Những "Bản Tuyên Ngôn" về chiến lược quân sự và an ninh của một số Quốc gia
1. Những văn kiện chiến lược định hình chính sách quốc phòng của các quốc gia
Sách trắng Quốc phòng, tiếng Anh thường gọi là Defense White Paper hoặc Defence White Paper, là một loại văn kiện chính thức do chính phủ, bộ quốc phòng hoặc cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia công bố nhằm trình bày một cách có hệ thống môi trường an ninh, quan điểm quốc phòng, chính sách quân sự, cơ cấu lực lượng, định hướng phát triển năng lực quốc phòng và những thách thức mà quốc gia đó phải đối mặt.
Khác với các tài liệu quân sự mang tính tác chiến hoặc những kế hoạch tác chiến được bảo mật, Sách trắng Quốc phòng chủ yếu thuộc phạm vi công khai hóa chính sách chiến lược. Nó không nhằm tiết lộ kế hoạch tác chiến cụ thể, vị trí triển khai lực lượng hay những năng lực nhạy cảm của quân đội, mà nhằm trả lời một loạt câu hỏi có ý nghĩa chiến lược: quốc gia đang nhìn nhận môi trường an ninh như thế nào, đâu là những mối đe dọa và thách thức chủ yếu, mục tiêu của chính sách quốc phòng là gì, lực lượng vũ trang được tổ chức theo hướng nào và quốc gia đó muốn xây dựng quan hệ quốc phòng với các nước khác ra sao.
Vì vậy, Sách trắng Quốc phòng có thể được xem như một dạng tuyên bố chiến lược công khai. Nó nằm ở giao điểm giữa chính sách quốc phòng, ngoại giao, hoạch định quân sự, quan hệ quốc tế và truyền thông chiến lược.
Điểm quan trọng là không phải quốc gia nào cũng sử dụng thuật ngữ “White Paper”. Một số nước gọi trực tiếp là Defense White Paper, một số nước dùng Defence White Paper, Defense of Japan, National Defence Strategy, National Defense Strategy hoặc những tên gọi khác.
Vì vậy, khi so sánh văn kiện giữa các quốc gia, cần phân biệt tên gọi pháp lý – hành chính với chức năng chiến lược thực tế của văn bản.
2. Sách trắng Quốc phòng không phải là một loại văn bản có chu kỳ thống nhất
Không tồn tại một quy tắc quốc tế quy định tất cả các quốc gia phải công bố Sách trắng Quốc phòng mỗi năm, hai năm hay bốn năm một lần.
Tần suất phụ thuộc vào thể chế chính trị, truyền thống hành chính, nhu cầu minh bạch quốc phòng và tốc độ thay đổi của môi trường an ninh.
Nhật Bản là một ví dụ nổi bật về mô hình công bố thường niên. Bộ Quốc phòng Nhật Bản xác định Defense of Japan là Sách trắng hằng năm, nhằm phổ biến cho công chúng tình trạng quốc phòng của Nhật Bản, những vấn đề mà nước này đang đối mặt và các biện pháp ứng phó.
Trang lưu trữ chính thức của Bộ Quốc phòng Nhật Bản cho thấy chuỗi Defense of Japan được công bố liên tục qua nhiều năm.
Trong khi đó, Việt Nam không áp dụng mô hình công bố hằng năm. Sách trắng Quốc phòng Việt Nam năm 2019 được phát hành sau các ấn phẩm trước đó vào các năm 1998, 2004 và 2009.
Chính Bộ Quốc phòng Việt Nam xác định ấn phẩm năm 2019 là sự tiếp nối của Sách trắng năm 2009, đồng thời cập nhật những thay đổi về môi trường an ninh, chính sách quốc phòng, tổ chức lực lượng và định hướng phát triển quốc phòng.
Sách trắng Quốc phòng thường xuất hiện khi nhà nước muốn tái định nghĩa hoặc cập nhật cách diễn giải chính thức về môi trường chiến lược, chứ không nhất thiết phải xuất hiện theo một chu kỳ cố định.
3. Chức năng của Sách trắng Quốc phòng
- Chức năng thứ nhất: công khai hóa chính sách quốc phòng. Chức năng cơ bản nhất của Sách trắng là tạo ra một nguồn thông tin chính thức về chính sách quốc phòng.
Trong các quốc gia có hệ thống chính trị và truyền thông khác nhau, mức độ công khai có thể rất khác nhau. Tuy nhiên, nhìn chung Sách trắng thường cung cấp những thông tin như quan điểm về môi trường an ninh, các nguyên tắc quốc phòng, tổ chức lực lượng, hiện đại hóa quân đội, ngân sách quốc phòng ở mức độ nhất định, hợp tác quân sự quốc tế và phương hướng phát triển năng lực quốc phòng.
Đối với công chúng trong nước, đây là cơ chế giải thích tại sao nhà nước cần duy trì một lực lượng quân sự nhất định và tại sao ngân sách quốc phòng cần được phân bổ theo những hướng cụ thể.
Đối với quốc hội, giới hoạch định chính sách và các cơ quan nhà nước, Sách trắng tạo ra một khung tham chiếu để thảo luận về chính sách quốc phòng.
Đối với các quốc gia khác, nó lại trở thành một nguồn dữ liệu quan trọng để phân tích ý định chiến lược của chính phủ ban hành. Do đó, Sách trắng vừa có chức năng đối nội, vừa có chức năng đối ngoại.
- Chức năng thứ hai: xây dựng lòng tin chiến lược. Một trong những mục đích quan trọng nhất của Sách trắng là giảm sự không chắc chắn trong quan hệ quốc tế.
Trong lý thuyết quan hệ quốc tế, một trong những vấn đề nguy hiểm nhất là tình trạng thiếu thông tin về ý định của đối phương. Một quốc gia có thể tăng ngân sách quân sự với mục đích phòng thủ, nhưng quốc gia khác có thể diễn giải hành động đó như dấu hiệu chuẩn bị cho một chính sách quân sự chủ động.
Sách trắng tạo ra một kênh để chính phủ công khai cách họ diễn giải những hoạt động đó. Tuy nhiên, Sách trắng không đồng nghĩa với sự minh bạch tuyệt đối. Đây là một văn bản chính trị – chiến lược được lựa chọn nội dung. Những gì được đưa vào tài liệu cũng quan trọng không kém những gì không được đưa vào.
Vì thế, các nhà nghiên cứu thường không đọc Sách trắng đơn thuần như một bản mô tả khách quan. Họ xem nó là một tài liệu thể hiện cách một nhà nước muốn người khác hiểu về chính sách của mình.
- Chức năng thứ ba: xác định mối đe dọa. Một trong những phần quan trọng nhất của Sách trắng thường là đánh giá môi trường an ninh.
Ở đây có thể xuất hiện những nội dung về sự phát triển quân sự của các nước khác, tranh chấp lãnh thổ, vũ khí hạt nhân, tên lửa đạn đạo, an ninh mạng, không gian, chiến tranh thông tin, khủng bố, an ninh hàng hải, chuỗi cung ứng chiến lược hoặc các hình thức xung đột mới.
