuất hiện khi chữ quốc ngữ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong đời sống báo chí và văn học.
Một số bài thơ viết về lịch sử, đất nước và tâm trạng của người dân trong cảnh mất chủ quyền nhanh chóng được độc giả chú ý. Trong số những tác phẩm thường được nhắc đến có “Gánh nước đêm”, “Cô bán nước”, “Tiễn chân anh Khóa xuống tàu” và đặc biệt là “Hai chữ nước nhà”.
3. Duyên nợ phù sinh và sự nghiệp văn chương
Năm 1920 đến 1921, Trần Tuấn Khải cho xuất bản tập Duyên nợ phù sinh, tác phẩm này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong sự nghiệp văn chương của ông.
Năm 1922, ông được mời tham gia ban biên tập nhật báo Khai hóa tại Hà Nội và cộng tác với nhiều tờ báo khác. Báo chí trở thành một trong những môi trường hoạt động quan trọng của ông, bên cạnh sáng tác văn học.
Trần Tuấn Khải viết nhiều thể loại và không chỉ giới hạn ở thơ. Danh mục tác phẩm còn có tiểu thuyết, kịch và các bản dịch. Trong số các tác phẩm được ghi nhận có Gương bể dâu, Hồn hoa, Thiên Thai lão hiệp, Mảnh gương đời, cùng các bản dịch Thủy Hử, Hồng lâu mộng và Đông Chu liệt quốc.
Tuy nhiên, thơ vẫn là bộ phận quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông. Đặc điểm nổi bật của thơ Trần Tuấn Khải là sự kết hợp giữa hình thức truyền thống với tâm trạng thời đại. Những câu chuyện lịch sử, nhân vật lịch sử và hình tượng dân gian thường được ông sử dụng như phương tiện để nói về hiện tại.
3. Bút quan hoài và sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa
Sau Duyên nợ phù sinh, Trần Tuấn Khải tiếp tục xuất bản nhiều tác phẩm. Bút quan hoài là một trong những tập thơ khiến tên tuổi ông được biết đến rộng rãi hơn.
Các sáng tác trong tập mang màu sắc bi tráng và chứa đựng nhiều suy tư về vận nước. Trong bối cảnh chính quyền thuộc địa kiểm soát chặt chẽ những nội dung có khả năng kích thích tinh thần chính trị, một số tác phẩm của Trần Tuấn Khải nhanh chóng lọt vào sự chú ý của nhà chức trách.
Năm 1927, Bút quan hoài bị cấm lưu hành và tàng trữ. Sự kiện này cho thấy hoạt động văn chương của Trần Tuấn Khải đã vượt khỏi phạm vi một sự nghiệp văn học thuần túy. Những hình tượng lịch sử và lời than về đất nước trong thơ ông có thể được đọc như một hình thức diễn đạt tâm trạng chính trị trong điều kiện báo chí và xuất bản chịu sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa.
Trần Tuấn Khải từng có ý định ra nước ngoài. Khoảng năm 1915 - 1916, ông từng dự định sang Đông Hưng, Trung Quốc. Sau đó, năm 1927, ông có kế hoạch sang Pháp.
Những dự định này không thành. Một số tài liệu cho biết chính quyền thuộc địa theo dõi những hoạt động và mối quan hệ của ông với giới trí thức, những người hoạt động chính trị và những nhân vật có khuynh hướng chống chế độ thuộc địa. Trong số những cái tên được nhắc tới có Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng và một số nhà báo, nhà hoạt động chính trị đương thời.
Trong hoàn cảnh đó, Trần Tuấn Khải từng phải lẩn tránh sự theo dõi của chính quyền thuộc địa, có thời gian ẩn tại động Huyền Không ở Ngũ Hành Sơn, Quảng Nam. Việc này về sau trở thành một phần đáng chú ý trong tiểu sử của ông, cho thấy mức độ nhạy cảm chính trị mà hoạt động văn chương của ông từng đạt tới.
Năm 1932, Trần Tuấn Khải xuất bản Chơi xuân năm Nhâm Thân. Tác phẩm nhanh chóng bị chính quyền thuộc địa thu hồi. Nhà chức trách khám xét nhà ông và bắt giữ cả Trần Tuấn Khải lẫn chủ nhà sách Nam Ký.
Ông bị giam tại Hỏa Lò hơn hai tháng và sau đó bị tuyên án hai tháng tù treo với cáo buộc liên quan đến việc viết sách có nội dung “phá rối trị an, xúi dân nổi loạn”. Trong thời gian ở Hỏa Lò, ông gặp Nghiêm Toản cùng một số trí thức khác.
