Từ điện mặt trời Trung Quốc đến bài toán năng lượng của Việt Nam
Năm 2025, Trung Quốc xuất khẩu khoảng 249,8 GW tấm pin quang điện. Con số ấy lớn đến mức có thể nói, những tấm pin mang nhãn "Made in China" đã được trải ra trên một phần rất lớn của thế giới.
Đối với người Trung Quốc, điện mặt trời có lẽ vẫn chưa phải thứ gì quá đặc biệt trong cuộc sống hằng ngày. Cùng lắm là lắp một dãy pin trên mái nhà, ban ngày phát điện rồi bán cho lưới điện, mỗi năm tiết kiệm được vài trăm nhân dân tệ.
Điện mặt trời chỉ là một nguồn bổ sung. Lưới điện từ các nguồn khác vẫn ở đó, điều hòa vẫn chạy, đồ ăn giao tận nhà vẫn gọi được. Nếu chẳng may mất điện thì hệ thống điện mặt trời có thể giúp cầm cự thêm một lúc.
Nhưng cũng chính những tấm pin do Trung Quốc sản xuất ấy, khi được đưa tới Cuba, Pakistan hay một trạm viễn thông giữa châu Phi, lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Ở đó, điện mặt trời không còn đơn thuần là một cách tiết kiệm tiền điện. Nó quyết định một người có điện để sử dụng hay không.
Có điện, người ta có thể nấu ăn, nhập hàng, sạc điện thoại, chạy quạt cho trẻ nhỏ, bơm nước, bảo quản thực phẩm và duy trì một cửa hàng nhỏ. Không có điện, cuộc sống có thể lập tức quay trở lại trạng thái mà người ở các nước phát triển gần như không thể tưởng tượng nổi.
Đó chính là điều thú vị nhất của câu chuyện về điện mặt trời Trung Quốc: một sản phẩm ở Trung Quốc có thể chỉ là một món hàng tiêu dùng ít được quan tâm, nhưng khi đến một nước đang thiếu năng lượng, nó có thể trở thành một phần của cơ sở hạ tầng xã hội.
1. Cuba: một chiếc xe ba bánh điện và một tấm pin mặt trời
Những năm gần đây, trên đường phố Cuba xuất hiện ngày càng nhiều xe ba bánh điện do Trung Quốc sản xuất. Chúng được sử dụng để chở hàng, chở khách, chạy những tuyến đường cố định thay cho xe buýt, thậm chí ở một số khu vực còn được dùng để vận chuyển rác.
Một chiếc xe có giá tương đương vài chục triệu đồng Việt Nam, không phải là rẻ đối với người dân Cuba. Nhiều chiếc được đưa qua các tuyến trung chuyển quốc tế rồi mới đến Cuba; có người thậm chí phải bán chiếc xe chạy xăng của mình để mua xe điện.
Điều thú vị hơn là một số chủ xe còn lắp thêm một tấm pin mặt trời trên nóc để có thể tự sạc điện.
Vì sao một chiếc xe ba bánh điện và một tấm pin mặt trời lại trở thành thứ gần như thiết yếu ở Cuba?
Bởi vì hệ thống năng lượng của đất nước này đang ở trong một cuộc khủng hoảng rất nghiêm trọng.
Trước hết là dầu mỏ. Cuba từ lâu phụ thuộc rất lớn vào nguồn dầu nhập khẩu, trong đó Venezuela từng là một nguồn cung quan trọng. Khi nguồn cung này suy giảm, cộng thêm các biện pháp trừng phạt và khó khăn tài chính, lượng nhiên liệu nhập khẩu của Cuba ngày càng giảm. Kết quả là xăng dầu trở thành một thứ cực kỳ đắt đỏ và khan hiếm.