Nhưng giá trị của phần này không chỉ nằm ở những dữ liệu quân sự được cung cấp. Điều quan trọng hơn là thứ tự ưu tiên. Một quốc gia có thể dành hàng chục trang cho một đối thủ cụ thể nhưng chỉ vài trang cho một vấn đề khác. Điều đó cho thấy thứ bậc ưu tiên chiến lược của chính phủ.
Do đó, khi nghiên cứu một Sách trắng, cần đặt ra câu hỏi: quốc gia này coi ai hoặc điều gì là nguồn rủi ro lớn nhất?
Họ nhìn nhận mối đe dọa đó theo cách nào?
Mối đe dọa được mô tả là quân sự, kinh tế, công nghệ, chính trị hay tổng hợp?
Và những năng lực quân sự nào được xây dựng để đáp ứng mối đe dọa đó?
4. Sách trắng Quốc phòng Việt Nam 2019
Sách trắng Quốc phòng Việt Nam 2019 là một trường hợp đặc biệt đáng chú ý trong khu vực Đông Nam Á.
Bộ Quốc phòng Việt Nam xác định văn kiện này nhằm tiếp tục khẳng định tính chất hòa bình và tự vệ của nền quốc phòng Việt Nam, đồng thời trình bày những thách thức quốc phòng, điều chỉnh về chính sách quốc phòng, cơ chế lãnh đạo và quản lý quốc phòng, cơ cấu Bộ Quốc phòng, cơ cấu lực lượng và định hướng phát triển Quân đội nhân dân Việt Nam cùng lực lượng Dân quân tự vệ.
Xét về cấu trúc tư tưởng, Sách trắng 2019 đặt quốc phòng trong mối liên hệ với mục tiêu bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, đồng thời nhấn mạnh giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế.
Một đặc điểm đáng chú ý là văn kiện không chỉ nói về quân đội mà đặt lực lượng vũ trang trong mô hình nền quốc phòng toàn dân. Điều này phản ánh một quan niệm quốc phòng trong đó sức mạnh quân sự là bộ phận cốt lõi nhưng không phải thành tố duy nhất.
Sách trắng cũng nhấn mạnh hội nhập quốc tế và đối ngoại quốc phòng. Theo Bộ Quốc phòng Việt Nam, mục tiêu của việc công khai tài liệu là tăng cường hiểu biết và xây dựng lòng tin giữa Việt Nam với các quốc gia khác, đồng thời tạo điều kiện cho hợp tác quốc phòng quốc tế.
Xét về góc độ chiến lược, có thể xem Sách trắng 2019 như một văn kiện có hai tầng thông điệp.
- Tầng thứ nhất hướng vào trong nước, giải thích mô hình quốc phòng và phương hướng xây dựng lực lượng.
- Tầng thứ hai hướng ra bên ngoài, nhấn mạnh chính sách quốc phòng mang tính hòa bình, tự vệ và chủ trương giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình.
5. Sách trắng Quốc phòng Nhật Bản – Defense of Japan
Nhật Bản sử dụng tên gọi Defense of Japan và đây là một trong những hệ thống Sách trắng Quốc phòng có tính thường xuyên và chi tiết nhất.
Khác với Việt Nam, Nhật Bản công bố tài liệu này hằng năm. Bộ Quốc phòng Nhật Bản mô tả mục tiêu của Sách trắng là giúp càng nhiều người dân càng tốt hiểu được tình trạng quốc phòng của Nhật Bản, những vấn đề mà nước này đối mặt và các biện pháp ứng phó.
Một điểm đặc biệt trong Sách trắng Nhật Bản là mức độ chú trọng đến môi trường an ninh xung quanh Nhật Bản. Các hoạt động quân sự của Trung Quốc, chương trình tên lửa và hạt nhân của Triều Tiên, hoạt động quân sự của Nga và sự phối hợp giữa các đối tác trong khu vực thường được đặt trong một bức tranh an ninh rộng hơn.
Điều này khiến Defense of Japan không đơn thuần là một bản mô tả về Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản. Nó còn là một bản đồ nhận thức chiến lược của Tokyo về Đông Á và Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Trang chính thức của Bộ Quốc phòng Nhật Bản hiện liệt kê Defense of Japan 2025 là bản Sách trắng gần nhất được công bố trong hệ thống xuất bản chính thức mà trang này đang cung cấp.
6. Sách trắng Quốc phòng Hàn Quốc 2022
Hàn Quốc sử dụng tên tiếng Hàn là 국방백서 (Gukbang Baekseo), tức “Quốc phòng Bạch thư”.
Khác với Nhật Bản, Hàn Quốc không công bố Sách trắng theo mô hình thường niên. Bộ Quốc phòng Hàn Quốc hiện lưu trữ các bản 2010, 2012, 2014, 2016, 2018, 2020 và 2022, cho thấy chu kỳ công bố nhìn chung khoảng hai năm nhưng có thể thay đổi tùy thời kỳ.
Sách trắng 2022 có ý nghĩa đặc biệt vì nó phản ánh sự thay đổi trong cách Seoul nhìn nhận môi trường an ninh trên bán đảo Triều Tiên và Đông Bắc Á.
Trong trường hợp Hàn Quốc, Sách trắng luôn phải giải quyết một bài toán chiến lược kép:
- Một mặt là mối đe dọa trực tiếp từ Triều Tiên, đặc biệt là năng lực hạt nhân và tên lửa;
- Mặt khác là vị trí của Hàn Quốc trong mạng lưới liên minh với Hoa Kỳ và cấu trúc an ninh rộng hơn của Đông Bắc Á.
Do đó, Sách trắng Hàn Quốc có thể được đọc như một tài liệu về quốc phòng bán đảo Triều Tiên, nhưng đồng thời cũng là tài liệu về cấu trúc quyền lực Đông Bắc Á.
7. Quốc phòng Trung Quốc trong kỷ nguyên mới – 2019
Năm 2019, Quốc vụ viện Trung Quốc công bố China's National Defense in the New Era – “Quốc phòng Trung Quốc trong kỷ nguyên mới”. Văn kiện được công bố bởi Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện và được trình bày như một tài liệu nhằm giải thích chính sách quốc phòng mang tính phòng thủ của Trung Quốc, hoạt động xây dựng quốc phòng và quân đội, cũng như giúp cộng đồng quốc tế hiểu rõ hơn về chính sách quốc phòng của nước này.
Văn kiện gồm sáu phần lớn, bao gồm tình hình an ninh quốc tế, chính sách quốc phòng phòng thủ của Trung Quốc, nhiệm vụ của lực lượng vũ trang, cải cách quốc phòng và quân đội, chi tiêu quốc phòng và đóng góp vào việc xây dựng một cộng đồng chung tương lai cho nhân loại.
