Jack Ma, Ant Group và giới hạn quyền lực của doanh nhân trong hệ thống chính trị - kinh tế Trung Quốc
1. Đế chế tỷ đô suýt sụp đổ vì chạm trán "hoàng đế" tối cao
Sự trỗi dậy và khủng hoảng của Jack Ma sau năm 2020 là một trong những trường hợp tiêu biểu nhất để nghiên cứu mối quan hệ giữa quyền lực doanh nghiệp tư nhân và quyền lực nhà nước tại Trung Quốc đương đại.
Từ vị thế một trong những doanh nhân có ảnh hưởng nhất châu Á, Jack Ma từng được xem là biểu tượng của tinh thần khởi nghiệp, đổi mới công nghệ và khả năng xây dựng doanh nghiệp tư nhân có quy mô toàn cầu. Tuy nhiên, sự kiện bài phát biểu tại Thượng Hải tháng 10 năm 2020 và những biến động sau đó cho thấy giới hạn của quyền lực tư nhân khi nó bắt đầu va chạm với các ưu tiên quản lý tài chính và chính trị của nhà nước Trung Quốc.
Câu chuyện này thường được kể dưới dạng một bài học đạo đức đơn giản: một tỷ phú quá tự tin, phát biểu vượt giới hạn và sau đó bị hệ thống trừng phạt. Tuy nhiên, để giải thích toàn bộ sự kiện, trường hợp Jack Ma cần được đặt trong bối cảnh rộng hơn của quá trình tái cấu trúc quan hệ giữa nhà nước và khu vực công nghệ tư nhân Trung Quốc, đặc biệt là sự thay đổi trong chính sách quản lý tài chính, chống độc quyền, dữ liệu và nền kinh tế nền tảng từ năm 2020 trở đi.
2. Jack Ma và sự hình thành một biểu tượng doanh nhân mới
Jack Ma, tên tiếng Trung là Mã Vân (马云), nổi lên từ cuối thập niên 1990 cùng với sự phát triển của Internet Trung Quốc. Việc thành lập Alibaba năm 1999 diễn ra đúng vào thời điểm Internet bắt đầu mở ra một không gian kinh tế mới tại Trung Quốc.
Alibaba ban đầu hoạt động trong lĩnh vực thương mại điện tử doanh nghiệp với doanh nghiệp, sau đó mở rộng sang các nền tảng bán lẻ trực tuyến và từng bước xây dựng một hệ sinh thái kinh tế số rộng lớn. Thành công của Alibaba không chỉ tạo ra một doanh nghiệp có giá trị hàng trăm tỷ USD mà còn biến Jack Ma thành một biểu tượng văn hóa của thế hệ doanh nhân Trung Quốc mới.
Khác với hình ảnh doanh nhân truyền thống, Jack Ma xây dựng thương hiệu cá nhân rất mạnh. Ông xuất hiện thường xuyên trước công chúng, diễn thuyết về khởi nghiệp, giáo dục, lãnh đạo và đổi mới. Phong cách trình diễn có phần giống một diễn giả truyền cảm hứng khiến ông trở thành một trong những doanh nhân Trung Quốc nổi tiếng nhất trên phạm vi quốc tế.
Trong giai đoạn này, Jack Ma dường như đại diện cho một câu chuyện thành công rất đặc trưng của Trung Quốc thời kỳ cải cách: một người xuất thân bình thường có thể tận dụng công nghệ, thị trường và toàn cầu hóa để xây dựng một tập đoàn khổng lồ.
Nhưng chính sự thành công ấy cũng tạo ra một vấn đề mới. Khi một doanh nghiệp tư nhân trở thành một hệ sinh thái có hàng trăm triệu người sử dụng, hàng nghìn doanh nghiệp phụ thuộc vào nền tảng và có ảnh hưởng ngày càng lớn đến dòng tiền, tín dụng và hành vi tiêu dùng, nó không còn đơn thuần là một công ty thương mại điện tử.
Alibaba và đặc biệt là Ant Group bắt đầu trở thành những cấu phần có ý nghĩa đối với hệ thống kinh tế rộng lớn hơn.
3. Ant Group và ranh giới mong manh giữa công nghệ và tài chính
Nguồn gốc của cuộc khủng hoảng năm 2020 không nằm hoàn toàn ở Alibaba mà tập trung đặc biệt vào Ant Group, công ty tài chính kỹ thuật số phát triển từ Alipay.
Alipay ban đầu được xây dựng như một phương thức thanh toán trực tuyến nhằm giải quyết vấn đề niềm tin giữa người mua và người bán trên Internet. Nhưng theo thời gian, hệ sinh thái này mở rộng sang nhiều dịch vụ tài chính khác như tín dụng tiêu dùng, cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ, quản lý tài sản và các sản phẩm tài chính kỹ thuật số.
