Các quân sư Trung Quốc được đào tạo và đãi ngộ ra sao?
Khi nghiên cứu sự trỗi dậy của Trung Quốc trong hơn bốn thập niên qua, nhiều học giả phương Tây thường đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: Điều gì giúp Bắc Kinh duy trì được khả năng hoạch định chiến lược dài hạn trong khi môi trường quốc tế liên tục biến động?
Nếu Hoa Kỳ nổi tiếng với các trung tâm tư vấn chính sách như Viện Brookings, RAND Corporation hay Hội đồng các vấn đề đối ngoại (CFR) thì Trung Quốc cũng sở hữu một hệ sinh thái tham mưu chiến lược khổng lồ, mặc dù phần lớn hoạt động ít công khai hơn. Đằng sau các quyết sách quan trọng của Bắc Kinh là một đội ngũ hàng nghìn chuyên gia, học giả và nhà chiến lược đang làm việc trong các cơ quan của Đảng, Nhà nước, quân đội, trường đại học và các viện nghiên cứu.
1. Trung Quốc có bao nhiêu quân sư?
Không có số liệu chính thức về số lượng chiến lược gia của Trung Quốc. Tuy nhiên, nếu tính toàn bộ đội ngũ tham mưu chiến lược trong các cơ quan trung ương, các viện nghiên cứu quốc gia, các trường đảng, hệ thống quân đội và các trường đại học trọng điểm, con số có thể lên tới hàng chục nghìn người.
Riêng hệ thống các think tank của Trung Quốc đã phát triển rất nhanh trong hai thập niên gần đây. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, Trung Quốc hiện nằm trong nhóm quốc gia có số lượng tổ chức nghiên cứu chính sách lớn nhất thế giới. Các cơ sở này trải rộng từ đối ngoại, an ninh, kinh tế, khoa học công nghệ đến quản trị quốc gia.
Một số cơ quan có vai trò đặc biệt quan trọng gồm:
- Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc (CASS);
- Trường Đảng Trung ương;
- Viện Quan hệ Quốc tế Đương đại Trung Quốc (CICIR);
- Viện Nghiên cứu Quốc tế Trung Quốc (CIIS);
- Học viện Khoa học Quân sự của Quân Giải phóng Nhân dân;
- Đại học Thanh Hoa;
- Đại học Bắc Kinh;
- Đại học Phúc Đán;
- Đại học Nhân dân Trung Quốc.
Đây chính là những “lò sản xuất tư duy chiến lược” của Trung Quốc.
2. Quân sư Trung Quốc được đào tạo ở đâu?
Điểm đặc biệt của Trung Quốc là đào tạo chiến lược gia theo nhiều tuyến khác nhau.
Tuyến thứ nhất là hệ thống các trường đại học hàng đầu.
Trong nhiều năm, Đại học Thanh Hoa được ví như “cái nôi của giới lãnh đạo kỹ trị”. Đại học Bắc Kinh nổi tiếng về khoa học xã hội và nghiên cứu chính sách công. Đại học Phúc Đán được đánh giá cao trong lĩnh vực quan hệ quốc tế và chiến lược đối ngoại. Nhiều chiến lược gia nổi tiếng như Vương Hỗ Ninh xuất thân từ các trường đại học này.
Tuyến thứ hai là hệ thống Trường Đảng Trung ương và các trường đảng địa phương.
Đây là nơi đào tạo cán bộ lãnh đạo cấp cao và các chuyên gia hoạch định chính sách. Chương trình học không chỉ bao gồm lý luận chính trị mà còn có kinh tế, công nghệ, an ninh quốc gia, địa chính trị và quản trị hiện đại.
Tuyến thứ ba là hệ thống viện nghiên cứu quốc gia.
Tại đây, các học giả được tiếp cận trực tiếp với quá trình xây dựng chính sách và thường xuyên tham gia tư vấn cho các cơ quan lãnh đạo.
Tuyến thứ tư là đào tạo ở nước ngoài.
Đây là điểm ít được chú ý nhưng có ý nghĩa rất lớn.