Một trong những điểm đáng chú ý nhất là cách Bắc Kinh tự định nghĩa học thuyết của mình. Văn kiện nhấn mạnh quốc phòng Trung Quốc mang tính phòng thủ, đồng thời sử dụng khái niệm active defense – phòng ngự tích cực.
Theo cách trình bày chính thức của Trung Quốc, đây là sự kết hợp giữa phòng thủ ở cấp độ chiến lược với khả năng tiến hành các hoạt động tác chiến chủ động ở cấp độ tác chiến và chiến thuật khi cần thiết.
Sách trắng Trung Quốc vì vậy có một chức năng đặc biệt: nó không chỉ mô tả lực lượng quân sự mà còn giải thích và hợp thức hóa cách Trung Quốc diễn giải sự trỗi dậy quân sự của mình.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cải cách quân đội Trung Quốc, hiện đại hóa Quân Giải phóng Nhân dân và sự thay đổi tương quan lực lượng ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
8. Hoa Kỳ: từ “Sách trắng” sang hệ thống chiến lược nhiều tầng
Washington không có một văn bản tương đương hoàn toàn với mô hình Sách trắng Quốc phòng của Nhật Bản hay Hàn Quốc. Thay vào đó, hệ thống hoạch định chiến lược quốc gia của Hoa Kỳ được xây dựng theo nhiều tầng.
Ở cấp cao nhất là National Security Strategy – NSS, tức Chiến lược An ninh Quốc gia. Đây là văn kiện có phạm vi rộng nhất, bao quát ngoại giao, kinh tế, quốc phòng, công nghệ, an ninh và vị thế quốc tế của Hoa Kỳ.
Bên dưới là National Defense Strategy – NDS, Chiến lược Quốc phòng Quốc gia, tập trung vào cách Bộ Quốc phòng xây dựng và sử dụng sức mạnh quân sự để thực hiện các mục tiêu chiến lược quốc gia.
Tiếp đó là National Military Strategy – NMS, Chiến lược Quân sự Quốc gia, tập trung hơn vào phương diện quân sự và cách lực lượng vũ trang thực hiện mục tiêu chiến lược.
Vì vậy, ba tài liệu này không phải ba tên gọi khác nhau của cùng một loại Sách trắng.
- NSS → mục tiêu an ninh quốc gia.
- NDS → phương hướng xây dựng và sử dụng sức mạnh quốc phòng.
- NMS → cách lực lượng quân sự thực hiện mục tiêu chiến lược.
Năm 2026 đánh dấu một sự thay đổi đáng chú ý trong chiến lược quốc phòng Hoa Kỳ. NDS 2026 của chính quyền Donald Trump được công bố vào tháng 1/2026 và được các nghiên cứu chiến lược đánh giá là một sự điều chỉnh đáng kể về ưu tiên quốc phòng, trong đó nổi bật là bảo vệ lãnh thổ và lợi ích cốt lõi của Hoa Kỳ, tăng cường răn đe Trung Quốc tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, yêu cầu đồng minh chia sẻ gánh nặng lớn hơn và tăng cường nền công nghiệp quốc phòng Hoa Kỳ.
Điểm đáng chú ý là NDS 2026 không nên được đọc tách rời khỏi NSS 2025. Nhà Trắng hiện xác định NSS 2025 là một trong những văn kiện chiến lược nền tảng của chính quyền Trump.
Do đó, nếu Nhật Bản dùng một Sách trắng hằng năm để trình bày bức tranh quốc phòng, Hoa Kỳ lại sử dụng một kiến trúc chiến lược nhiều tầng, trong đó NDS đóng vai trò trung tâm về hoạch định quốc phòng.
9. Chiến lược Quốc phòng Australia 2026
Australia là một trường hợp không nên xếp hoàn toàn vào nhóm “Sách trắng Quốc phòng”.
Tên chính thức của văn kiện là 2026 National Defence Strategy – NDS, được Chính phủ Australia công bố ngày 16 tháng 4 năm 2026 cùng với Integrated Investment Program. Văn kiện này kế thừa nền tảng từ Defence Strategic Review 2023 và National Defence Strategy 2024.
Trung tâm của chiến lược Australia là khái niệm strategy of denial – chiến lược phủ nhận khả năng áp đặt sức mạnh, theo đó Australia tìm cách khiến một đối thủ tiềm tàng khó có khả năng sử dụng sức mạnh quân sự để đạt mục tiêu chống lại Australia.
NDS 2026 đồng thời nhấn mạnh tăng cường khả năng tự chủ quốc phòng, củng cố nền công nghiệp quốc phòng trong nước, tăng cường khả năng chống chịu của xã hội và mở rộng hợp tác với các đối tác khu vực.
Đặc biệt, Australia đang chuyển từ tư duy “phòng thủ lãnh thổ” thuần túy sang một khái niệm national defence – quốc phòng quốc gia, trong đó năng lực quân sự, công nghiệp quốc phòng, cơ sở hạ tầng, khả năng chống chịu dân sự và mạng lưới đối tác quốc tế được xem là các bộ phận của cùng một hệ thống an ninh.
NDS 2026 vì vậy phản ánh một chuyển biến lớn trong tư duy chiến lược của Canberra: Australia không chỉ muốn có khả năng tự bảo vệ mà còn muốn xây dựng năng lực đủ mạnh để ngăn chặn đối phương triển khai sức mạnh tới khu vực của Australia ngay từ trước khi xung đột xảy ra.
10. Những điểm giống nhau giữa các Sách trắng và chiến lược quốc phòng
Mặc dù tên gọi và cấu trúc khác nhau, các văn kiện của Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Australia đều có một số thành phần chung.
- Thứ nhất là đánh giá môi trường chiến lược. Quốc gia ban hành văn kiện phải xác định thế giới và khu vực đang thay đổi như thế nào.
- Thứ hai là xác định các mối đe dọa và thách thức. Đây là phần đặc biệt quan trọng vì nó quyết định hướng phân bổ nguồn lực quốc phòng.
- Thứ ba là xác định mô hình lực lượng tương lai. Một quân đội được xây dựng để đối phó với chiến tranh công nghiệp truyền thống sẽ rất khác với một lực lượng được thiết kế cho chiến tranh mạng, không gian, tác chiến không người lái, tên lửa chính xác tầm xa và chiến tranh thông tin.
- Thứ tư là xác định quan hệ với các quốc gia khác. Sách trắng và chiến lược quốc phòng thường phản ánh rõ quốc gia nào được xem là đối tác, quốc gia nào là đối thủ cạnh tranh và quốc gia nào tạo ra rủi ro chiến lược.
- Thứ năm là thông điệp răn đe. Một văn kiện công khai có thể đồng thời gửi thông điệp tới đồng minh và đối thủ: quốc gia này có năng lực gì, quyết tâm đến mức nào và sẽ phản ứng như thế nào trước những hành động bị xem là đe dọa lợi ích quốc gia.