Nhưng vấn đề nghiêm trọng hơn nằm ở điện. Hệ thống phát điện của Cuba phụ thuộc nhiều vào những nhà máy nhiệt điện đã cũ. Khi thiếu nhiên liệu, thiếu phụ tùng và thiếu tiền để bảo dưỡng, những nhà máy này thường xuyên phải ngừng hoạt động.
Lưới điện vì thế cũng trở nên cực kỳ mong manh. Trong tháng 7 và đầu tháng 8/2026, Cuba liên tiếp trải qua những vụ mất điện diện rộng, trong đó có những lần hệ thống điện quốc gia sụp đổ trên quy mô toàn quốc. Reuters ghi nhận rằng tình trạng này phản ánh sự kết hợp giữa thiếu nhiên liệu, đội ngũ phát điện già cỗi và cơ sở hạ tầng lưới điện xuống cấp.
Điều đó khiến cuộc sống của người dân phải xoay quanh những khoảng thời gian hiếm hoi có điện. Gia đình phải tranh thủ nấu ăn, sạc điện thoại, bơm nước và làm việc khi điện xuất hiện. Có những người phải thức dậy vào giữa đêm chỉ để tận dụng vài giờ có điện.
Trong hoàn cảnh đó, một tấm pin mặt trời có ý nghĩa hoàn toàn khác với một tấm pin trên mái nhà ở Trung Quốc. Nó không còn là thiết bị để tiết kiệm vài trăm đồng tiền điện. Nó là một nguồn điện độc lập.
Một ví dụ rất đáng chú ý là những trạm sạc bằng năng lượng mặt trời được xây dựng để phục vụ cộng đồng. Người dân có thể sạc xe điện, nấu ăn và sạc điện thoại tại cùng một địa điểm.
Một hệ thống điện mặt trời chỉ vài chục kilowatt, nếu kết hợp với thiết bị lưu trữ, có thể đồng thời phục vụ nhiều nhu cầu nhỏ của cả một khu dân cư. Một người bán đồ ăn có thể mang nồi đến đó nấu. Một người chạy xe điện có thể sạc xe. Một gia đình có thể sạc điện thoại. Một cửa hàng nhỏ có thể duy trì hoạt động. Đó chính là điều làm cho điện mặt trời trở nên đặc biệt ở những quốc gia có hệ thống điện yếu.
Một tấm pin mặt trời + một bộ lưu trữ + một phương tiện điện = một hệ thống năng lượng nhỏ có khả năng tự vận hành.
Trung Quốc hiện đang đóng vai trò rất lớn trong quá trình này. Theo Wall Street Journal, riêng năm 2025, Cuba nhập khẩu khoảng 117 triệu USD thiết bị năng lượng mặt trời từ Trung Quốc; nhiều dự án còn có nguồn tài trợ hoặc hỗ trợ dưới hình thức viện trợ.
Tuy nhiên cần nhìn nhận câu chuyện của Cuba chỉ là trường hợp cực đoan nhất.
2. Ở châu Phi, điện mặt trời đang thay thế dầu diesel
Tại nhiều khu vực châu Phi, câu chuyện cũng tương tự nhưng ở quy mô khác.
Một trong những ví dụ điển hình là các trạm viễn thông. Nhiều khu vực nông thôn châu Phi có lưới điện rất yếu hoặc hoàn toàn chưa được kết nối với lưới điện quốc gia. Các trạm viễn thông vì vậy phải sử dụng máy phát điện diesel. Điều này cực kỳ tốn kém.
Dầu diesel phải được vận chuyển đến những nơi rất xa. Càng xa thành phố, chi phí vận chuyển càng cao. Chưa kể nhiên liệu có thể bị trộm, thất thoát hoặc nguồn cung bị gián đoạn.