3. Có bao nhiêu quân sư được đào tạo ở Mỹ?
Không có thống kê chính xác về tỷ lệ chiến lược gia Trung Quốc được đào tạo tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên, nếu xét tầng lớp trí thức tinh hoa trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kinh tế và quan hệ quốc tế, ảnh hưởng của giáo dục Mỹ là rất đáng kể. Từ cuối thập niên 1970 đến nay, Trung Quốc đã cử hàng triệu sinh viên và nghiên cứu sinh ra nước ngoài học tập.
Theo số liệu của Bộ Giáo dục Trung Quốc và các tổ chức giáo dục quốc tế, Hoa Kỳ từng là điểm đến lớn nhất của du học sinh Trung Quốc trong nhiều thập niên. Trước khi quan hệ Mỹ - Trung xấu đi, số sinh viên Trung Quốc đang học tập tại Hoa Kỳ thường xuyên vượt mốc 300.000 người mỗi năm. Trong số này có rất nhiều người sau đó trở thành: Giáo sư đại học; nhà khoa học; chuyên gia công nghệ; chuyên gia kinh tế; cố vấn chính sách; lãnh đạo doanh nghiệp công nghệ.
Một số nghiên cứu cho thấy trong các lĩnh vực khoa học công nghệ mũi nhọn, tỷ lệ chuyên gia cấp cao từng học tập hoặc nghiên cứu tại Mỹ có thể dao động từ 20% đến 40%, tùy lĩnh vực và thế hệ. Tuy nhiên, đối với tầng lớp lãnh đạo chính trị cấp cao của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tỷ lệ này thấp hơn đáng kể do phần lớn được đào tạo trong nước.
Điều đáng chú ý là nhiều người trong số họ không học Mỹ để trở thành người Mỹ, mà học để hiểu vì sao Mỹ trở thành cường quốc hàng đầu thế giới. Vương Hỗ Ninh là một ví dụ tiêu biểu. Chuyến nghiên cứu tại Hoa Kỳ cuối thập niên 1980 đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy chiến lược của ông. Những quan sát đó sau này góp phần hình thành nhiều quan điểm về phát triển quốc gia và cạnh tranh chiến lược của Trung Quốc.
4. Trung Quốc sử dụng quân sư thế nào?
Khác với nhiều quốc gia nơi học giả và chính trị gia thường hoạt động tách biệt, Trung Quốc xây dựng một cơ chế kết nối tương đối chặt chẽ giữa nghiên cứu và hoạch định chính sách. Các chiến lược gia được sử dụng theo nhiều cách.
Thứ nhất, tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng văn kiện của Đảng và Nhà nước.
Nhiều khẩu hiệu và chiến lược quốc gia nổi tiếng như “Ba đại diện”, “Quan điểm phát triển khoa học”, “Giấc mộng Trung Hoa” hay “Cộng đồng chung vận mệnh của nhân loại” đều có dấu ấn của giới lý luận và các chuyên gia tham mưu.
Thứ hai, tham gia vào các nhóm nghiên cứu chính sách chuyên đề.
Các nhóm này nghiên cứu những vấn đề lớn như cạnh tranh Mỹ - Trung, phát triển công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, an ninh năng lượng hoặc chiến lược biển.
Thứ ba, tham gia đào tạo lãnh đạo tương lai.
Nhiều chuyên gia là giảng viên của Trường Đảng Trung ương hoặc các chương trình bồi dưỡng cán bộ cấp cao.
Thứ tư, cung cấp các báo cáo nội bộ cho lãnh đạo cấp cao.
Một số nghiên cứu chiến lược không được công bố rộng rãi mà chỉ phục vụ quá trình ra quyết định của Trung ương Đảng và Quốc vụ viện.
Một trong những bí quyết quan trọng giúp Trung Quốc duy trì khả năng hoạch định chiến lược dài hạn là việc xây dựng được một tầng lớp tinh hoa chiến lược đông đảo, được đào tạo bài bản và gắn chặt với hệ thống chính trị.
Những chiến lược gia này không chỉ được đào tạo trong các trường đại học hàng đầu của Trung Quốc mà còn tích cực học hỏi kinh nghiệm từ Hoa Kỳ và phương Tây. Tuy nhiên, mục tiêu của họ không phải sao chép mô hình phương Tây mà là tìm kiếm những bài học có thể phục vụ cho sự phát triển của Trung Quốc.