11. Sách trắng Quốc phòng như một công cụ ngoại giao
Một khía cạnh thường bị bỏ qua là Sách trắng thực chất cũng là một công cụ ngoại giao.
Khi Nhật Bản mô tả Trung Quốc, Triều Tiên và Nga; khi Hàn Quốc đánh giá Triều Tiên; khi Australia trình bày môi trường chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương; hoặc khi Việt Nam trình bày chính sách quốc phòng hòa bình và tự vệ, những mô tả đó không chỉ nhằm cung cấp thông tin.
Các văn kiện này còn tạo ra khung diễn giải chính thức của nhà nước. Một quốc gia có thể nói rằng việc tăng ngân sách quốc phòng là nhằm bảo vệ hòa bình. Một quốc gia khác có thể xem cùng hành động đó là dấu hiệu của chạy đua vũ trang.
Do đó, nghiên cứu Sách trắng không chỉ là nghiên cứu “quân đội có bao nhiêu vũ khí”, mà còn là nghiên cứu cách một nhà nước định nghĩa an ninh, mối đe dọa và tính chính danh của việc sử dụng sức mạnh quân sự.
12. Sách trắng và vấn đề “ý định chiến lược”
Một trong những giá trị lớn nhất của Sách trắng đối với giới nghiên cứu quốc tế nằm ở khả năng cung cấp manh mối về strategic intent – ý định chiến lược.
Một quốc gia có thể mô tả chính sách của mình là phòng thủ nhưng đồng thời phát triển những năng lực có khả năng tiến công ở khoảng cách rất xa. Một quốc gia có thể nhấn mạnh hòa bình nhưng vẫn tăng mạnh ngân sách quốc phòng. Một quốc gia có thể mô tả một nước khác là đối thủ nhưng vẫn duy trì các cơ chế hợp tác và đối thoại quân sự.
Vì vậy, đây cũng là nghiên cứu cần thận trọng nhất, chúng ta không nên đồng nhất tuyên bố chính thức với ý định thực tế.
Phương pháp nghiên cứu hiệu quả nhất là đọc Sách trắng kết hợp với hành vi thực tế. Có thể đối chiếu ba lớp dữ liệu:
- Tuyên bố chính sách,
- Năng lực quân sự
- Và hành vi quốc tế.
Nếu ba lớp này tương đồng, có thể coi Sách trắng phản ánh khá sát chiến lược thực tế. Nếu chúng mâu thuẫn, chính khoảng cách đó mới là vấn đề đáng nghiên cứu.
13. Một cách tiếp cận dành cho độc giả để đọc Sách trắng Quốc phòng
Một Sách trắng có thể được phân tích theo năm câu hỏi cơ bản.
- Quốc gia đó nhìn nhận thế giới như thế nào?
- Họ xác định ai hoặc điều gì là mối đe dọa?
- Họ muốn xây dựng loại lực lượng quân sự nào?
- Họ muốn hợp tác với ai và răn đe ai?
- Và cuối cùng, họ muốn cộng đồng quốc tế hiểu điều gì về chính sách của mình?
Nếu trả lời được năm câu hỏi này, có thể tái dựng tương đối rõ tư duy chiến lược của một quốc gia tại một thời điểm lịch sử cụ thể.
14. Ý nghĩa của Sách trắng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược hiện nay
Trong thế kỷ XXI, Sách trắng Quốc phòng ngày càng trở nên quan trọng bởi bản chất của chiến tranh và cạnh tranh chiến lược đã thay đổi.
An ninh quốc gia không còn chỉ xoay quanh xe tăng, máy bay chiến đấu, tàu chiến hay quân số. Không gian mạng, vệ tinh, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, chuỗi cung ứng, bán dẫn, năng lượng, chiến tranh điện tử, phương tiện không người lái và năng lực sản xuất quốc phòng ngày càng trở thành những thành tố của sức mạnh quốc gia.
Điều này được phản ánh khá rõ trong các chiến lược quốc phòng mới của Hoa Kỳ và Australia. NDS 2026 của Australia chẳng hạn không chỉ tập trung vào quân đội mà còn đặt trọng tâm vào khả năng tự chủ công nghiệp quốc phòng, chuỗi cung ứng, khả năng chống chịu của xã hội và hợp tác quốc tế.
Australia dự kiến dành khoảng 425 tỷ AUD trong một thập niên cho các chương trình đầu tư được xác định trong Integrated Investment Program.
Vì vậy, Sách trắng và các chiến lược quốc phòng hiện đại đang dần trở thành những tài liệu về toàn bộ hệ thống sức mạnh quốc gia, chứ không chỉ là tài liệu về quân đội.
15. Nhìn nhận từ góc độ nghiên cứu quan hệ quốc tế
Sách trắng Quốc phòng là một trong những nguồn tài liệu quan trọng nhất để nghiên cứu tư duy chiến lược của một quốc gia.
Nó không phải là bản kế hoạch tác chiến, cũng không phải danh mục đầy đủ về vũ khí và trang bị quân sự. Giá trị lớn nhất của nó nằm ở việc cho thấy một chính phủ nhìn nhận thế giới như thế nào, xác định những rủi ro nào là quan trọng, muốn xây dựng năng lực gì và muốn gửi thông điệp gì tới xã hội trong nước cũng như cộng đồng quốc tế.
Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc đều sử dụng hình thức Sách trắng Quốc phòng nhưng có cách tiếp cận rất khác nhau.
- Việt Nam nhấn mạnh nền quốc phòng hòa bình, tự vệ, nền quốc phòng toàn dân và hội nhập quốc tế;
- Nhật Bản sử dụng một Sách trắng thường niên để cập nhật môi trường an ninh và quá trình củng cố năng lực phòng vệ;
- Hàn Quốc tập trung mạnh vào mối đe dọa từ Triều Tiên và cấu trúc liên minh;
- Trung Quốc sử dụng Sách trắng để trình bày cách Bắc Kinh diễn giải sự trỗi dậy quân sự và chính sách “phòng ngự tích cực”.
Hoa Kỳ và Australia lại cho thấy một xu hướng khác: thay vì một “Sách trắng” theo nghĩa truyền thống, họ ngày càng dựa vào các văn kiện chiến lược như NSS, NDS, NMS hoặc National Defence Strategy để xây dựng một hệ thống hoạch định quốc phòng nhiều tầng.
Những sự khác biệt này rất quan trọng. Không thể chỉ đọc nội dung của từng văn kiện một cách riêng lẻ. Cần đặt chúng vào bối cảnh chính trị, lịch sử, địa lý, cấu trúc liên minh, năng lực kinh tế và sự thay đổi tương quan quyền lực của từng quốc gia.
Bởi cuối cùng, một Sách trắng Quốc phòng không chỉ trả lời câu hỏi “quân đội của quốc gia này đang làm gì”, mà để trả lời câu hỏi sâu hơn: quốc gia đó đang nghĩ gì về thế giới và họ muốn vị trí của mình trong thế giới ấy sẽ như thế nào?