Sự phát triển nhanh chóng của Ant tạo ra một mô hình kinh doanh mới: công ty công nghệ cung cấp cơ sở hạ tầng và dữ liệu để kết nối người tiêu dùng với các tổ chức tài chính, trong khi phần lớn nguồn vốn và rủi ro tín dụng vẫn nằm trong hệ thống tài chính truyền thống.
Mô hình này tạo ra tốc độ mở rộng rất lớn nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi đối với cơ quan quản lý: nếu một công ty công nghệ có thể tạo ra lượng tín dụng khổng lồ mà không chịu cùng mức yêu cầu vốn và giám sát như ngân hàng truyền thống, rủi ro cuối cùng sẽ thuộc về ai?
Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm tại Trung Quốc, nơi ổn định tài chính được xem là một bộ phận của ổn định kinh tế - chính trị. Trong bối cảnh đó, Ant Group chuẩn bị tiến hành IPO tại Thượng Hải và Hồng Kông vào cuối năm 2020. Thương vụ được kỳ vọng huy động khoảng 37 tỷ USD và trở thành một trong những đợt IPO lớn nhất lịch sử.
Nhưng chỉ vài ngày trước thời điểm dự kiến niêm yết, thương vụ bị đình chỉ.
4. Bài phát biểu 21 phút tại Thượng Hải
Ngày 24 tháng 10 năm 2020, Jack Ma phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Bund Finance ở Thượng Hải.
Trong bài phát biểu kéo dài khoảng 21 phút, ông đưa ra những nhận xét mạnh mẽ về hệ thống tài chính Trung Quốc. Jack Ma cho rằng một số quy định tài chính đang được xây dựng theo tư duy quá cũ và so sánh các ngân hàng truyền thống với “tiệm cầm đồ”.
Ông cũng chỉ trích tư duy quản lý dựa trên các quy định cũ và cho rằng cần có cách tiếp cận mới đối với tài chính kỹ thuật số.
Về mặt kinh tế, nhiều luận điểm của Jack Ma có thể được hiểu như một lời kêu gọi cải cách nhằm thích nghi hệ thống tài chính với công nghệ mới. Nhưng về mặt chính trị - thể chế, bài phát biểu lại diễn ra trong một thời điểm cực kỳ nhạy cảm.
Ant Group chuẩn bị trở thành một định chế tài chính khổng lồ. Nhà nước Trung Quốc đang tăng cường kiểm soát rủi ro tài chính. Trong bối cảnh ấy, lời phê bình công khai của một doanh nhân có ảnh hưởng lớn đối với hệ thống ngân hàng và cơ quan quản lý mang một ý nghĩa hoàn toàn khác so với một cuộc tranh luận kinh tế thông thường.
Điểm cốt lõi nằm ở chỗ mô hình kinh doanh của Ant Group đang tiến đến vùng giao thoa giữa đổi mới công nghệ và quyền lực tài chính, trong khi nhà nước Trung Quốc muốn duy trì khả năng kiểm soát đối với lĩnh vực này.
5. Ant IPO bị đình chỉ và sự thay đổi luật chơi
Ngày 3 tháng 11 năm 2020, việc niêm yết cổ phiếu của Ant Group bị đình chỉ, chỉ hai ngày trước thời điểm dự kiến giao dịch.
Đây là một cú sốc lớn đối với thị trường tài chính quốc tế. Thương vụ IPO trị giá khoảng 37 tỷ USD từng được kỳ vọng sẽ trở thành biểu tượng cho sức mạnh của các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc. Việc đình chỉ cho thấy nhà nước có thể can thiệp trực tiếp vào một thương vụ có quy mô toàn cầu nếu nhận thấy các vấn đề liên quan đến quản lý và rủi ro tài chính.
Ngay sau đó, Ant Group phải tiến hành quá trình tái cấu trúc sâu rộng. Công ty phải điều chỉnh mô hình hoạt động và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn theo các nguyên tắc gần với những định chế tài chính truyền thống.
Điều này cho thấy vấn đề không đơn giản là cá nhân Jack Ma. Cấu trúc hoạt động của Ant Group đã trở thành đối tượng điều chỉnh chính sách. Nhà nước Trung Quốc về cơ bản đang gửi đi một thông điệp: công nghệ tài chính có thể đổi mới phương thức cung cấp dịch vụ tài chính, nhưng không thể đứng ngoài hệ thống quản lý tài chính quốc gia.
6. Alibaba và chiến dịch chống độc quyền
Sau Ant Group, Alibaba cũng trở thành đối tượng của chiến dịch quản lý chống độc quyền.
Tháng 4 năm 2021, cơ quan quản lý thị trường Trung Quốc phạt Alibaba khoảng 18,2 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 2,8 tỷ USD, vì vi phạm quy định chống độc quyền liên quan đến hành vi yêu cầu các nhà bán hàng lựa chọn nền tảng độc quyền.