Trong khi đó, một trạm viễn thông không chỉ phục vụ gọi điện liên lạc thông thường. Ngày nay, nó còn liên quan đến thanh toán di động, giao dịch ngân hàng, liên lạc với bệnh viện, gọi cấp cứu, tiếp cận thông tin và kết nối một cộng đồng với phần còn lại của thế giới. Một trạm bị mất điện có thể đồng nghĩa với việc cả cộng đồng bị mất kết nối. Vì vậy, nhiều nơi đang chuyển từ máy phát diesel sang điện mặt trời, kết hợp với pin lưu trữ.
Điều đặc biệt là những trạm viễn thông này đôi khi còn được phát triển thành những trung tâm năng lượng nhỏ cho cộng đồng xung quanh.
Điện trước tiên phục vụ trạm viễn thông. Phần điện dư có thể được sử dụng cho các hộ dân, cửa hàng hoặc các hoạt động sản xuất nhỏ.
Ở đây, logic hoàn toàn giống Cuba: Điện mặt trời không thay thế một nhà máy nhiệt điện khổng lồ. Nó thay thế một can dầu diesel. Đó là một sự khác biệt rất quan trọng.
3. Bảy cent cho một watt điện mặt trời
Năm 2025, giá tấm pin mặt trời Trung Quốc có lúc giảm xuống khoảng 0,07 USD/W. Một tấm pin tiêu chuẩn công suất 550 W khi đó có giá chưa tới 40 USD. Hãy thử nhìn con số này từ góc độ một người dân ở một vùng xa xôi. 40 USD mua dầu diesel có thể chỉ đủ dùng trong một thời gian ngắn. Nhưng một tấm pin mặt trời tốt có thể hoạt động trong hơn 20 năm.
Nói cách khác, một khoản chi phí mua thiết bị một lần có thể thay thế hàng tháng, hàng năm phải mua nhiên liệu. Đây là lý do kinh tế rất đơn giản nhưng có sức mạnh khủng khiếp.
Ở nhiều nước đang phát triển, câu hỏi đặt ra luôn là: Mua pin mặt trời hay tiếp tục mua dầu diesel?
Khi bài toán được đặt ra như vậy, điện mặt trời trở nên hấp dẫn hơn rất nhiều. Giá module giảm mạnh trong vài năm qua chính là yếu tố làm thay đổi phép tính này. Theo AP, giá tấm pin đã giảm từ khoảng 0,25 USD/W năm 2022 xuống khoảng 0,07 USD/W năm 2025. Đây cũng là một trong những lý do điện mặt trời phát triển rất nhanh ở các nước đang phát triển.
4. Pakistan: người dân tự xây dựng một hệ thống điện mới
Pakistan là một ví dụ đặc biệt. Giá điện tăng mạnh, trong khi giá thiết bị điện mặt trời giảm nhanh. Khi hai đường xu hướng này giao nhau, người dân bắt đầu tự mình tính toán.
Nếu mua điện từ lưới điện ngày càng đắt, tại sao không lắp pin mặt trời?
Nếu điện lưới thường xuyên bị cắt, tại sao không tự phát điện?
Nếu phải chạy máy phát diesel, tại sao không chuyển sang điện mặt trời?
Và thế là hàng triệu hộ gia đình, trang trại và doanh nghiệp bắt đầu tự lắp đặt hệ thống điện mặt trời.
Điều đáng chú ý là quá trình này không nhất thiết bắt đầu từ một kế hoạch năng lượng quốc gia. Nó bắt đầu từ tính toán của từng hộ gia đình. Ai tính thấy có lợi thì lắp trước. Ai thấy hàng xóm lắp và tiết kiệm được tiền thì lắp theo. Các đại lý địa phương học cách lắp đặt qua Internet. Những người thợ điện học cách lắp máy bơm nước chạy bằng năng lượng mặt trời. Từ thành phố đến nông thôn, hệ thống cứ thế lan rộng.
IEA cũng ghi nhận rằng tại Pakistan và Nam Phi, việc triển khai điện mặt trời phân tán và các hệ thống ngoài lưới đang tăng nhanh, đặc biệt trong bối cảnh giá điện cao và độ tin cậy của lưới điện còn hạn chế.