1. Những văn kiện chiến lược định hình chính sách quốc phòng của các quốc gia
Sách trắng Quốc phòng, tiếng Anh thường gọi là Defense White Paper hoặc Defence White Paper, là một loại văn kiện chính thức do chính phủ, bộ quốc phòng hoặc cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia công bố nhằm trình bày một cách có hệ thống môi trường an ninh, quan điểm quốc phòng, chính sách quân sự, cơ cấu lực lượng, định hướng phát triển năng lực quốc phòng và những thách thức mà quốc gia đó phải đối mặt.
Khác với các tài liệu quân sự mang tính tác chiến hoặc những kế hoạch tác chiến được bảo mật, Sách trắng Quốc phòng chủ yếu thuộc phạm vi công khai hóa chính sách chiến lược. Nó không nhằm tiết lộ kế hoạch tác chiến cụ thể, vị trí triển khai lực lượng hay những năng lực nhạy cảm của quân đội, mà nhằm trả lời một loạt câu hỏi có ý nghĩa chiến lược: quốc gia đang nhìn nhận môi trường an ninh như thế nào, đâu là những mối đe dọa và thách thức chủ yếu, mục tiêu của chính sách quốc phòng là gì, lực lượng vũ trang được tổ chức theo hướng nào và quốc gia đó muốn xây dựng quan hệ quốc phòng với các nước khác ra sao.
Vì vậy, Sách trắng Quốc phòng có thể được xem như một dạng tuyên bố chiến lược công khai. Nó nằm ở giao điểm giữa chính sách quốc phòng, ngoại giao, hoạch định quân sự, quan hệ quốc tế và truyền thông chiến lược.
Điểm quan trọng là không phải quốc gia nào cũng sử dụng thuật ngữ “White Paper”. Một số nước gọi trực tiếp là Defense White Paper, một số nước dùng Defence White Paper, Defense of Japan, National Defence Strategy, National Defense Strategy hoặc những tên gọi khác.
Vì vậy, khi so sánh văn kiện giữa các quốc gia, cần phân biệt tên gọi pháp lý – hành chính với chức năng chiến lược thực tế của văn bản.
2. Sách trắng Quốc phòng không phải là một loại văn bản có chu kỳ thống nhất
Không tồn tại một quy tắc quốc tế quy định tất cả các quốc gia phải công bố Sách trắng Quốc phòng mỗi năm, hai năm hay bốn năm một lần.
Tần suất phụ thuộc vào thể chế chính trị, truyền thống hành chính, nhu cầu minh bạch quốc phòng và tốc độ thay đổi của môi trường an ninh.
Nhật Bản là một ví dụ nổi bật về mô hình công bố thường niên. Bộ Quốc phòng Nhật Bản xác định Defense of Japan là Sách trắng hằng năm, nhằm phổ biến cho công chúng tình trạng quốc phòng của Nhật Bản, những vấn đề mà nước này đang đối mặt và các biện pháp ứng phó.
Trang lưu trữ chính thức của Bộ Quốc phòng Nhật Bản cho thấy chuỗi Defense of Japan được công bố liên tục qua nhiều năm.
Trong khi đó, Việt Nam không áp dụng mô hình công bố hằng năm. Sách trắng Quốc phòng Việt Nam năm 2019 được phát hành sau các ấn phẩm trước đó vào các năm 1998, 2004 và 2009.
Chính Bộ Quốc phòng Việt Nam xác định ấn phẩm năm 2019 là sự tiếp nối của Sách trắng năm 2009, đồng thời cập nhật những thay đổi về môi trường an ninh, chính sách quốc phòng, tổ chức lực lượng và định hướng phát triển quốc phòng.
Sách trắng Quốc phòng thường xuất hiện khi nhà nước muốn tái định nghĩa hoặc cập nhật cách diễn giải chính thức về môi trường chiến lược, chứ không nhất thiết phải xuất hiện theo một chu kỳ cố định.
3. Chức năng của Sách trắng Quốc phòng
- Chức năng thứ nhất: công khai hóa chính sách quốc phòng. Chức năng cơ bản nhất của Sách trắng là tạo ra một nguồn thông tin chính thức về chính sách quốc phòng.
Trong các quốc gia có hệ thống chính trị và truyền thông khác nhau, mức độ công khai có thể rất khác nhau. Tuy nhiên, nhìn chung Sách trắng thường cung cấp những thông tin như quan điểm về môi trường an ninh, các nguyên tắc quốc phòng, tổ chức lực lượng, hiện đại hóa quân đội, ngân sách quốc phòng ở mức độ nhất định, hợp tác quân sự quốc tế và phương hướng phát triển năng lực quốc phòng.
Đối với công chúng trong nước, đây là cơ chế giải thích tại sao nhà nước cần duy trì một lực lượng quân sự nhất định và tại sao ngân sách quốc phòng cần được phân bổ theo những hướng cụ thể.
Đối với quốc hội, giới hoạch định chính sách và các cơ quan nhà nước, Sách trắng tạo ra một khung tham chiếu để thảo luận về chính sách quốc phòng.
Đối với các quốc gia khác, nó lại trở thành một nguồn dữ liệu quan trọng để phân tích ý định chiến lược của chính phủ ban hành. Do đó, Sách trắng vừa có chức năng đối nội, vừa có chức năng đối ngoại.
- Chức năng thứ hai: xây dựng lòng tin chiến lược. Một trong những mục đích quan trọng nhất của Sách trắng là giảm sự không chắc chắn trong quan hệ quốc tế.
Trong lý thuyết quan hệ quốc tế, một trong những vấn đề nguy hiểm nhất là tình trạng thiếu thông tin về ý định của đối phương. Một quốc gia có thể tăng ngân sách quân sự với mục đích phòng thủ, nhưng quốc gia khác có thể diễn giải hành động đó như dấu hiệu chuẩn bị cho một chính sách quân sự chủ động.
Sách trắng tạo ra một kênh để chính phủ công khai cách họ diễn giải những hoạt động đó. Tuy nhiên, Sách trắng không đồng nghĩa với sự minh bạch tuyệt đối. Đây là một văn bản chính trị – chiến lược được lựa chọn nội dung. Những gì được đưa vào tài liệu cũng quan trọng không kém những gì không được đưa vào.
Vì thế, các nhà nghiên cứu thường không đọc Sách trắng đơn thuần như một bản mô tả khách quan. Họ xem nó là một tài liệu thể hiện cách một nhà nước muốn người khác hiểu về chính sách của mình.
- Chức năng thứ ba: xác định mối đe dọa. Một trong những phần quan trọng nhất của Sách trắng thường là đánh giá môi trường an ninh.
Ở đây có thể xuất hiện những nội dung về sự phát triển quân sự của các nước khác, tranh chấp lãnh thổ, vũ khí hạt nhân, tên lửa đạn đạo, an ninh mạng, không gian, chiến tranh thông tin, khủng bố, an ninh hàng hải, chuỗi cung ứng chiến lược hoặc các hình thức xung đột mới.