Khoản tiền phạt này khi đó tương đương khoảng 4% doanh thu nội địa của Alibaba trong năm 2019. Về mặt pháp lý, vụ việc thuộc phạm vi chính sách chống độc quyền và điều chỉnh các nền tảng Internet. Nhưng xét trong bối cảnh rộng hơn, nó cho thấy chính sách của Trung Quốc đã bước sang một giai đoạn mới.
Trong thời kỳ tăng trưởng nhanh của nền kinh tế Internet, các nền tảng lớn được hưởng không gian tương đối rộng để mở rộng quy mô. Sau khi đạt đến vị trí thống lĩnh, những lợi thế đó bắt đầu trở thành đối tượng giám sát.
Alibaba không phải trường hợp duy nhất, các tập đoàn công nghệ lớn khác cũng lần lượt đối mặt với những quy định mới về chống độc quyền, dữ liệu, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng. Đây như một phần của quá trình tái cân bằng quyền lực giữa các tập đoàn nền tảng và nhà nước Trung Quốc.
7. Sự biến mất của Jack Ma khỏi đời sống công chúng
Sau tháng 10 năm 2020, Jack Ma gần như biến mất khỏi đời sống công chúng trong một thời gian dài.
Đây là điểm tạo ra nhiều đồn đoán nhất trên truyền thông quốc tế. Nhưng xét trên phương diện chính trị - xã hội Trung Quốc, sự giảm xuất hiện của ông cũng có thể được hiểu như một chiến lược thích ứng.
Trong những năm trước đó, Jack Ma thường xuyên xuất hiện trước công chúng, phát biểu về công nghệ, giáo dục, kinh doanh và tương lai xã hội. Sau khủng hoảng Ant Group, tần suất xuất hiện của ông giảm mạnh. Những lần xuất hiện sau đó thường gắn với các hoạt động ít nhạy cảm hơn, chẳng hạn giáo dục, nông nghiệp, công nghệ thực phẩm, nghệ thuật và nghiên cứu.
Ông từng xuất hiện tại Tây Ban Nha để tìm hiểu công nghệ nông nghiệp, tới Hà Lan để nghiên cứu công nghệ nhà kính, đồng thời có thời gian liên quan đến hoạt động giáo dục và nghệ thuật.
Nếu nhìn từ bên ngoài, đây có thể giống như một tỷ phú rút lui khỏi thương trường, nhưng đó cũng có thể được xem là một hình thức giảm mức độ hiện diện chính trị – truyền thông của cá nhân doanh nhân.
Trong một môi trường mà nhà nước coi ổn định chính trị và tài chính là ưu tiên cao, việc một doanh nhân quá nổi bật có thể tạo ra rủi ro không chỉ đối với cá nhân mà còn đối với chính doanh nghiệp mà người đó đã xây dựng.
8. Quyền lực cá nhân và giới hạn của quyền lực tư nhân
Trường hợp Jack Ma cho phép nhìn thấy một đặc điểm căn bản của mô hình kinh tế Trung Quốc.
Trung Quốc có một khu vực tư nhân rất năng động, với những doanh nghiệp có quy mô toàn cầu và khả năng đổi mới rất lớn. Nhưng khu vực tư nhân hoạt động trong một hệ thống mà nhà nước vẫn giữ vai trò quyết định đối với những lĩnh vực chiến lược như tài chính, dữ liệu, viễn thông, năng lượng và an ninh.
Jack Ma có thể xây dựng Alibaba thành một trong những tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới. Ông có thể tạo ra một hệ sinh thái thương mại điện tử, thanh toán và tài chính có quy mô hàng trăm triệu người sử dụng. Nhưng ông không thể tự mình xác lập các nguyên tắc vận hành của hệ thống tài chính Trung Quốc.
Đây là giới hạn cơ bản của quyền lực doanh nghiệp trong mô hình kinh tế chính trị Trung Quốc. Nói cách khác, doanh nghiệp tư nhân có thể rất lớn, nhưng không được phép trở thành một trung tâm quyền lực độc lập cạnh tranh với nhà nước.
Sự thay đổi đối với Jack Ma và Ant Group diễn ra thông qua nhiều cơ quan quản lý khác nhau, bao gồm cơ quan quản lý tài chính, ngân hàng trung ương, cơ quan chống độc quyền và các cơ quan phụ trách an ninh dữ liệu.
Từ năm 2020, Trung Quốc đồng thời tiến hành nhiều quá trình điều chỉnh: kiểm soát rủi ro tài chính, chống độc quyền nền tảng, quản lý dữ liệu, bảo vệ người tiêu dùng, điều chỉnh thị trường vốn và củng cố quyền kiểm soát đối với các lĩnh vực được xem là có ý nghĩa chiến lược.
Jack Ma và Alibaba trở thành một trong những biểu tượng rõ nhất của quá trình đó vì quy mô và mức độ nổi tiếng của họ.
9. “Đế chế” Alibaba thực sự có sụp đổ hay không?