Đây là một kiểu phát triển rất khác với mô hình điện lực truyền thống. Ngày trước Nhà nước xây nhà máy, làm xây đường dây và đưa điện đến hộ dân. Bây giờ, hộ dân, doanh nghiệp, trang trại, khu dân cư tự lắp điện, rồi hệ thống điện quốc gia thích nghi theo.
5. Một tấm pin trên mái nhà có thể làm thay đổi cả thị trường khí đốt
Điều thú vị nhất là tác động của điện mặt trời không dừng lại ở từng hộ gia đình. Khi số lượng đủ lớn, nó bắt đầu thay đổi cả hệ thống năng lượng quốc gia.
Pakistan là một ví dụ. Khi hàng triệu hộ gia đình lắp điện mặt trời, lượng điện tiêu thụ từ lưới điện vào ban ngày giảm xuống. Các doanh nghiệp điện lực phải thay đổi cách vận hành. Nhu cầu nhiên liệu hóa thạch cũng thay đổi.
Từ góc nhìn kinh tế vĩ mô, đây là một hiện tượng rất đáng chú ý: Một quyết định tưởng như rất nhỏ của từng hộ gia đình, khi được nhân lên hàng triệu lần, có thể làm thay đổi nhu cầu nhập khẩu năng lượng của cả một quốc gia.
6. Trung Quốc không còn chỉ bán tấm pin
Trung Quốc ban đầu xuất khẩu tấm pin mặt trời. Nhưng tấm pin chỉ là tầng đầu tiên. Bởi vì một tấm pin chỉ phát điện khi có ánh sáng.
Ban đêm thì sao?
- Muốn sử dụng điện mặt trời vào ban đêm, cần pin lưu trữ.
- Muốn đưa điện vào lưới, cần inverter.
- Muốn điều phối hệ thống, cần hệ thống điều khiển.
- Muốn triển khai ở quy mô lớn, cần thiết kế, xây dựng, vận hành và bảo trì.
Vì thế, cuộc cạnh tranh đang chuyển sang các tầng sâu hơn: họ bán tấm pin trước rồi bán cả một hệ thống năng lượng phía sau.
Đây là sự thay đổi rất lớn, vì Trung Quốc hiện có lợi thế đặc biệt trong gần như toàn bộ chuỗi cung ứng điện mặt trời, từ polysilicon, wafer, cell đến module. Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA) cho biết chuỗi cung ứng quang điện toàn cầu hiện phụ thuộc rất lớn vào Trung Quốc; năng lực sản xuất wafer và polysilicon của Trung Quốc chiếm tỷ trọng áp đảo trong chuỗi cung ứng thế giới.
Đồng thời, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang nhanh chóng tiến sang lĩnh vực lưu trữ năng lượng. Reuters ghi nhận trong năm 2026 rằng các nhà sản xuất như JinkoSolar, JA Solar, LONGi và Trina đang tích cực mở rộng sang pin lưu trữ khi tốc độ tăng trưởng của thị trường tấm pin chậm lại.
Tấm pin mặt trời có thể là sản phẩm mở cửa thị trường. Pin lưu trữ, inverter, hệ thống điều khiển và dịch vụ vận hành là thị trường lớn tiếp theo.
7. UAE: từ bán thiết bị đến xây dựng cả hệ thống năng lượng
Một ví dụ rất điển hình là dự án năng lượng mặt trời quy mô cực lớn tại Abu Dhabi, UAE. Dự án được thiết kế với 5,2 GW công suất điện mặt trời; 19 GWh hệ thống lưu trữ; mục tiêu cung cấp tới 1 GW điện tái tạo liên tục 24 giờ mỗi ngày.
Danh sách các đối tác cũng rất đáng chú ý:
- Jinko Solar và JA Solar cung cấp module điện mặt trời.
- CATL cung cấp hệ thống lưu trữ.