Vụ việc năm 1932 là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong cuộc đời Trần Tuấn Khải. Nó cho thấy chính quyền thuộc địa không chỉ kiểm soát các tổ chức chính trị mà còn đặc biệt chú ý tới hoạt động xuất bản và văn chương khi những nội dung đó có thể được diễn giải như sự cổ động tinh thần chống đối.
Đối với Trần Tuấn Khải, nhà tù trở thành một phần trong lịch sử hoạt động văn chương của ông, giống như đối với một số trí thức và nhà văn Việt Nam cùng thời.
4. Biến cố gia đình và những năm cuối thời thuộc địa
Sau khi ra tù, Trần Tuấn Khải tiếp tục phải trải qua những biến cố trong đời sống cá nhân. Người vợ đầu và một người con qua đời trong thời gian này. Sau khi lo việc mai táng, ông trở lại Thái Hà và tiếp tục viết báo.
Năm 1938, ông kết hôn lần thứ hai. Gia đình Trần Tuấn Khải về sau có nhiều người hoạt động trong lĩnh vực văn chương và văn hóa. Trong số đó có nữ sĩ Tuệ Mai và nhà thơ Lan Hinh, những người tiếp tục xuất hiện trong đời sống văn học Việt Nam.
Sau Cách mạng tháng Tám và trong những năm đầu của cuộc chiến tranh Đông Dương, Trần Tuấn Khải cùng gia đình tản cư. Năm 1947, ông đưa con về Nho Quan, Ninh Bình.
Năm 1954, sau Hiệp định Genève, ông vào Nam. Tại Sài Gòn, Trần Tuấn Khải tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, thư viện, Hán học và báo chí. Ông từng làm việc tại Thư viện Quốc gia, Viện Khảo cổ và Nha Văn hóa, đồng thời cộng tác với một số tờ báo và tạp chí như Đuốc Nhà Nam, Văn hóa nguyệt san và Tin văn.
5. Trần Tuấn Khải trong đời sống văn hóa Sài Gòn và những năm tháng cuối đời
Năm 1966, khi chiến tranh Việt Nam bước vào giai đoạn ngày càng quyết liệt, Trần Tuấn Khải tham gia một số hoạt động của giới trí thức và văn nghệ sĩ Sài Gòn theo hướng vận động hòa bình và bảo vệ văn hóa dân tộc.
Ông cùng một số trí thức ký tên vào những kiến nghị liên quan đến việc tìm kiếm giải pháp thương lượng nhằm chấm dứt chiến tranh. Cũng trong năm 1966, Lực lượng Bảo vệ văn hóa dân tộc được thành lập tại Sài Gòn. Ngày 7. 8.1966, một đại hội với sự tham dự của hơn một nghìn đại biểu thuộc giới văn hóa, giáo dục, văn nghệ sĩ, trí thức và các tổ chức xã hội đã diễn ra tại Tòa Đô chính Sài Gòn. Giáo sư Lê Văn Giáp giữ chức chủ tịch, còn Á Nam Trần Tuấn Khải và giáo sư Dương Minh Thới giữ chức chủ tịch danh dự; nhà văn Vũ Hạnh làm tổng thư ký.
Lực lượng này đặt trọng tâm vào việc bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh đời sống văn hóa miền Nam chịu ảnh hưởng ngày càng mạnh của chiến tranh, đô thị hóa và các dòng văn hóa từ bên ngoài.
Việc một nhà thơ đã bước sang tuổi ngoài 70 như Trần Tuấn Khải được lựa chọn vào vị trí chủ tịch danh dự cho thấy uy tín văn hóa mà ông vẫn duy trì trong đời sống trí thức miền Nam lúc bấy giờ.
Sau ngày 30.4.1975, Trần Tuấn Khải ở lại Thành phố Hồ Chí Minh. Ông tham gia hoạt động trong đời sống văn nghệ thành phố với tư cách cố vấn Hội Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh.
Những năm cuối đời của ông không còn gắn với các hoạt động chính trị hay báo chí sôi nổi như những giai đoạn trước. Ông chủ yếu được nhắc đến như một nhà thơ thuộc thế hệ chuyển tiếp giữa văn học Nho học và văn học hiện đại, đồng thời là một nhân vật có vị trí trong đời sống văn hóa Việt Nam thế kỷ XX.
Trần Tuấn Khải qua đời ngày 7.3.1983 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 88 tuổi.