Có thể nói rằng nếu các nhà máy là nơi sản xuất hàng hóa, thì hệ thống các trường đảng, viện nghiên cứu và đại học trọng điểm chính là nơi sản xuất tư duy chiến lược - một nguồn lực vô hình nhưng ngày càng quyết định vị thế của Trung Quốc trong thế kỷ XXI.
5. Trung Quốc đãi ngộ các quân sư như thế nào?
Khi nhắc đến những nhân vật như Vương Hỗ Ninh, Trịnh Vĩnh Niên, Hồ An Cương hay các chuyên gia thuộc Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, nhiều người thường đặt câu hỏi: Trung Quốc trả lương bao nhiêu cho những người này? Điều gì khiến họ dành cả cuộc đời để nghiên cứu và tham mưu chính sách cho quốc gia?
Câu trả lời nằm ở một thực tế khá đặc biệt. Trung Quốc không cạnh tranh với khu vực tư nhân bằng tiền lương thuần túy. Thay vào đó, Bắc Kinh xây dựng một hệ thống đãi ngộ tổng hợp, trong đó địa vị chính trị, ảnh hưởng chính sách, cơ hội nghiên cứu và sự tôn vinh xã hội đôi khi còn có giá trị lớn hơn thu nhập trực tiếp.
Nếu xét riêng mức lương hành chính, nhiều chiến lược gia làm việc trong các viện nghiên cứu nhà nước hoặc trường đảng không có thu nhập vượt trội so với các lãnh đạo doanh nghiệp.
Ví dụ:
- Một giáo sư xuất sắc tại Đại học Thanh Hoa hoặc Đại học Bắc Kinh có tổng thu nhập khoảng 800.000-1.500.000 NDT/năm từ lương, phụ cấp và các dự án nghiên cứu, tương đương khoảng 110.000-210.000 USD/năm (3-6 tỷ VND).
- Các nhà nghiên cứu cấp cao tại Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc hoặc các viện nghiên cứu trực thuộc Quốc vụ viện thường có mức thu nhập tương đương hoặc cao hơn mặt bằng công chức cao cấp. Tuy nhiên, lương cơ bản chỉ là một phần nhỏ trong tổng thu nhập. Điều họ nhận được lớn hơn tiền lương.
Một chiến lược gia hàng đầu của Trung Quốc thường được hưởng nhiều nguồn lực mà giới học giả ở nhiều nước đang phát triển khó có được.
Thứ nhất là kinh phí nghiên cứu.
Các nhóm nghiên cứu chiến lược quốc gia có thể được cấp ngân sách hàng triệu hoặc hàng chục triệu nhân dân tệ cho các đề tài về: Trí tuệ nhân tạo; bán dẫn; an ninh quốc gia; chính sách đối ngoại; cạnh tranh Mỹ - Trung; hiện đại hóa quân đội. Một học giả có khả năng tiếp cận những dự án này sẽ sở hữu nguồn lực nghiên cứu rất lớn.
Thứ hai là hệ thống trợ lý và đội ngũ hỗ trợ.
Các chuyên gia cấp cao thường có: Nghiên cứu viên; trợ lý; nhóm thu thập dữ liệu; hệ thống thư viện và cơ sở dữ liệu quốc gia. Điều này giúp họ tập trung vào công việc hoạch định chiến lược.
Quyền lực mềm là thứ đãi ngộ lớn nhất
Trong hệ thống Trung Quốc, ảnh hưởng chính sách là một loại tài sản đặc biệt.
Một chuyên gia được mời tham gia: Tổ soạn thảo văn kiện Đại hội Đảng; nhóm nghiên cứu của Bộ Chính trị; hội nghị học tập tập thể của Bộ Chính trị; các nhóm tư vấn trực tiếp cho Trung ương sẽ có vị thế rất cao.