- POWERCHINA cùng Larsen & Toubro của Ấn Độ đảm nhiệm vai trò nhà thầu EPC.
Masdar cho biết đây là dự án quy mô gigawatt kết hợp điện mặt trời và lưu trữ nhằm cung cấp điện tái tạo liên tục cả ngày lẫn đêm.
Điều này cho thấy một xu hướng mới của Trung Quốc, họ không chỉ xuất khẩu một sản phẩm năng lượng mà ngày càng tham gia sâu hơn vào việc xây dựng cả hệ thống năng lượng.
Điều này có phần giống ngành ô tô Nhật Bản trước đây: Ban đầu họ bán ô tô, sau đó người mua cần phụ tùng, rồi cần kỹ thuật viên, sau đó doanh nghiệp xây nhà máy tại địa phương. Cuối cùng hình thành cả một hệ sinh thái.
Điện mặt trời Trung Quốc đang có dấu hiệu đi theo con đường tương tự.
8. Câu chuyện đằng sau tấm pin năng lượng mặt trời cảu Trung Quốc
Một ví dụ khác là những chiếc xe tải điện hạng nặng được đưa tới các mỏ ở nước ngoài.
Một chiếc xe điện không thể hoạt động nếu không có hệ thống sạc. Hệ thống sạc lại cần điện. Điện ở những mỏ xa xôi có thể không có sẵn. Vì thế, doanh nghiệp không chỉ đưa xe tải điện tới. Họ phải xây dựng điện mặt trời, lưu trữ, lưới điện vi mô, trạm sạc, hệ thống điều khiển để nuôi xe điện. Từ đó hình thành một hệ thống hoàn chỉnh.
Đây chính là bước chuyển từ xuất khẩu sản phẩm sang xuất khẩu hệ sinh thái công nghệ. Và khi đã đi đến giai đoạn này, cạnh tranh không còn nằm chủ yếu ở giá của một tấm pin. Nó nằm ở việc ai có thể cung cấp một hệ thống hoàn chỉnh hơn, rẻ hơn, dễ vận hành hơn và có khả năng bảo trì lâu dài hơn.
9. Việt Nam đang đứng ở đâu trong câu chuyện này?
Việt Nam là một trường hợp khá đặc biệt. Việt Nam không phải Cuba. Việt Nam cũng không phải Pakistan hay những vùng nông thôn châu Phi chưa có lưới điện. Chúng ta đã có một hệ thống điện quốc gia tương đối phát triển và tỷ lệ tiếp cận điện rất cao.
Vì vậy, ở Việt Nam là một bài toán hoàn toàn khác; "Làm thế nào để có đủ điện, điện rẻ hơn, ổn định hơn và đủ linh hoạt cho một nền kinh tế muốn tăng trưởng rất nhanh?"
Việt Nam chúng ta đã từng trải qua một cuộc bùng nổ điện mặt trời rất mạnh. Nhưng chính sự phát triển quá nhanh của điện mặt trời cũng tạo ra một vấn đề mới: có điện mặt trời nhưng không phải lúc nào cũng có khả năng truyền tải và hấp thụ hết lượng điện đó.
Hiện nay bài toán của Việt Nam đang chuyển từ thiếu nguồn điện sang một phần là thiếu khả năng điều độ, truyền tải và lưu trữ điện. Đây chính là lý do pin lưu trữ trở nên quan trọng.
Năm 2026, Chính phủ Việt Nam đã yêu cầu thúc đẩy mạnh điện mặt trời mái nhà theo hình thức tự sản, tự tiêu và khuyến khích kết hợp với hệ thống lưu trữ BESS. Chỉ thị 10/CT-TTg đặt mục tiêu tăng cường điện mặt trời mái nhà, đồng thời sử dụng quản lý nhu cầu và lưu trữ để giảm phụ tải giờ cao điểm.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh năm 2025 cũng nâng đáng kể mục tiêu lưu trữ bằng pin, lên khoảng 10.000 - 16.300 MW vào năm 2030.