Alibaba không biến mất. Công ty vẫn là một trong những tập đoàn thương mại điện tử và công nghệ lớn của Trung Quốc. Ant Group cũng không bị giải thể mà trải qua quá trình tái cấu trúc để phù hợp hơn với khuôn khổ quản lý tài chính.
Điều thay đổi căn bản là mức độ tự chủ và mô hình tăng trưởng. Thời kỳ mà các nền tảng Internet có thể mở rộng gần như không giới hạn đã kết thúc. Những công ty này bước vào một giai đoạn trưởng thành trong đó quy mô càng lớn thì nghĩa vụ tuân thủ và giám sát càng cao.
Jack Ma cũng không còn giữ vị trí quyền lực trực tiếp như trước trong Ant Group. Sau quá trình điều chỉnh cơ cấu cổ đông và quyền biểu quyết, ảnh hưởng của ông đối với công ty giảm mạnh, đây là sự tái cấu trúc quyền lực của một đế chế doanh nghiệp.
10. Bài học về giới hạn của “người sáng lập”
Trường hợp Jack Ma cũng cho thấy một vấn đề phổ biến của các tập đoàn công nghệ: quyền lực của người sáng lập có thể trở thành tài sản trong giai đoạn đầu nhưng lại trở thành rủi ro khi doanh nghiệp đạt đến quy mô hệ thống.
Trong giai đoạn tăng trưởng, hình ảnh Jack Ma là tài sản thương hiệu của Alibaba. Cá tính mạnh, khả năng diễn thuyết và tầm nhìn của ông giúp công ty tạo ra một câu chuyện hấp dẫn đối với nhân viên, nhà đầu tư và công chúng.
Nhưng khi doanh nghiệp bước vào những lĩnh vực chịu sự quản lý nghiêm ngặt, cá nhân người sáng lập không thể tiếp tục hành xử như một doanh nhân độc lập với hệ thống thể chế. Đây là một vấn đề phổ biến trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, khi quyền lực của người sáng lập cần được chuyển hóa thành năng lực thể chế của doanh nghiệp.
Nếu doanh nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào cá nhân, mọi rủi ro chính trị hoặc pháp lý liên quan đến người sáng lập đều có thể lan sang toàn bộ hệ sinh thái.
Jack Ma trước đây đại diện cho doanh nhân công nghệ đầy tham vọng, thường xuyên xuất hiện trước hàng nghìn người và nói về tương lai. Sau khủng hoảng, ông xuất hiện với hình ảnh kín đáo hơn và tập trung vào những lĩnh vực ít nhạy cảm về chính trị.
11. Từ Jack Ma đến một trật tự mới của kinh tế số Trung Quốc
Sự kiện Jack Ma năm 2020 cần được đặt trong quá trình chuyển đổi rộng hơn của nền kinh tế Trung Quốc. Nhà nước Trung Quốc đang chuyển từ logic “khuyến khích tăng trưởng” sang logic “tăng trưởng đi kèm kiểm soát”.
Trong bối cảnh ấy, Jack Ma trở thành một biểu tượng của cả hai thời kỳ. Ông là sản phẩm tiêu biểu của thời kỳ bùng nổ kinh tế số, đồng thời cũng là một trong những doanh nhân đầu tiên chịu tác động mạnh của thời kỳ nhà nước tái thiết lập giới hạn đối với quyền lực của các tập đoàn nền tảng.
Câu chuyện Jack Ma là một trường hợp điển hình về sự va chạm giữa quyền lực kinh tế tư nhân, quyền lực công nghệ và quyền lực nhà nước trong Trung Quốc thế kỷ XXI.
Đằng sau sự đình chỉ IPO của Ant Group, án phạt chống độc quyền đối với Alibaba và quá trình tái cấu trúc Ant là một sự thay đổi lớn hơn trong cách nhà nước Trung Quốc nhìn nhận các tập đoàn công nghệ.
Giai đoạn mà các doanh nhân Internet có thể tự do mở rộng từ thương mại điện tử sang thanh toán, tín dụng, dữ liệu và tài chính đã kết thúc. Những tập đoàn công nghệ lớn bước vào một trật tự mới, trong đó quy mô kinh tế càng lớn thì mức độ giám sát của nhà nước càng cao.
Alibaba vẫn tồn tại, Ant Group vẫn tồn tại và tài sản cá nhân của ông vẫn ở mức rất lớn. Điều biến mất chủ yếu là hình ảnh một doanh nhân có thể đứng trên sân khấu và nói về tương lai của cả một ngành mà gần như không cần quan tâm đến giới hạn chính trị - thể chế.
Trong nền kinh tế chính trị Trung Quốc, thành công của doanh nghiệp tư nhân có thể đạt đến quy mô toàn cầu, nhưng quyền lực của doanh nghiệp vẫn nằm trong một cấu trúc mà nhà nước giữ quyền xác định những giới hạn cuối cùng.