Ví dụ điển hình nhất là Vương Hỗ Ninh: Khi còn là giáo sư Đại học Phúc Đán, thu nhập của ông không phải cao nhất Trung Quốc. Nhưng ảnh hưởng của ông đối với các quyết sách quốc gia lại vượt xa phần lớn doanh nhân giàu có. Nhiều học giả phương Tây từng nhận xét rằng ảnh hưởng chính sách của Vương Hỗ Ninh có thể so sánh với các cố vấn chiến lược hàng đầu tại Nhà Trắng, dù ông ít xuất hiện trước công chúng hơn rất nhiều.
6. Chương trình ngàn nhân tài và cuộc săn lùng chất xám toàn cầu.
Một minh chứng rõ nhất cho chính sách đãi ngộ là các chương trình thu hút nhân tài quốc tế. Trong nhiều năm, Trung Quốc triển khai các chương trình như:
- Kế hoạch Ngàn nhân tài;
- Kế hoạch Vạn nhân tài;
- Chương trình học giả Trường Giang;
- Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia.
Nhiều nhà khoa học trở về từ Mỹ hoặc châu Âu nhận được: Khoản hỗ trợ ban đầu hàng triệu nhân dân tệ; nhà ở hoặc trợ cấp nhà ở; kinh phí xây dựng phòng thí nghiệm; đội ngũ nghiên cứu riêng; quyền tuyển dụng nghiên cứu sinh. Có trường hợp một nhà khoa học được hỗ trợ tổng nguồn lực nghiên cứu lên tới hàng chục triệu nhân dân tệ trong những năm đầu trở về nước.
Lĩnh vực được đãi ngộ mạnh nhất hiện nay chính là công nghệ lõi. Sau các lệnh kiểm soát công nghệ của Hoa Kỳ, Trung Quốc coi: chip bán dẫn; AI; lượng tử; hàng không vũ trụ là các lĩnh vực an ninh quốc gia.
Các chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực này thường được hưởng mức đãi ngộ đặc biệt. Một số kỹ sư trưởng trong các tập đoàn nhà nước hoặc viện nghiên cứu quốc phòng có tổng thu nhập và các khoản hỗ trợ cao hơn nhiều so với lương công chức thông thường. Quan trọng hơn, họ có cơ hội tiếp cận các dự án mang tầm chiến lược quốc gia.
Một hình thức đãi ngộ rất đặc trưng của Trung Quốc là danh hiệu quốc gia. Các chiến lược gia xuất sắc có thể được bầu vào: Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc; Viện Hàn lâm Kỹ thuật Trung Quốc. Đây là những danh hiệu có địa vị xã hội cực kỳ cao. Nhiều viện sĩ được xã hội Trung Quốc kính trọng không kém các bộ trưởng. Ngoài ra còn có: Giải thưởng Khoa học Công nghệ Quốc gia; Huân chương quốc gia; Các danh hiệu chuyên gia hàng đầu.
Nếu chỉ nhìn vào tiền lương, một giáo sư hay chuyên gia nghiên cứu khó cạnh tranh với các tỷ phú công nghệ. Nhưng đối với nhiều trí thức Trung Quốc, điều hấp dẫn nhất không phải tiền bạc mà là cơ hội tham gia định hình tương lai đất nước.
Một nhà nghiên cứu tại Trường Đảng Trung ương hoặc Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc có thể chứng kiến những ý tưởng của mình xuất hiện trong các văn kiện quốc gia, ảnh hưởng tới chính sách đối với hàng trăm triệu người dân. Đó là dạng ảnh hưởng mà tiền bạc khó có thể thay thế.
Trung Quốc đãi ngộ các chiến lược gia theo một mô hình rất khác với khu vực doanh nghiệp. Lương của họ có thể không cao bằng các CEO hay nhà đầu tư tài chính, nhưng họ được hưởng một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện gồm kinh phí nghiên cứu, nguồn lực học thuật, địa vị xã hội, ảnh hưởng chính sách và cơ hội tham gia trực tiếp vào quá trình hoạch định chiến lược quốc gia.
Đối với Bắc Kinh, các chiến lược gia không đơn thuần là công chức hay học giả. Họ được xem là một nguồn lực chiến lược đặc biệt - những người góp phần định hình tương lai của quốc gia trong cuộc cạnh tranh quyền lực toàn cầu của thế kỷ XXI.