Điều này cho thấy Việt Nam đang bắt đầu bước sang giai đoạn thứ hai của điện mặt trời.
- Giai đoạn đầu là lắp càng nhiều pin càng tốt.
- Giai đoạn tiếp theo phải là Pin mặt trời + pin lưu trữ + lưới điện thông minh + truyền tải + quản lý nhu cầu.
10. Việt Nam có thể học gì từ Cuba, Pakistan và Trung Quốc?
Đầu tiên là đừng chỉ nhìn điện mặt trời như một nguồn phát điện, nó có thể trở thành một phần của hệ thống năng lượng phân tán.
- Một nhà máy có thể có điện mặt trời và pin lưu trữ.
- Một trang trại có thể tự phát điện và bơm nước.
- Một trường học có thể có điện mặt trời và hệ thống lưu trữ để giảm phụ tải.
- Một bệnh viện có thể có nguồn điện mặt trời kết hợp pin dự phòng.
- Một trạm sạc xe điện có thể kết hợp với điện mặt trời và BESS.
- Một khu công nghiệp có thể xây dựng microgrid* riêng.
microgrid* ( lưới điện vi mô) là một hệ thống điện quy mô nhỏ hoạt động cục bộ. Hệ thống này có thể tự động kết nối với lưới điện chính hoặc tách ra hoạt động hoàn toàn độc lập khi cần thiết
Như vậy, điện mặt trời vừa giúp sản xuất thêm điện, vừa giúp giảm áp lực lên lưới điện quốc gia. Điều này đặc biệt quan trọng với Việt Nam trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế ngày càng cao.
Khi GDP tăng nhanh, nhu cầu điện cũng tăng nhanh. Nếu cứ dựa hoàn toàn vào những nhà máy điện lớn và hệ thống truyền tải trung tâm, áp lực đầu tư sẽ rất lớn. Trong khi đó, điện mặt trời phân tán có thể giúp một phần nhu cầu điện được sản xuất ngay tại nơi tiêu thụ.
Chính sách năm 2026 của Việt Nam chúng ta cũng đang đi theo hướng này: thúc đẩy điện mặt trời tự sản, tự tiêu và khuyến khích kết hợp BESS, đồng thời đặt mục tiêu giảm phụ tải giờ cao điểm thông qua quản lý nhu cầu.
Tuy nhiên cần nhìn nhận một vấn đề với điền mặt trời, đây không phải nguồn năng lượng "thuốc chữa bách bệnh".
Nếu phát triển quá nhanh mà không có lưới truyền tải tương ứng, sẽ xuất hiện tình trạng dư thừa điện vào buổi trưa nhưng thiếu điện vào buổi tối. Nếu có nhiều điện mặt trời nhưng không có lưu trữ, hiệu quả của hệ thống sẽ bị hạn chế. Nếu chỉ nhập thiết bị mà không phát triển năng lực công nghệ, Việt Nam có thể trở thành một thị trường tiêu thụ lớn nhưng giá trị gia tăng trong nước không cao.
Bài toán hiện nay không chỉ là lắp bao nhiêu GW điện mặt trời, mà phải là xây dựng được hệ sinh thái năng lượng nào xung quanh số GW đó.
Việt Nam chúng ta đang đứng trước cơ hội biến điện mặt trời từ một nguồn điện bổ sung thành một bộ phận của hệ thống năng lượng mới.
Cuối cùng, chúng ta có thể tận dụng và biến nguồn năng lượng mặt trời thành lợi thế được đến đâu ? Có thể hỗ trợ thay đổi nền kinh tế nước nhà đến mức nào?
Năm 2025, Trung Quốc xuất khẩu khoảng 249,8 GW tấm pin quang điện. Con số ấy lớn đến mức có thể nói, những tấm pin mang nhãn "Made in China" đã được trải ra trên một phần rất lớn của thế giới.