6. Một nhà thơ đứng giữa hai thời đại
Cuộc đời Trần Tuấn Khải trải dài gần chín thập niên và đi qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau: những năm cuối của chế độ quân chủ, thời kỳ thuộc địa, sự phát triển của báo chí quốc ngữ, phong trào văn hóa đầu thế kỷ XX, chiến tranh Đông Dương, sự phân chia đất nước sau năm 1954, chiến tranh Việt Nam và những năm đầu sau năm 1975.
Sự nghiệp của ông nằm ở vị trí trung gian giữa hai thế giới văn hóa. Ông được đào tạo bằng chữ Hán, lớn lên trong một gia đình Nho học, sử dụng nhiều thể thơ truyền thống nhưng hoạt động trong môi trường báo chí và xuất bản hiện đại. Chính sự giao thoa đó tạo nên đặc điểm riêng của thơ Trần Tuấn Khải.
Trong nhiều tác phẩm, ông không trực tiếp trình bày những vấn đề chính trị theo cách của một văn kiện hay bài nghị luận. Thay vào đó, ông sử dụng lịch sử, truyền thuyết, nhân vật cổ và những hình tượng quen thuộc trong văn hóa dân tộc để diễn đạt tâm trạng của một thế hệ sống trong hoàn cảnh đất nước mất chủ quyền.
“Á Nam” không chỉ là một bút danh gắn với một nhà thơ tiền chiến, đó còn là tên tuổi của một lớp trí thức Việt Nam được hình thành từ nền Nho học nhưng phải thích nghi với nền văn hóa báo chí, văn học quốc ngữ và những biến động chính trị của thế kỷ XX.
Từ những tập thơ đầu tiên đến những hoạt động văn hóa ở Sài Gòn và vai trò cố vấn văn nghệ sau năm 1975, cuộc đời Trần Tuấn Khải phản ánh một chặng đường dài của văn hóa Việt Nam hiện đại: từ thế giới của nhà Nho cuối thời quân chủ đến đời sống văn hóa đa dạng và đầy biến động của Việt Nam trong thế kỷ XX.
Nguồn khảo cứu
1. Chân dung văn học - Trần Tuấn Khải, các tư liệu tiểu sử và tác phẩm.
2. Tổng tập Văn học Việt Nam, phần về Trần Tuấn Khải, NXB Khoa học Xã hội.
3. Nguyễn Quyết Thắng - Nguyễn Bá Thế, Tự điển nhân vật Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, 1992.
4. Kỷ yếu và tư liệu Hội thảo khoa học “Á Nam Trần Tuấn Khải - Danh nhân văn hóa dân tộc”, Hà Nội, 2018.
5. Lịch sử Đảng và Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh, phần về phong trào trí thức, văn nghệ sĩ và Lực lượng Bảo vệ văn hóa dân tộc năm 1966.
6. Trần Tuấn Khải, Duyên nợ phù sinh.
Trần Tuấn Khải (1895 - 1983), thường được biết đến với bút danh Á Nam, là một trong những gương mặt đáng chú ý của văn học Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XX. Ông trưởng thành trong giai đoạn xã hội Việt Nam chuyển từ nền văn hóa Nho học sang nền văn học quốc ngữ hiện đại, đồng thời chứng kiến những biến động chính trị và xã hội lớn từ thời thuộc địa đến những năm cuối đời.
Thơ văn Trần Tuấn Khải mang dấu ấn rõ rệt của một lớp trí thức chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Hán học nhưng đứng trước một xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Các sáng tác của ông thường sử dụng hình thức thơ truyền thống, điển tích lịch sử và những câu chuyện về đất nước để chuyển tải tâm trạng trước thời cuộc. Chính đặc điểm này giúp ông trở thành một trong những nhà thơ được chú ý trong đời sống văn chương Việt Nam trước năm 1945.
1. Gia đình Nho học và những năm đầu đời
Trần Tuấn Khải sinh ngày 4.11.1895, tại làng Quang Xán, xã Mỹ Hà, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Ông xuất thân trong một gia đình Nho học có truyền thống yêu nước.
Cha ông là Trần Khải Thụy, từng đỗ Cử nhân và làm việc trong hệ thống khoa cử triều Nguyễn. Môi trường gia đình có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập của Trần Tuấn Khải.