Khi nghiên cứu sự trỗi dậy của Trung Quốc trong hơn bốn thập niên qua, nhiều học giả phương Tây thường đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: Điều gì giúp Bắc Kinh duy trì được khả năng hoạch định chiến lược dài hạn trong khi môi trường quốc tế liên tục biến động?
Nếu Hoa Kỳ nổi tiếng với các trung tâm tư vấn chính sách như Viện Brookings, RAND Corporation hay Hội đồng các vấn đề đối ngoại (CFR) thì Trung Quốc cũng sở hữu một hệ sinh thái tham mưu chiến lược khổng lồ, mặc dù phần lớn hoạt động ít công khai hơn. Đằng sau các quyết sách quan trọng của Bắc Kinh là một đội ngũ hàng nghìn chuyên gia, học giả và nhà chiến lược đang làm việc trong các cơ quan của Đảng, Nhà nước, quân đội, trường đại học và các viện nghiên cứu.
1. Trung Quốc có bao nhiêu quân sư?
Không có số liệu chính thức về số lượng chiến lược gia của Trung Quốc. Tuy nhiên, nếu tính toàn bộ đội ngũ tham mưu chiến lược trong các cơ quan trung ương, các viện nghiên cứu quốc gia, các trường đảng, hệ thống quân đội và các trường đại học trọng điểm, con số có thể lên tới hàng chục nghìn người.
Riêng hệ thống các think tank của Trung Quốc đã phát triển rất nhanh trong hai thập niên gần đây. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, Trung Quốc hiện nằm trong nhóm quốc gia có số lượng tổ chức nghiên cứu chính sách lớn nhất thế giới. Các cơ sở này trải rộng từ đối ngoại, an ninh, kinh tế, khoa học công nghệ đến quản trị quốc gia.
Một số cơ quan có vai trò đặc biệt quan trọng gồm:
- Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc (CASS);
- Trường Đảng Trung ương;
- Viện Quan hệ Quốc tế Đương đại Trung Quốc (CICIR);
- Viện Nghiên cứu Quốc tế Trung Quốc (CIIS);
- Học viện Khoa học Quân sự của Quân Giải phóng Nhân dân;
- Đại học Thanh Hoa;
- Đại học Bắc Kinh;
- Đại học Phúc Đán;
- Đại học Nhân dân Trung Quốc.
Đây chính là những “lò sản xuất tư duy chiến lược” của Trung Quốc.
2. Quân sư Trung Quốc được đào tạo ở đâu?
Điểm đặc biệt của Trung Quốc là đào tạo chiến lược gia theo nhiều tuyến khác nhau.
Tuyến thứ nhất là hệ thống các trường đại học hàng đầu.
Trong nhiều năm, Đại học Thanh Hoa được ví như “cái nôi của giới lãnh đạo kỹ trị”. Đại học Bắc Kinh nổi tiếng về khoa học xã hội và nghiên cứu chính sách công. Đại học Phúc Đán được đánh giá cao trong lĩnh vực quan hệ quốc tế và chiến lược đối ngoại. Nhiều chiến lược gia nổi tiếng như Vương Hỗ Ninh xuất thân từ các trường đại học này.
Tuyến thứ hai là hệ thống Trường Đảng Trung ương và các trường đảng địa phương.
Đây là nơi đào tạo cán bộ lãnh đạo cấp cao và các chuyên gia hoạch định chính sách. Chương trình học không chỉ bao gồm lý luận chính trị mà còn có kinh tế, công nghệ, an ninh quốc gia, địa chính trị và quản trị hiện đại.
Tuyến thứ ba là hệ thống viện nghiên cứu quốc gia.
Tại đây, các học giả được tiếp cận trực tiếp với quá trình xây dựng chính sách và thường xuyên tham gia tư vấn cho các cơ quan lãnh đạo.
Tuyến thứ tư là đào tạo ở nước ngoài.
Đây là điểm ít được chú ý nhưng có ý nghĩa rất lớn.