1. Đế chế tỷ đô suýt sụp đổ vì chạm trán "hoàng đế" tối cao
Sự trỗi dậy và khủng hoảng của Jack Ma sau năm 2020 là một trong những trường hợp tiêu biểu nhất để nghiên cứu mối quan hệ giữa quyền lực doanh nghiệp tư nhân và quyền lực nhà nước tại Trung Quốc đương đại.
Từ vị thế một trong những doanh nhân có ảnh hưởng nhất châu Á, Jack Ma từng được xem là biểu tượng của tinh thần khởi nghiệp, đổi mới công nghệ và khả năng xây dựng doanh nghiệp tư nhân có quy mô toàn cầu. Tuy nhiên, sự kiện bài phát biểu tại Thượng Hải tháng 10 năm 2020 và những biến động sau đó cho thấy giới hạn của quyền lực tư nhân khi nó bắt đầu va chạm với các ưu tiên quản lý tài chính và chính trị của nhà nước Trung Quốc.
Câu chuyện này thường được kể dưới dạng một bài học đạo đức đơn giản: một tỷ phú quá tự tin, phát biểu vượt giới hạn và sau đó bị hệ thống trừng phạt. Tuy nhiên, để giải thích toàn bộ sự kiện, trường hợp Jack Ma cần được đặt trong bối cảnh rộng hơn của quá trình tái cấu trúc quan hệ giữa nhà nước và khu vực công nghệ tư nhân Trung Quốc, đặc biệt là sự thay đổi trong chính sách quản lý tài chính, chống độc quyền, dữ liệu và nền kinh tế nền tảng từ năm 2020 trở đi.
2. Jack Ma và sự hình thành một biểu tượng doanh nhân mới
Jack Ma, tên tiếng Trung là Mã Vân (马云), nổi lên từ cuối thập niên 1990 cùng với sự phát triển của Internet Trung Quốc. Việc thành lập Alibaba năm 1999 diễn ra đúng vào thời điểm Internet bắt đầu mở ra một không gian kinh tế mới tại Trung Quốc.
Alibaba ban đầu hoạt động trong lĩnh vực thương mại điện tử doanh nghiệp với doanh nghiệp, sau đó mở rộng sang các nền tảng bán lẻ trực tuyến và từng bước xây dựng một hệ sinh thái kinh tế số rộng lớn. Thành công của Alibaba không chỉ tạo ra một doanh nghiệp có giá trị hàng trăm tỷ USD mà còn biến Jack Ma thành một biểu tượng văn hóa của thế hệ doanh nhân Trung Quốc mới.
Khác với hình ảnh doanh nhân truyền thống, Jack Ma xây dựng thương hiệu cá nhân rất mạnh. Ông xuất hiện thường xuyên trước công chúng, diễn thuyết về khởi nghiệp, giáo dục, lãnh đạo và đổi mới. Phong cách trình diễn có phần giống một diễn giả truyền cảm hứng khiến ông trở thành một trong những doanh nhân Trung Quốc nổi tiếng nhất trên phạm vi quốc tế.
Trong giai đoạn này, Jack Ma dường như đại diện cho một câu chuyện thành công rất đặc trưng của Trung Quốc thời kỳ cải cách: một người xuất thân bình thường có thể tận dụng công nghệ, thị trường và toàn cầu hóa để xây dựng một tập đoàn khổng lồ.
Nhưng chính sự thành công ấy cũng tạo ra một vấn đề mới. Khi một doanh nghiệp tư nhân trở thành một hệ sinh thái có hàng trăm triệu người sử dụng, hàng nghìn doanh nghiệp phụ thuộc vào nền tảng và có ảnh hưởng ngày càng lớn đến dòng tiền, tín dụng và hành vi tiêu dùng, nó không còn đơn thuần là một công ty thương mại điện tử.
Alibaba và đặc biệt là Ant Group bắt đầu trở thành những cấu phần có ý nghĩa đối với hệ thống kinh tế rộng lớn hơn.
3. Ant Group và ranh giới mong manh giữa công nghệ và tài chính
Nguồn gốc của cuộc khủng hoảng năm 2020 không nằm hoàn toàn ở Alibaba mà tập trung đặc biệt vào Ant Group, công ty tài chính kỹ thuật số phát triển từ Alipay.
Alipay ban đầu được xây dựng như một phương thức thanh toán trực tuyến nhằm giải quyết vấn đề niềm tin giữa người mua và người bán trên Internet. Nhưng theo thời gian, hệ sinh thái này mở rộng sang nhiều dịch vụ tài chính khác như tín dụng tiêu dùng, cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ, quản lý tài sản và các sản phẩm tài chính kỹ thuật số.
Sự phát triển nhanh chóng của Ant tạo ra một mô hình kinh doanh mới: công ty công nghệ cung cấp cơ sở hạ tầng và dữ liệu để kết nối người tiêu dùng với các tổ chức tài chính, trong khi phần lớn nguồn vốn và rủi ro tín dụng vẫn nằm trong hệ thống tài chính truyền thống.