Từ khoảng sáu tuổi, ông bắt đầu học chữ Hán với cha. Người mẹ cũng có vốn văn học dân gian và am hiểu ca dao, thi phú, góp phần hình thành nền tảng văn chương của ông. Khi còn rất trẻ, Trần Tuấn Khải đã có khả năng sáng tác bằng các thể thơ truyền thống khi đó.
Việc được giáo dục theo lối Nho học trong những năm đầu đời có ý nghĩa quan trọng đối với toàn bộ sự nghiệp văn chương của ông. Khi nền văn học quốc ngữ đang phát triển, Trần Tuấn Khải vẫn sử dụng một hệ thống biểu đạt chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học cũ. Vì vậy, thơ ông vừa thuộc thế giới của văn chương truyền thống, vừa phản ánh những vấn đề của xã hội Việt Nam hiện đại đang hình thành.
2. Bước vào đời trong thời kỳ biến động
Năm 1914, khi Trần Tuấn Khải 19 tuổi, cha ông qua đời. Đây là một bước ngoặt trong cuộc đời ông khi gia đình mất đi người giữ vai trò quan trọng về cả kinh tế lẫn học vấn.
Năm 1919, ông trở lại quê dạy học trong một thời gian rồi tiếp tục sinh sống giữa nhiều địa phương ở miền Bắc. Sau đó, ông đưa gia đình về Hà Nội. Vợ ông mua một trang trại ở khu vực Thái Hà, khi ấy vẫn nằm ở vùng ven đô, tạo cho gia đình một không gian tương đối tách biệt với đời sống đô thị.
Trong giai đoạn này, Trần Tuấn Khải bắt đầu được biết đến nhiều hơn trong giới văn chương. Những sáng tác của ông xuất hiện khi chữ quốc ngữ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong đời sống báo chí và văn học.
Một số bài thơ viết về lịch sử, đất nước và tâm trạng của người dân trong cảnh mất chủ quyền nhanh chóng được độc giả chú ý. Trong số những tác phẩm thường được nhắc đến có “Gánh nước đêm”, “Cô bán nước”, “Tiễn chân anh Khóa xuống tàu” và đặc biệt là “Hai chữ nước nhà”.
3. Duyên nợ phù sinh và sự nghiệp văn chương
Năm 1920 đến 1921, Trần Tuấn Khải cho xuất bản tập Duyên nợ phù sinh, tác phẩm này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong sự nghiệp văn chương của ông.
Năm 1922, ông được mời tham gia ban biên tập nhật báo Khai hóa tại Hà Nội và cộng tác với nhiều tờ báo khác. Báo chí trở thành một trong những môi trường hoạt động quan trọng của ông, bên cạnh sáng tác văn học.
Trần Tuấn Khải viết nhiều thể loại và không chỉ giới hạn ở thơ. Danh mục tác phẩm còn có tiểu thuyết, kịch và các bản dịch. Trong số các tác phẩm được ghi nhận có Gương bể dâu, Hồn hoa, Thiên Thai lão hiệp, Mảnh gương đời, cùng các bản dịch Thủy Hử, Hồng lâu mộng và Đông Chu liệt quốc.
Tuy nhiên, thơ vẫn là bộ phận quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông. Đặc điểm nổi bật của thơ Trần Tuấn Khải là sự kết hợp giữa hình thức truyền thống với tâm trạng thời đại. Những câu chuyện lịch sử, nhân vật lịch sử và hình tượng dân gian thường được ông sử dụng như phương tiện để nói về hiện tại.
3. Bút quan hoài và sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa
Sau Duyên nợ phù sinh, Trần Tuấn Khải tiếp tục xuất bản nhiều tác phẩm. Bút quan hoài là một trong những tập thơ khiến tên tuổi ông được biết đến rộng rãi hơn.
Các sáng tác trong tập mang màu sắc bi tráng và chứa đựng nhiều suy tư về vận nước. Trong bối cảnh chính quyền thuộc địa kiểm soát chặt chẽ những nội dung có khả năng kích thích tinh thần chính trị, một số tác phẩm của Trần Tuấn Khải nhanh chóng lọt vào sự chú ý của nhà chức trách.
Năm 1927, Bút quan hoài bị cấm lưu hành và tàng trữ. Sự kiện này cho thấy hoạt động văn chương của Trần Tuấn Khải đã vượt khỏi phạm vi một sự nghiệp văn học thuần túy. Những hình tượng lịch sử và lời than về đất nước trong thơ ông có thể được đọc như một hình thức diễn đạt tâm trạng chính trị trong điều kiện báo chí và xuất bản chịu sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa.