3. Có bao nhiêu quân sư được đào tạo ở Mỹ?
Không có thống kê chính xác về tỷ lệ chiến lược gia Trung Quốc được đào tạo tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên, nếu xét tầng lớp trí thức tinh hoa trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kinh tế và quan hệ quốc tế, ảnh hưởng của giáo dục Mỹ là rất đáng kể. Từ cuối thập niên 1970 đến nay, Trung Quốc đã cử hàng triệu sinh viên và nghiên cứu sinh ra nước ngoài học tập.
Theo số liệu của Bộ Giáo dục Trung Quốc và các tổ chức giáo dục quốc tế, Hoa Kỳ từng là điểm đến lớn nhất của du học sinh Trung Quốc trong nhiều thập niên. Trước khi quan hệ Mỹ - Trung xấu đi, số sinh viên Trung Quốc đang học tập tại Hoa Kỳ thường xuyên vượt mốc 300.000 người mỗi năm. Trong số này có rất nhiều người sau đó trở thành: Giáo sư đại học; nhà khoa học; chuyên gia công nghệ; chuyên gia kinh tế; cố vấn chính sách; lãnh đạo doanh nghiệp công nghệ.
Một số nghiên cứu cho thấy trong các lĩnh vực khoa học công nghệ mũi nhọn, tỷ lệ chuyên gia cấp cao từng học tập hoặc nghiên cứu tại Mỹ có thể dao động từ 20% đến 40%, tùy lĩnh vực và thế hệ. Tuy nhiên, đối với tầng lớp lãnh đạo chính trị cấp cao của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tỷ lệ này thấp hơn đáng kể do phần lớn được đào tạo trong nước.
Điều đáng chú ý là nhiều người trong số họ không học Mỹ để trở thành người Mỹ, mà học để hiểu vì sao Mỹ trở thành cường quốc hàng đầu thế giới. Vương Hỗ Ninh là một ví dụ tiêu biểu. Chuyến nghiên cứu tại Hoa Kỳ cuối thập niên 1980 đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy chiến lược của ông. Những quan sát đó sau này góp phần hình thành nhiều quan điểm về phát triển quốc gia và cạnh tranh chiến lược của Trung Quốc.
4. Trung Quốc sử dụng quân sư thế nào?
Khác với nhiều quốc gia nơi học giả và chính trị gia thường hoạt động tách biệt, Trung Quốc xây dựng một cơ chế kết nối tương đối chặt chẽ giữa nghiên cứu và hoạch định chính sách. Các chiến lược gia được sử dụng theo nhiều cách.
Thứ nhất, tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng văn kiện của Đảng và Nhà nước.
Nhiều khẩu hiệu và chiến lược quốc gia nổi tiếng như “Ba đại diện”, “Quan điểm phát triển khoa học”, “Giấc mộng Trung Hoa” hay “Cộng đồng chung vận mệnh của nhân loại” đều có dấu ấn của giới lý luận và các chuyên gia tham mưu.
Thứ hai, tham gia vào các nhóm nghiên cứu chính sách chuyên đề.
Các nhóm này nghiên cứu những vấn đề lớn như cạnh tranh Mỹ - Trung, phát triển công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, an ninh năng lượng hoặc chiến lược biển.
Thứ ba, tham gia đào tạo lãnh đạo tương lai.
Nhiều chuyên gia là giảng viên của Trường Đảng Trung ương hoặc các chương trình bồi dưỡng cán bộ cấp cao.
Thứ tư, cung cấp các báo cáo nội bộ cho lãnh đạo cấp cao.
Một số nghiên cứu chiến lược không được công bố rộng rãi mà chỉ phục vụ quá trình ra quyết định của Trung ương Đảng và Quốc vụ viện.
Một trong những bí quyết quan trọng giúp Trung Quốc duy trì khả năng hoạch định chiến lược dài hạn là việc xây dựng được một tầng lớp tinh hoa chiến lược đông đảo, được đào tạo bài bản và gắn chặt với hệ thống chính trị.
Những chiến lược gia này không chỉ được đào tạo trong các trường đại học hàng đầu của Trung Quốc mà còn tích cực học hỏi kinh nghiệm từ Hoa Kỳ và phương Tây. Tuy nhiên, mục tiêu của họ không phải sao chép mô hình phương Tây mà là tìm kiếm những bài học có thể phục vụ cho sự phát triển của Trung Quốc.