Mô hình này tạo ra tốc độ mở rộng rất lớn nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi đối với cơ quan quản lý: nếu một công ty công nghệ có thể tạo ra lượng tín dụng khổng lồ mà không chịu cùng mức yêu cầu vốn và giám sát như ngân hàng truyền thống, rủi ro cuối cùng sẽ thuộc về ai?
Đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm tại Trung Quốc, nơi ổn định tài chính được xem là một bộ phận của ổn định kinh tế - chính trị. Trong bối cảnh đó, Ant Group chuẩn bị tiến hành IPO tại Thượng Hải và Hồng Kông vào cuối năm 2020. Thương vụ được kỳ vọng huy động khoảng 37 tỷ USD và trở thành một trong những đợt IPO lớn nhất lịch sử.
Nhưng chỉ vài ngày trước thời điểm dự kiến niêm yết, thương vụ bị đình chỉ.
4. Bài phát biểu 21 phút tại Thượng Hải
Ngày 24 tháng 10 năm 2020, Jack Ma phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Bund Finance ở Thượng Hải.
Trong bài phát biểu kéo dài khoảng 21 phút, ông đưa ra những nhận xét mạnh mẽ về hệ thống tài chính Trung Quốc. Jack Ma cho rằng một số quy định tài chính đang được xây dựng theo tư duy quá cũ và so sánh các ngân hàng truyền thống với “tiệm cầm đồ”.
Ông cũng chỉ trích tư duy quản lý dựa trên các quy định cũ và cho rằng cần có cách tiếp cận mới đối với tài chính kỹ thuật số.
Về mặt kinh tế, nhiều luận điểm của Jack Ma có thể được hiểu như một lời kêu gọi cải cách nhằm thích nghi hệ thống tài chính với công nghệ mới. Nhưng về mặt chính trị - thể chế, bài phát biểu lại diễn ra trong một thời điểm cực kỳ nhạy cảm.
Ant Group chuẩn bị trở thành một định chế tài chính khổng lồ. Nhà nước Trung Quốc đang tăng cường kiểm soát rủi ro tài chính. Trong bối cảnh ấy, lời phê bình công khai của một doanh nhân có ảnh hưởng lớn đối với hệ thống ngân hàng và cơ quan quản lý mang một ý nghĩa hoàn toàn khác so với một cuộc tranh luận kinh tế thông thường.
Điểm cốt lõi nằm ở chỗ mô hình kinh doanh của Ant Group đang tiến đến vùng giao thoa giữa đổi mới công nghệ và quyền lực tài chính, trong khi nhà nước Trung Quốc muốn duy trì khả năng kiểm soát đối với lĩnh vực này.
5. Ant IPO bị đình chỉ và sự thay đổi luật chơi
Ngày 3 tháng 11 năm 2020, việc niêm yết cổ phiếu của Ant Group bị đình chỉ, chỉ hai ngày trước thời điểm dự kiến giao dịch.
Đây là một cú sốc lớn đối với thị trường tài chính quốc tế. Thương vụ IPO trị giá khoảng 37 tỷ USD từng được kỳ vọng sẽ trở thành biểu tượng cho sức mạnh của các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc. Việc đình chỉ cho thấy nhà nước có thể can thiệp trực tiếp vào một thương vụ có quy mô toàn cầu nếu nhận thấy các vấn đề liên quan đến quản lý và rủi ro tài chính.
Ngay sau đó, Ant Group phải tiến hành quá trình tái cấu trúc sâu rộng. Công ty phải điều chỉnh mô hình hoạt động và chịu sự giám sát chặt chẽ hơn theo các nguyên tắc gần với những định chế tài chính truyền thống.
Điều này cho thấy vấn đề không đơn giản là cá nhân Jack Ma. Cấu trúc hoạt động của Ant Group đã trở thành đối tượng điều chỉnh chính sách. Nhà nước Trung Quốc về cơ bản đang gửi đi một thông điệp: công nghệ tài chính có thể đổi mới phương thức cung cấp dịch vụ tài chính, nhưng không thể đứng ngoài hệ thống quản lý tài chính quốc gia.
6. Alibaba và chiến dịch chống độc quyền
Sau Ant Group, Alibaba cũng trở thành đối tượng của chiến dịch quản lý chống độc quyền.
Tháng 4 năm 2021, cơ quan quản lý thị trường Trung Quốc phạt Alibaba khoảng 18,2 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 2,8 tỷ USD, vì vi phạm quy định chống độc quyền liên quan đến hành vi yêu cầu các nhà bán hàng lựa chọn nền tảng độc quyền.