Nhưng giá trị của phần này không chỉ nằm ở những dữ liệu quân sự được cung cấp. Điều quan trọng hơn là thứ tự ưu tiên. Một quốc gia có thể dành hàng chục trang cho một đối thủ cụ thể nhưng chỉ vài trang cho một vấn đề khác. Điều đó cho thấy thứ bậc ưu tiên chiến lược của chính phủ.
Do đó, khi nghiên cứu một Sách trắng, cần đặt ra câu hỏi: quốc gia này coi ai hoặc điều gì là nguồn rủi ro lớn nhất?
Họ nhìn nhận mối đe dọa đó theo cách nào?
Mối đe dọa được mô tả là quân sự, kinh tế, công nghệ, chính trị hay tổng hợp?
Và những năng lực quân sự nào được xây dựng để đáp ứng mối đe dọa đó?
4. Sách trắng Quốc phòng Việt Nam 2019
Sách trắng Quốc phòng Việt Nam 2019 là một trường hợp đặc biệt đáng chú ý trong khu vực Đông Nam Á.
Bộ Quốc phòng Việt Nam xác định văn kiện này nhằm tiếp tục khẳng định tính chất hòa bình và tự vệ của nền quốc phòng Việt Nam, đồng thời trình bày những thách thức quốc phòng, điều chỉnh về chính sách quốc phòng, cơ chế lãnh đạo và quản lý quốc phòng, cơ cấu Bộ Quốc phòng, cơ cấu lực lượng và định hướng phát triển Quân đội nhân dân Việt Nam cùng lực lượng Dân quân tự vệ.
Xét về cấu trúc tư tưởng, Sách trắng 2019 đặt quốc phòng trong mối liên hệ với mục tiêu bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, đồng thời nhấn mạnh giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế.
Một đặc điểm đáng chú ý là văn kiện không chỉ nói về quân đội mà đặt lực lượng vũ trang trong mô hình nền quốc phòng toàn dân. Điều này phản ánh một quan niệm quốc phòng trong đó sức mạnh quân sự là bộ phận cốt lõi nhưng không phải thành tố duy nhất.
Sách trắng cũng nhấn mạnh hội nhập quốc tế và đối ngoại quốc phòng. Theo Bộ Quốc phòng Việt Nam, mục tiêu của việc công khai tài liệu là tăng cường hiểu biết và xây dựng lòng tin giữa Việt Nam với các quốc gia khác, đồng thời tạo điều kiện cho hợp tác quốc phòng quốc tế.
Xét về góc độ chiến lược, có thể xem Sách trắng 2019 như một văn kiện có hai tầng thông điệp.
- Tầng thứ nhất hướng vào trong nước, giải thích mô hình quốc phòng và phương hướng xây dựng lực lượng.
- Tầng thứ hai hướng ra bên ngoài, nhấn mạnh chính sách quốc phòng mang tính hòa bình, tự vệ và chủ trương giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình.
5. Sách trắng Quốc phòng Nhật Bản – Defense of Japan
Nhật Bản sử dụng tên gọi Defense of Japan và đây là một trong những hệ thống Sách trắng Quốc phòng có tính thường xuyên và chi tiết nhất.
Khác với Việt Nam, Nhật Bản công bố tài liệu này hằng năm. Bộ Quốc phòng Nhật Bản mô tả mục tiêu của Sách trắng là giúp càng nhiều người dân càng tốt hiểu được tình trạng quốc phòng của Nhật Bản, những vấn đề mà nước này đối mặt và các biện pháp ứng phó.
Một điểm đặc biệt trong Sách trắng Nhật Bản là mức độ chú trọng đến môi trường an ninh xung quanh Nhật Bản. Các hoạt động quân sự của Trung Quốc, chương trình tên lửa và hạt nhân của Triều Tiên, hoạt động quân sự của Nga và sự phối hợp giữa các đối tác trong khu vực thường được đặt trong một bức tranh an ninh rộng hơn.
Điều này khiến Defense of Japan không đơn thuần là một bản mô tả về Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản. Nó còn là một bản đồ nhận thức chiến lược của Tokyo về Đông Á và Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Trang chính thức của Bộ Quốc phòng Nhật Bản hiện liệt kê Defense of Japan 2025 là bản Sách trắng gần nhất được công bố trong hệ thống xuất bản chính thức mà trang này đang cung cấp.
6. Sách trắng Quốc phòng Hàn Quốc 2022
Hàn Quốc sử dụng tên tiếng Hàn là 국방백서 (Gukbang Baekseo), tức “Quốc phòng Bạch thư”.
Khác với Nhật Bản, Hàn Quốc không công bố Sách trắng theo mô hình thường niên. Bộ Quốc phòng Hàn Quốc hiện lưu trữ các bản 2010, 2012, 2014, 2016, 2018, 2020 và 2022, cho thấy chu kỳ công bố nhìn chung khoảng hai năm nhưng có thể thay đổi tùy thời kỳ.
Sách trắng 2022 có ý nghĩa đặc biệt vì nó phản ánh sự thay đổi trong cách Seoul nhìn nhận môi trường an ninh trên bán đảo Triều Tiên và Đông Bắc Á.
Trong trường hợp Hàn Quốc, Sách trắng luôn phải giải quyết một bài toán chiến lược kép:
- Một mặt là mối đe dọa trực tiếp từ Triều Tiên, đặc biệt là năng lực hạt nhân và tên lửa;
- Mặt khác là vị trí của Hàn Quốc trong mạng lưới liên minh với Hoa Kỳ và cấu trúc an ninh rộng hơn của Đông Bắc Á.
Do đó, Sách trắng Hàn Quốc có thể được đọc như một tài liệu về quốc phòng bán đảo Triều Tiên, nhưng đồng thời cũng là tài liệu về cấu trúc quyền lực Đông Bắc Á.
7. Quốc phòng Trung Quốc trong kỷ nguyên mới – 2019
Năm 2019, Quốc vụ viện Trung Quốc công bố China's National Defense in the New Era – “Quốc phòng Trung Quốc trong kỷ nguyên mới”. Văn kiện được công bố bởi Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện và được trình bày như một tài liệu nhằm giải thích chính sách quốc phòng mang tính phòng thủ của Trung Quốc, hoạt động xây dựng quốc phòng và quân đội, cũng như giúp cộng đồng quốc tế hiểu rõ hơn về chính sách quốc phòng của nước này.
Văn kiện gồm sáu phần lớn, bao gồm tình hình an ninh quốc tế, chính sách quốc phòng phòng thủ của Trung Quốc, nhiệm vụ của lực lượng vũ trang, cải cách quốc phòng và quân đội, chi tiêu quốc phòng và đóng góp vào việc xây dựng một cộng đồng chung tương lai cho nhân loại.