Có thể nói rằng nếu các nhà máy là nơi sản xuất hàng hóa, thì hệ thống các trường đảng, viện nghiên cứu và đại học trọng điểm chính là nơi sản xuất tư duy chiến lược - một nguồn lực vô hình nhưng ngày càng quyết định vị thế của Trung Quốc trong thế kỷ XXI.
5. Trung Quốc đãi ngộ các quân sư như thế nào?
Khi nhắc đến những nhân vật như Vương Hỗ Ninh, Trịnh Vĩnh Niên, Hồ An Cương hay các chuyên gia thuộc Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, nhiều người thường đặt câu hỏi: Trung Quốc trả lương bao nhiêu cho những người này? Điều gì khiến họ dành cả cuộc đời để nghiên cứu và tham mưu chính sách cho quốc gia?
Câu trả lời nằm ở một thực tế khá đặc biệt. Trung Quốc không cạnh tranh với khu vực tư nhân bằng tiền lương thuần túy. Thay vào đó, Bắc Kinh xây dựng một hệ thống đãi ngộ tổng hợp, trong đó địa vị chính trị, ảnh hưởng chính sách, cơ hội nghiên cứu và sự tôn vinh xã hội đôi khi còn có giá trị lớn hơn thu nhập trực tiếp.
Nếu xét riêng mức lương hành chính, nhiều chiến lược gia làm việc trong các viện nghiên cứu nhà nước hoặc trường đảng không có thu nhập vượt trội so với các lãnh đạo doanh nghiệp.
Ví dụ:
- Một giáo sư xuất sắc tại Đại học Thanh Hoa hoặc Đại học Bắc Kinh có tổng thu nhập khoảng 800.000-1.500.000 NDT/năm từ lương, phụ cấp và các dự án nghiên cứu, tương đương khoảng 110.000-210.000 USD/năm (3-6 tỷ VND).
- Các nhà nghiên cứu cấp cao tại Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc hoặc các viện nghiên cứu trực thuộc Quốc vụ viện thường có mức thu nhập tương đương hoặc cao hơn mặt bằng công chức cao cấp. Tuy nhiên, lương cơ bản chỉ là một phần nhỏ trong tổng thu nhập. Điều họ nhận được lớn hơn tiền lương.
Một chiến lược gia hàng đầu của Trung Quốc thường được hưởng nhiều nguồn lực mà giới học giả ở nhiều nước đang phát triển khó có được.
Thứ nhất là kinh phí nghiên cứu.
Các nhóm nghiên cứu chiến lược quốc gia có thể được cấp ngân sách hàng triệu hoặc hàng chục triệu nhân dân tệ cho các đề tài về: Trí tuệ nhân tạo; bán dẫn; an ninh quốc gia; chính sách đối ngoại; cạnh tranh Mỹ - Trung; hiện đại hóa quân đội. Một học giả có khả năng tiếp cận những dự án này sẽ sở hữu nguồn lực nghiên cứu rất lớn.
Thứ hai là hệ thống trợ lý và đội ngũ hỗ trợ.
Các chuyên gia cấp cao thường có: Nghiên cứu viên; trợ lý; nhóm thu thập dữ liệu; hệ thống thư viện và cơ sở dữ liệu quốc gia. Điều này giúp họ tập trung vào công việc hoạch định chiến lược.
Quyền lực mềm là thứ đãi ngộ lớn nhất
Trong hệ thống Trung Quốc, ảnh hưởng chính sách là một loại tài sản đặc biệt.
Một chuyên gia được mời tham gia: Tổ soạn thảo văn kiện Đại hội Đảng; nhóm nghiên cứu của Bộ Chính trị; hội nghị học tập tập thể của Bộ Chính trị; các nhóm tư vấn trực tiếp cho Trung ương sẽ có vị thế rất cao.