Khoản tiền phạt này khi đó tương đương khoảng 4% doanh thu nội địa của Alibaba trong năm 2019. Về mặt pháp lý, vụ việc thuộc phạm vi chính sách chống độc quyền và điều chỉnh các nền tảng Internet. Nhưng xét trong bối cảnh rộng hơn, nó cho thấy chính sách của Trung Quốc đã bước sang một giai đoạn mới.
Trong thời kỳ tăng trưởng nhanh của nền kinh tế Internet, các nền tảng lớn được hưởng không gian tương đối rộng để mở rộng quy mô. Sau khi đạt đến vị trí thống lĩnh, những lợi thế đó bắt đầu trở thành đối tượng giám sát.
Alibaba không phải trường hợp duy nhất, các tập đoàn công nghệ lớn khác cũng lần lượt đối mặt với những quy định mới về chống độc quyền, dữ liệu, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng. Đây như một phần của quá trình tái cân bằng quyền lực giữa các tập đoàn nền tảng và nhà nước Trung Quốc.
7. Sự biến mất của Jack Ma khỏi đời sống công chúng
Sau tháng 10 năm 2020, Jack Ma gần như biến mất khỏi đời sống công chúng trong một thời gian dài.
Đây là điểm tạo ra nhiều đồn đoán nhất trên truyền thông quốc tế. Nhưng xét trên phương diện chính trị - xã hội Trung Quốc, sự giảm xuất hiện của ông cũng có thể được hiểu như một chiến lược thích ứng.
Trong những năm trước đó, Jack Ma thường xuyên xuất hiện trước công chúng, phát biểu về công nghệ, giáo dục, kinh doanh và tương lai xã hội. Sau khủng hoảng Ant Group, tần suất xuất hiện của ông giảm mạnh. Những lần xuất hiện sau đó thường gắn với các hoạt động ít nhạy cảm hơn, chẳng hạn giáo dục, nông nghiệp, công nghệ thực phẩm, nghệ thuật và nghiên cứu.
Ông từng xuất hiện tại Tây Ban Nha để tìm hiểu công nghệ nông nghiệp, tới Hà Lan để nghiên cứu công nghệ nhà kính, đồng thời có thời gian liên quan đến hoạt động giáo dục và nghệ thuật.
Nếu nhìn từ bên ngoài, đây có thể giống như một tỷ phú rút lui khỏi thương trường, nhưng đó cũng có thể được xem là một hình thức giảm mức độ hiện diện chính trị – truyền thông của cá nhân doanh nhân.
Trong một môi trường mà nhà nước coi ổn định chính trị và tài chính là ưu tiên cao, việc một doanh nhân quá nổi bật có thể tạo ra rủi ro không chỉ đối với cá nhân mà còn đối với chính doanh nghiệp mà người đó đã xây dựng.
8. Quyền lực cá nhân và giới hạn của quyền lực tư nhân
Trường hợp Jack Ma cho phép nhìn thấy một đặc điểm căn bản của mô hình kinh tế Trung Quốc.
Trung Quốc có một khu vực tư nhân rất năng động, với những doanh nghiệp có quy mô toàn cầu và khả năng đổi mới rất lớn. Nhưng khu vực tư nhân hoạt động trong một hệ thống mà nhà nước vẫn giữ vai trò quyết định đối với những lĩnh vực chiến lược như tài chính, dữ liệu, viễn thông, năng lượng và an ninh.
Jack Ma có thể xây dựng Alibaba thành một trong những tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới. Ông có thể tạo ra một hệ sinh thái thương mại điện tử, thanh toán và tài chính có quy mô hàng trăm triệu người sử dụng. Nhưng ông không thể tự mình xác lập các nguyên tắc vận hành của hệ thống tài chính Trung Quốc.
Đây là giới hạn cơ bản của quyền lực doanh nghiệp trong mô hình kinh tế chính trị Trung Quốc. Nói cách khác, doanh nghiệp tư nhân có thể rất lớn, nhưng không được phép trở thành một trung tâm quyền lực độc lập cạnh tranh với nhà nước.
Sự thay đổi đối với Jack Ma và Ant Group diễn ra thông qua nhiều cơ quan quản lý khác nhau, bao gồm cơ quan quản lý tài chính, ngân hàng trung ương, cơ quan chống độc quyền và các cơ quan phụ trách an ninh dữ liệu.
Từ năm 2020, Trung Quốc đồng thời tiến hành nhiều quá trình điều chỉnh: kiểm soát rủi ro tài chính, chống độc quyền nền tảng, quản lý dữ liệu, bảo vệ người tiêu dùng, điều chỉnh thị trường vốn và củng cố quyền kiểm soát đối với các lĩnh vực được xem là có ý nghĩa chiến lược.
Jack Ma và Alibaba trở thành một trong những biểu tượng rõ nhất của quá trình đó vì quy mô và mức độ nổi tiếng của họ.
9. “Đế chế” Alibaba thực sự có sụp đổ hay không?