Trần Tuấn Khải từng có ý định ra nước ngoài. Khoảng năm 1915 - 1916, ông từng dự định sang Đông Hưng, Trung Quốc. Sau đó, năm 1927, ông có kế hoạch sang Pháp.
Những dự định này không thành. Một số tài liệu cho biết chính quyền thuộc địa theo dõi những hoạt động và mối quan hệ của ông với giới trí thức, những người hoạt động chính trị và những nhân vật có khuynh hướng chống chế độ thuộc địa. Trong số những cái tên được nhắc tới có Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng và một số nhà báo, nhà hoạt động chính trị đương thời.
Trong hoàn cảnh đó, Trần Tuấn Khải từng phải lẩn tránh sự theo dõi của chính quyền thuộc địa, có thời gian ẩn tại động Huyền Không ở Ngũ Hành Sơn, Quảng Nam. Việc này về sau trở thành một phần đáng chú ý trong tiểu sử của ông, cho thấy mức độ nhạy cảm chính trị mà hoạt động văn chương của ông từng đạt tới.
Năm 1932, Trần Tuấn Khải xuất bản Chơi xuân năm Nhâm Thân. Tác phẩm nhanh chóng bị chính quyền thuộc địa thu hồi. Nhà chức trách khám xét nhà ông và bắt giữ cả Trần Tuấn Khải lẫn chủ nhà sách Nam Ký.
Ông bị giam tại Hỏa Lò hơn hai tháng và sau đó bị tuyên án hai tháng tù treo với cáo buộc liên quan đến việc viết sách có nội dung “phá rối trị an, xúi dân nổi loạn”. Trong thời gian ở Hỏa Lò, ông gặp Nghiêm Toản cùng một số trí thức khác.
Vụ việc năm 1932 là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong cuộc đời Trần Tuấn Khải. Nó cho thấy chính quyền thuộc địa không chỉ kiểm soát các tổ chức chính trị mà còn đặc biệt chú ý tới hoạt động xuất bản và văn chương khi những nội dung đó có thể được diễn giải như sự cổ động tinh thần chống đối.
Đối với Trần Tuấn Khải, nhà tù trở thành một phần trong lịch sử hoạt động văn chương của ông, giống như đối với một số trí thức và nhà văn Việt Nam cùng thời.
4. Biến cố gia đình và những năm cuối thời thuộc địa
Sau khi ra tù, Trần Tuấn Khải tiếp tục phải trải qua những biến cố trong đời sống cá nhân. Người vợ đầu và một người con qua đời trong thời gian này. Sau khi lo việc mai táng, ông trở lại Thái Hà và tiếp tục viết báo.
Năm 1938, ông kết hôn lần thứ hai. Gia đình Trần Tuấn Khải về sau có nhiều người hoạt động trong lĩnh vực văn chương và văn hóa. Trong số đó có nữ sĩ Tuệ Mai và nhà thơ Lan Hinh, những người tiếp tục xuất hiện trong đời sống văn học Việt Nam.
Sau Cách mạng tháng Tám và trong những năm đầu của cuộc chiến tranh Đông Dương, Trần Tuấn Khải cùng gia đình tản cư. Năm 1947, ông đưa con về Nho Quan, Ninh Bình.
Năm 1954, sau Hiệp định Genève, ông vào Nam. Tại Sài Gòn, Trần Tuấn Khải tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, thư viện, Hán học và báo chí. Ông từng làm việc tại Thư viện Quốc gia, Viện Khảo cổ và Nha Văn hóa, đồng thời cộng tác với một số tờ báo và tạp chí như Đuốc Nhà Nam, Văn hóa nguyệt san và Tin văn.
5. Trần Tuấn Khải trong đời sống văn hóa Sài Gòn và những năm tháng cuối đời
Năm 1966, khi chiến tranh Việt Nam bước vào giai đoạn ngày càng quyết liệt, Trần Tuấn Khải tham gia một số hoạt động của giới trí thức và văn nghệ sĩ Sài Gòn theo hướng vận động hòa bình và bảo vệ văn hóa dân tộc.
Ông cùng một số trí thức ký tên vào những kiến nghị liên quan đến việc tìm kiếm giải pháp thương lượng nhằm chấm dứt chiến tranh. Cũng trong năm 1966, Lực lượng Bảo vệ văn hóa dân tộc được thành lập tại Sài Gòn. Ngày 7. 8.1966, một đại hội với sự tham dự của hơn một nghìn đại biểu thuộc giới văn hóa, giáo dục, văn nghệ sĩ, trí thức và các tổ chức xã hội đã diễn ra tại Tòa Đô chính Sài Gòn. Giáo sư Lê Văn Giáp giữ chức chủ tịch, còn Á Nam Trần Tuấn Khải và giáo sư Dương Minh Thới giữ chức chủ tịch danh dự; nhà văn Vũ Hạnh làm tổng thư ký.