Ví dụ điển hình nhất là Vương Hỗ Ninh: Khi còn là giáo sư Đại học Phúc Đán, thu nhập của ông không phải cao nhất Trung Quốc. Nhưng ảnh hưởng của ông đối với các quyết sách quốc gia lại vượt xa phần lớn doanh nhân giàu có. Nhiều học giả phương Tây từng nhận xét rằng ảnh hưởng chính sách của Vương Hỗ Ninh có thể so sánh với các cố vấn chiến lược hàng đầu tại Nhà Trắng, dù ông ít xuất hiện trước công chúng hơn rất nhiều.
6. Chương trình ngàn nhân tài và cuộc săn lùng chất xám toàn cầu.
Một minh chứng rõ nhất cho chính sách đãi ngộ là các chương trình thu hút nhân tài quốc tế. Trong nhiều năm, Trung Quốc triển khai các chương trình như:
- Kế hoạch Ngàn nhân tài;
- Kế hoạch Vạn nhân tài;
- Chương trình học giả Trường Giang;
- Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia.
Nhiều nhà khoa học trở về từ Mỹ hoặc châu Âu nhận được: Khoản hỗ trợ ban đầu hàng triệu nhân dân tệ; nhà ở hoặc trợ cấp nhà ở; kinh phí xây dựng phòng thí nghiệm; đội ngũ nghiên cứu riêng; quyền tuyển dụng nghiên cứu sinh. Có trường hợp một nhà khoa học được hỗ trợ tổng nguồn lực nghiên cứu lên tới hàng chục triệu nhân dân tệ trong những năm đầu trở về nước.
Lĩnh vực được đãi ngộ mạnh nhất hiện nay chính là công nghệ lõi. Sau các lệnh kiểm soát công nghệ của Hoa Kỳ, Trung Quốc coi: chip bán dẫn; AI; lượng tử; hàng không vũ trụ là các lĩnh vực an ninh quốc gia.
Các chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực này thường được hưởng mức đãi ngộ đặc biệt. Một số kỹ sư trưởng trong các tập đoàn nhà nước hoặc viện nghiên cứu quốc phòng có tổng thu nhập và các khoản hỗ trợ cao hơn nhiều so với lương công chức thông thường. Quan trọng hơn, họ có cơ hội tiếp cận các dự án mang tầm chiến lược quốc gia.
Một hình thức đãi ngộ rất đặc trưng của Trung Quốc là danh hiệu quốc gia. Các chiến lược gia xuất sắc có thể được bầu vào: Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc; Viện Hàn lâm Kỹ thuật Trung Quốc. Đây là những danh hiệu có địa vị xã hội cực kỳ cao. Nhiều viện sĩ được xã hội Trung Quốc kính trọng không kém các bộ trưởng. Ngoài ra còn có: Giải thưởng Khoa học Công nghệ Quốc gia; Huân chương quốc gia; Các danh hiệu chuyên gia hàng đầu.
Nếu chỉ nhìn vào tiền lương, một giáo sư hay chuyên gia nghiên cứu khó cạnh tranh với các tỷ phú công nghệ. Nhưng đối với nhiều trí thức Trung Quốc, điều hấp dẫn nhất không phải tiền bạc mà là cơ hội tham gia định hình tương lai đất nước.
Một nhà nghiên cứu tại Trường Đảng Trung ương hoặc Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc có thể chứng kiến những ý tưởng của mình xuất hiện trong các văn kiện quốc gia, ảnh hưởng tới chính sách đối với hàng trăm triệu người dân. Đó là dạng ảnh hưởng mà tiền bạc khó có thể thay thế.
Trung Quốc đãi ngộ các chiến lược gia theo một mô hình rất khác với khu vực doanh nghiệp. Lương của họ có thể không cao bằng các CEO hay nhà đầu tư tài chính, nhưng họ được hưởng một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện gồm kinh phí nghiên cứu, nguồn lực học thuật, địa vị xã hội, ảnh hưởng chính sách và cơ hội tham gia trực tiếp vào quá trình hoạch định chiến lược quốc gia.
Đối với Bắc Kinh, các chiến lược gia không đơn thuần là công chức hay học giả. Họ được xem là một nguồn lực chiến lược đặc biệt - những người góp phần định hình tương lai của quốc gia trong cuộc cạnh tranh quyền lực toàn cầu của thế kỷ XXI.