Một trong những điểm đáng chú ý nhất là cách Bắc Kinh tự định nghĩa học thuyết của mình. Văn kiện nhấn mạnh quốc phòng Trung Quốc mang tính phòng thủ, đồng thời sử dụng khái niệm active defense – phòng ngự tích cực.
Theo cách trình bày chính thức của Trung Quốc, đây là sự kết hợp giữa phòng thủ ở cấp độ chiến lược với khả năng tiến hành các hoạt động tác chiến chủ động ở cấp độ tác chiến và chiến thuật khi cần thiết.
Sách trắng Trung Quốc vì vậy có một chức năng đặc biệt: nó không chỉ mô tả lực lượng quân sự mà còn giải thích và hợp thức hóa cách Trung Quốc diễn giải sự trỗi dậy quân sự của mình.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cải cách quân đội Trung Quốc, hiện đại hóa Quân Giải phóng Nhân dân và sự thay đổi tương quan lực lượng ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
8. Hoa Kỳ: từ “Sách trắng” sang hệ thống chiến lược nhiều tầng
Washington không có một văn bản tương đương hoàn toàn với mô hình Sách trắng Quốc phòng của Nhật Bản hay Hàn Quốc. Thay vào đó, hệ thống hoạch định chiến lược quốc gia của Hoa Kỳ được xây dựng theo nhiều tầng.
Ở cấp cao nhất là National Security Strategy – NSS, tức Chiến lược An ninh Quốc gia. Đây là văn kiện có phạm vi rộng nhất, bao quát ngoại giao, kinh tế, quốc phòng, công nghệ, an ninh và vị thế quốc tế của Hoa Kỳ.
Bên dưới là National Defense Strategy – NDS, Chiến lược Quốc phòng Quốc gia, tập trung vào cách Bộ Quốc phòng xây dựng và sử dụng sức mạnh quân sự để thực hiện các mục tiêu chiến lược quốc gia.
Tiếp đó là National Military Strategy – NMS, Chiến lược Quân sự Quốc gia, tập trung hơn vào phương diện quân sự và cách lực lượng vũ trang thực hiện mục tiêu chiến lược.
Vì vậy, ba tài liệu này không phải ba tên gọi khác nhau của cùng một loại Sách trắng.
- NSS → mục tiêu an ninh quốc gia.
- NDS → phương hướng xây dựng và sử dụng sức mạnh quốc phòng.
- NMS → cách lực lượng quân sự thực hiện mục tiêu chiến lược.
Năm 2026 đánh dấu một sự thay đổi đáng chú ý trong chiến lược quốc phòng Hoa Kỳ. NDS 2026 của chính quyền Donald Trump được công bố vào tháng 1/2026 và được các nghiên cứu chiến lược đánh giá là một sự điều chỉnh đáng kể về ưu tiên quốc phòng, trong đó nổi bật là bảo vệ lãnh thổ và lợi ích cốt lõi của Hoa Kỳ, tăng cường răn đe Trung Quốc tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, yêu cầu đồng minh chia sẻ gánh nặng lớn hơn và tăng cường nền công nghiệp quốc phòng Hoa Kỳ.
Điểm đáng chú ý là NDS 2026 không nên được đọc tách rời khỏi NSS 2025. Nhà Trắng hiện xác định NSS 2025 là một trong những văn kiện chiến lược nền tảng của chính quyền Trump.
Do đó, nếu Nhật Bản dùng một Sách trắng hằng năm để trình bày bức tranh quốc phòng, Hoa Kỳ lại sử dụng một kiến trúc chiến lược nhiều tầng, trong đó NDS đóng vai trò trung tâm về hoạch định quốc phòng.
9. Chiến lược Quốc phòng Australia 2026
Australia là một trường hợp không nên xếp hoàn toàn vào nhóm “Sách trắng Quốc phòng”.
Tên chính thức của văn kiện là 2026 National Defence Strategy – NDS, được Chính phủ Australia công bố ngày 16 tháng 4 năm 2026 cùng với Integrated Investment Program. Văn kiện này kế thừa nền tảng từ Defence Strategic Review 2023 và National Defence Strategy 2024.
Trung tâm của chiến lược Australia là khái niệm strategy of denial – chiến lược phủ nhận khả năng áp đặt sức mạnh, theo đó Australia tìm cách khiến một đối thủ tiềm tàng khó có khả năng sử dụng sức mạnh quân sự để đạt mục tiêu chống lại Australia.
NDS 2026 đồng thời nhấn mạnh tăng cường khả năng tự chủ quốc phòng, củng cố nền công nghiệp quốc phòng trong nước, tăng cường khả năng chống chịu của xã hội và mở rộng hợp tác với các đối tác khu vực.
Đặc biệt, Australia đang chuyển từ tư duy “phòng thủ lãnh thổ” thuần túy sang một khái niệm national defence – quốc phòng quốc gia, trong đó năng lực quân sự, công nghiệp quốc phòng, cơ sở hạ tầng, khả năng chống chịu dân sự và mạng lưới đối tác quốc tế được xem là các bộ phận của cùng một hệ thống an ninh.
NDS 2026 vì vậy phản ánh một chuyển biến lớn trong tư duy chiến lược của Canberra: Australia không chỉ muốn có khả năng tự bảo vệ mà còn muốn xây dựng năng lực đủ mạnh để ngăn chặn đối phương triển khai sức mạnh tới khu vực của Australia ngay từ trước khi xung đột xảy ra.
10. Những điểm giống nhau giữa các Sách trắng và chiến lược quốc phòng
Mặc dù tên gọi và cấu trúc khác nhau, các văn kiện của Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Australia đều có một số thành phần chung.
- Thứ nhất là đánh giá môi trường chiến lược. Quốc gia ban hành văn kiện phải xác định thế giới và khu vực đang thay đổi như thế nào.
- Thứ hai là xác định các mối đe dọa và thách thức. Đây là phần đặc biệt quan trọng vì nó quyết định hướng phân bổ nguồn lực quốc phòng.
- Thứ ba là xác định mô hình lực lượng tương lai. Một quân đội được xây dựng để đối phó với chiến tranh công nghiệp truyền thống sẽ rất khác với một lực lượng được thiết kế cho chiến tranh mạng, không gian, tác chiến không người lái, tên lửa chính xác tầm xa và chiến tranh thông tin.
- Thứ tư là xác định quan hệ với các quốc gia khác. Sách trắng và chiến lược quốc phòng thường phản ánh rõ quốc gia nào được xem là đối tác, quốc gia nào là đối thủ cạnh tranh và quốc gia nào tạo ra rủi ro chiến lược.
- Thứ năm là thông điệp răn đe. Một văn kiện công khai có thể đồng thời gửi thông điệp tới đồng minh và đối thủ: quốc gia này có năng lực gì, quyết tâm đến mức nào và sẽ phản ứng như thế nào trước những hành động bị xem là đe dọa lợi ích quốc gia.