Lực lượng này đặt trọng tâm vào việc bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh đời sống văn hóa miền Nam chịu ảnh hưởng ngày càng mạnh của chiến tranh, đô thị hóa và các dòng văn hóa từ bên ngoài.
Việc một nhà thơ đã bước sang tuổi ngoài 70 như Trần Tuấn Khải được lựa chọn vào vị trí chủ tịch danh dự cho thấy uy tín văn hóa mà ông vẫn duy trì trong đời sống trí thức miền Nam lúc bấy giờ.
Sau ngày 30.4.1975, Trần Tuấn Khải ở lại Thành phố Hồ Chí Minh. Ông tham gia hoạt động trong đời sống văn nghệ thành phố với tư cách cố vấn Hội Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh.
Những năm cuối đời của ông không còn gắn với các hoạt động chính trị hay báo chí sôi nổi như những giai đoạn trước. Ông chủ yếu được nhắc đến như một nhà thơ thuộc thế hệ chuyển tiếp giữa văn học Nho học và văn học hiện đại, đồng thời là một nhân vật có vị trí trong đời sống văn hóa Việt Nam thế kỷ XX.
Trần Tuấn Khải qua đời ngày 7.3.1983 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 88 tuổi.
6. Một nhà thơ đứng giữa hai thời đại
Cuộc đời Trần Tuấn Khải trải dài gần chín thập niên và đi qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau: những năm cuối của chế độ quân chủ, thời kỳ thuộc địa, sự phát triển của báo chí quốc ngữ, phong trào văn hóa đầu thế kỷ XX, chiến tranh Đông Dương, sự phân chia đất nước sau năm 1954, chiến tranh Việt Nam và những năm đầu sau năm 1975.
Sự nghiệp của ông nằm ở vị trí trung gian giữa hai thế giới văn hóa. Ông được đào tạo bằng chữ Hán, lớn lên trong một gia đình Nho học, sử dụng nhiều thể thơ truyền thống nhưng hoạt động trong môi trường báo chí và xuất bản hiện đại. Chính sự giao thoa đó tạo nên đặc điểm riêng của thơ Trần Tuấn Khải.
Trong nhiều tác phẩm, ông không trực tiếp trình bày những vấn đề chính trị theo cách của một văn kiện hay bài nghị luận. Thay vào đó, ông sử dụng lịch sử, truyền thuyết, nhân vật cổ và những hình tượng quen thuộc trong văn hóa dân tộc để diễn đạt tâm trạng của một thế hệ sống trong hoàn cảnh đất nước mất chủ quyền.
“Á Nam” không chỉ là một bút danh gắn với một nhà thơ tiền chiến, đó còn là tên tuổi của một lớp trí thức Việt Nam được hình thành từ nền Nho học nhưng phải thích nghi với nền văn hóa báo chí, văn học quốc ngữ và những biến động chính trị của thế kỷ XX.
Từ những tập thơ đầu tiên đến những hoạt động văn hóa ở Sài Gòn và vai trò cố vấn văn nghệ sau năm 1975, cuộc đời Trần Tuấn Khải phản ánh một chặng đường dài của văn hóa Việt Nam hiện đại: từ thế giới của nhà Nho cuối thời quân chủ đến đời sống văn hóa đa dạng và đầy biến động của Việt Nam trong thế kỷ XX.
Nguồn khảo cứu
1. Chân dung văn học - Trần Tuấn Khải, các tư liệu tiểu sử và tác phẩm.
2. Tổng tập Văn học Việt Nam, phần về Trần Tuấn Khải, NXB Khoa học Xã hội.
3. Nguyễn Quyết Thắng - Nguyễn Bá Thế, Tự điển nhân vật Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, 1992.
4. Kỷ yếu và tư liệu Hội thảo khoa học “Á Nam Trần Tuấn Khải - Danh nhân văn hóa dân tộc”, Hà Nội, 2018.
5. Lịch sử Đảng và Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh, phần về phong trào trí thức, văn nghệ sĩ và Lực lượng Bảo vệ văn hóa dân tộc năm 1966.
6. Trần Tuấn Khải, Duyên nợ phù sinh.