Alibaba không biến mất. Công ty vẫn là một trong những tập đoàn thương mại điện tử và công nghệ lớn của Trung Quốc. Ant Group cũng không bị giải thể mà trải qua quá trình tái cấu trúc để phù hợp hơn với khuôn khổ quản lý tài chính.
Điều thay đổi căn bản là mức độ tự chủ và mô hình tăng trưởng. Thời kỳ mà các nền tảng Internet có thể mở rộng gần như không giới hạn đã kết thúc. Những công ty này bước vào một giai đoạn trưởng thành trong đó quy mô càng lớn thì nghĩa vụ tuân thủ và giám sát càng cao.
Jack Ma cũng không còn giữ vị trí quyền lực trực tiếp như trước trong Ant Group. Sau quá trình điều chỉnh cơ cấu cổ đông và quyền biểu quyết, ảnh hưởng của ông đối với công ty giảm mạnh, đây là sự tái cấu trúc quyền lực của một đế chế doanh nghiệp.
10. Bài học về giới hạn của “người sáng lập”
Trường hợp Jack Ma cũng cho thấy một vấn đề phổ biến của các tập đoàn công nghệ: quyền lực của người sáng lập có thể trở thành tài sản trong giai đoạn đầu nhưng lại trở thành rủi ro khi doanh nghiệp đạt đến quy mô hệ thống.
Trong giai đoạn tăng trưởng, hình ảnh Jack Ma là tài sản thương hiệu của Alibaba. Cá tính mạnh, khả năng diễn thuyết và tầm nhìn của ông giúp công ty tạo ra một câu chuyện hấp dẫn đối với nhân viên, nhà đầu tư và công chúng.
Nhưng khi doanh nghiệp bước vào những lĩnh vực chịu sự quản lý nghiêm ngặt, cá nhân người sáng lập không thể tiếp tục hành xử như một doanh nhân độc lập với hệ thống thể chế. Đây là một vấn đề phổ biến trong quản trị doanh nghiệp hiện đại, khi quyền lực của người sáng lập cần được chuyển hóa thành năng lực thể chế của doanh nghiệp.
Nếu doanh nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào cá nhân, mọi rủi ro chính trị hoặc pháp lý liên quan đến người sáng lập đều có thể lan sang toàn bộ hệ sinh thái.
Jack Ma trước đây đại diện cho doanh nhân công nghệ đầy tham vọng, thường xuyên xuất hiện trước hàng nghìn người và nói về tương lai. Sau khủng hoảng, ông xuất hiện với hình ảnh kín đáo hơn và tập trung vào những lĩnh vực ít nhạy cảm về chính trị.
11. Từ Jack Ma đến một trật tự mới của kinh tế số Trung Quốc
Sự kiện Jack Ma năm 2020 cần được đặt trong quá trình chuyển đổi rộng hơn của nền kinh tế Trung Quốc. Nhà nước Trung Quốc đang chuyển từ logic “khuyến khích tăng trưởng” sang logic “tăng trưởng đi kèm kiểm soát”.
Trong bối cảnh ấy, Jack Ma trở thành một biểu tượng của cả hai thời kỳ. Ông là sản phẩm tiêu biểu của thời kỳ bùng nổ kinh tế số, đồng thời cũng là một trong những doanh nhân đầu tiên chịu tác động mạnh của thời kỳ nhà nước tái thiết lập giới hạn đối với quyền lực của các tập đoàn nền tảng.
Câu chuyện Jack Ma là một trường hợp điển hình về sự va chạm giữa quyền lực kinh tế tư nhân, quyền lực công nghệ và quyền lực nhà nước trong Trung Quốc thế kỷ XXI.
Đằng sau sự đình chỉ IPO của Ant Group, án phạt chống độc quyền đối với Alibaba và quá trình tái cấu trúc Ant là một sự thay đổi lớn hơn trong cách nhà nước Trung Quốc nhìn nhận các tập đoàn công nghệ.
Giai đoạn mà các doanh nhân Internet có thể tự do mở rộng từ thương mại điện tử sang thanh toán, tín dụng, dữ liệu và tài chính đã kết thúc. Những tập đoàn công nghệ lớn bước vào một trật tự mới, trong đó quy mô kinh tế càng lớn thì mức độ giám sát của nhà nước càng cao.
Alibaba vẫn tồn tại, Ant Group vẫn tồn tại và tài sản cá nhân của ông vẫn ở mức rất lớn. Điều biến mất chủ yếu là hình ảnh một doanh nhân có thể đứng trên sân khấu và nói về tương lai của cả một ngành mà gần như không cần quan tâm đến giới hạn chính trị - thể chế.
Trong nền kinh tế chính trị Trung Quốc, thành công của doanh nghiệp tư nhân có thể đạt đến quy mô toàn cầu, nhưng quyền lực của doanh nghiệp vẫn nằm trong một cấu trúc mà nhà nước giữ quyền xác định những giới hạn cuối cùng.