11. Sách trắng Quốc phòng như một công cụ ngoại giao
Một khía cạnh thường bị bỏ qua là Sách trắng thực chất cũng là một công cụ ngoại giao.
Khi Nhật Bản mô tả Trung Quốc, Triều Tiên và Nga; khi Hàn Quốc đánh giá Triều Tiên; khi Australia trình bày môi trường chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương; hoặc khi Việt Nam trình bày chính sách quốc phòng hòa bình và tự vệ, những mô tả đó không chỉ nhằm cung cấp thông tin.
Các văn kiện này còn tạo ra khung diễn giải chính thức của nhà nước. Một quốc gia có thể nói rằng việc tăng ngân sách quốc phòng là nhằm bảo vệ hòa bình. Một quốc gia khác có thể xem cùng hành động đó là dấu hiệu của chạy đua vũ trang.
Do đó, nghiên cứu Sách trắng không chỉ là nghiên cứu “quân đội có bao nhiêu vũ khí”, mà còn là nghiên cứu cách một nhà nước định nghĩa an ninh, mối đe dọa và tính chính danh của việc sử dụng sức mạnh quân sự.
12. Sách trắng và vấn đề “ý định chiến lược”
Một trong những giá trị lớn nhất của Sách trắng đối với giới nghiên cứu quốc tế nằm ở khả năng cung cấp manh mối về strategic intent – ý định chiến lược.
Một quốc gia có thể mô tả chính sách của mình là phòng thủ nhưng đồng thời phát triển những năng lực có khả năng tiến công ở khoảng cách rất xa. Một quốc gia có thể nhấn mạnh hòa bình nhưng vẫn tăng mạnh ngân sách quốc phòng. Một quốc gia có thể mô tả một nước khác là đối thủ nhưng vẫn duy trì các cơ chế hợp tác và đối thoại quân sự.
Vì vậy, đây cũng là nghiên cứu cần thận trọng nhất, chúng ta không nên đồng nhất tuyên bố chính thức với ý định thực tế.
Phương pháp nghiên cứu hiệu quả nhất là đọc Sách trắng kết hợp với hành vi thực tế. Có thể đối chiếu ba lớp dữ liệu:
- Tuyên bố chính sách,
- Năng lực quân sự
- Và hành vi quốc tế.
Nếu ba lớp này tương đồng, có thể coi Sách trắng phản ánh khá sát chiến lược thực tế. Nếu chúng mâu thuẫn, chính khoảng cách đó mới là vấn đề đáng nghiên cứu.
13. Một cách tiếp cận dành cho độc giả để đọc Sách trắng Quốc phòng
Một Sách trắng có thể được phân tích theo năm câu hỏi cơ bản.
- Quốc gia đó nhìn nhận thế giới như thế nào?
- Họ xác định ai hoặc điều gì là mối đe dọa?
- Họ muốn xây dựng loại lực lượng quân sự nào?
- Họ muốn hợp tác với ai và răn đe ai?
- Và cuối cùng, họ muốn cộng đồng quốc tế hiểu điều gì về chính sách của mình?
Nếu trả lời được năm câu hỏi này, có thể tái dựng tương đối rõ tư duy chiến lược của một quốc gia tại một thời điểm lịch sử cụ thể.
14. Ý nghĩa của Sách trắng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược hiện nay
Trong thế kỷ XXI, Sách trắng Quốc phòng ngày càng trở nên quan trọng bởi bản chất của chiến tranh và cạnh tranh chiến lược đã thay đổi.
An ninh quốc gia không còn chỉ xoay quanh xe tăng, máy bay chiến đấu, tàu chiến hay quân số. Không gian mạng, vệ tinh, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, chuỗi cung ứng, bán dẫn, năng lượng, chiến tranh điện tử, phương tiện không người lái và năng lực sản xuất quốc phòng ngày càng trở thành những thành tố của sức mạnh quốc gia.
Điều này được phản ánh khá rõ trong các chiến lược quốc phòng mới của Hoa Kỳ và Australia. NDS 2026 của Australia chẳng hạn không chỉ tập trung vào quân đội mà còn đặt trọng tâm vào khả năng tự chủ công nghiệp quốc phòng, chuỗi cung ứng, khả năng chống chịu của xã hội và hợp tác quốc tế.
Australia dự kiến dành khoảng 425 tỷ AUD trong một thập niên cho các chương trình đầu tư được xác định trong Integrated Investment Program.
Vì vậy, Sách trắng và các chiến lược quốc phòng hiện đại đang dần trở thành những tài liệu về toàn bộ hệ thống sức mạnh quốc gia, chứ không chỉ là tài liệu về quân đội.
15. Nhìn nhận từ góc độ nghiên cứu quan hệ quốc tế
Sách trắng Quốc phòng là một trong những nguồn tài liệu quan trọng nhất để nghiên cứu tư duy chiến lược của một quốc gia.
Nó không phải là bản kế hoạch tác chiến, cũng không phải danh mục đầy đủ về vũ khí và trang bị quân sự. Giá trị lớn nhất của nó nằm ở việc cho thấy một chính phủ nhìn nhận thế giới như thế nào, xác định những rủi ro nào là quan trọng, muốn xây dựng năng lực gì và muốn gửi thông điệp gì tới xã hội trong nước cũng như cộng đồng quốc tế.
Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc đều sử dụng hình thức Sách trắng Quốc phòng nhưng có cách tiếp cận rất khác nhau.
- Việt Nam nhấn mạnh nền quốc phòng hòa bình, tự vệ, nền quốc phòng toàn dân và hội nhập quốc tế;
- Nhật Bản sử dụng một Sách trắng thường niên để cập nhật môi trường an ninh và quá trình củng cố năng lực phòng vệ;
- Hàn Quốc tập trung mạnh vào mối đe dọa từ Triều Tiên và cấu trúc liên minh;
- Trung Quốc sử dụng Sách trắng để trình bày cách Bắc Kinh diễn giải sự trỗi dậy quân sự và chính sách “phòng ngự tích cực”.
Hoa Kỳ và Australia lại cho thấy một xu hướng khác: thay vì một “Sách trắng” theo nghĩa truyền thống, họ ngày càng dựa vào các văn kiện chiến lược như NSS, NDS, NMS hoặc National Defence Strategy để xây dựng một hệ thống hoạch định quốc phòng nhiều tầng.
Những sự khác biệt này rất quan trọng. Không thể chỉ đọc nội dung của từng văn kiện một cách riêng lẻ. Cần đặt chúng vào bối cảnh chính trị, lịch sử, địa lý, cấu trúc liên minh, năng lực kinh tế và sự thay đổi tương quan quyền lực của từng quốc gia.
Bởi cuối cùng, một Sách trắng Quốc phòng không chỉ trả lời câu hỏi “quân đội của quốc gia này đang làm gì”, mà để trả lời câu hỏi sâu hơn: quốc gia đó đang nghĩ gì về thế giới và họ muốn vị trí của mình trong thế giới ấy sẽ như thế nào?