Đối với người Trung Quốc, điện mặt trời có lẽ vẫn chưa phải thứ gì quá đặc biệt trong cuộc sống hằng ngày. Cùng lắm là lắp một dãy pin trên mái nhà, ban ngày phát điện rồi bán cho lưới điện, mỗi năm tiết kiệm được vài trăm nhân dân tệ.
Điện mặt trời chỉ là một nguồn bổ sung. Lưới điện từ các nguồn khác vẫn ở đó, điều hòa vẫn chạy, đồ ăn giao tận nhà vẫn gọi được. Nếu chẳng may mất điện thì hệ thống điện mặt trời có thể giúp cầm cự thêm một lúc.
Nhưng cũng chính những tấm pin do Trung Quốc sản xuất ấy, khi được đưa tới Cuba, Pakistan hay một trạm viễn thông giữa châu Phi, lại mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Ở đó, điện mặt trời không còn đơn thuần là một cách tiết kiệm tiền điện. Nó quyết định một người có điện để sử dụng hay không.
Có điện, người ta có thể nấu ăn, nhập hàng, sạc điện thoại, chạy quạt cho trẻ nhỏ, bơm nước, bảo quản thực phẩm và duy trì một cửa hàng nhỏ. Không có điện, cuộc sống có thể lập tức quay trở lại trạng thái mà người ở các nước phát triển gần như không thể tưởng tượng nổi.
Đó chính là điều thú vị nhất của câu chuyện về điện mặt trời Trung Quốc: một sản phẩm ở Trung Quốc có thể chỉ là một món hàng tiêu dùng ít được quan tâm, nhưng khi đến một nước đang thiếu năng lượng, nó có thể trở thành một phần của cơ sở hạ tầng xã hội.
1. Cuba: một chiếc xe ba bánh điện và một tấm pin mặt trời
Những năm gần đây, trên đường phố Cuba xuất hiện ngày càng nhiều xe ba bánh điện do Trung Quốc sản xuất. Chúng được sử dụng để chở hàng, chở khách, chạy những tuyến đường cố định thay cho xe buýt, thậm chí ở một số khu vực còn được dùng để vận chuyển rác.
Một chiếc xe có giá tương đương vài chục triệu đồng Việt Nam, không phải là rẻ đối với người dân Cuba. Nhiều chiếc được đưa qua các tuyến trung chuyển quốc tế rồi mới đến Cuba; có người thậm chí phải bán chiếc xe chạy xăng của mình để mua xe điện.
Điều thú vị hơn là một số chủ xe còn lắp thêm một tấm pin mặt trời trên nóc để có thể tự sạc điện.
Vì sao một chiếc xe ba bánh điện và một tấm pin mặt trời lại trở thành thứ gần như thiết yếu ở Cuba?
Bởi vì hệ thống năng lượng của đất nước này đang ở trong một cuộc khủng hoảng rất nghiêm trọng.
Trước hết là dầu mỏ. Cuba từ lâu phụ thuộc rất lớn vào nguồn dầu nhập khẩu, trong đó Venezuela từng là một nguồn cung quan trọng. Khi nguồn cung này suy giảm, cộng thêm các biện pháp trừng phạt và khó khăn tài chính, lượng nhiên liệu nhập khẩu của Cuba ngày càng giảm. Kết quả là xăng dầu trở thành một thứ cực kỳ đắt đỏ và khan hiếm.
Nhưng vấn đề nghiêm trọng hơn nằm ở điện. Hệ thống phát điện của Cuba phụ thuộc nhiều vào những nhà máy nhiệt điện đã cũ. Khi thiếu nhiên liệu, thiếu phụ tùng và thiếu tiền để bảo dưỡng, những nhà máy này thường xuyên phải ngừng hoạt động.
Lưới điện vì thế cũng trở nên cực kỳ mong manh. Trong tháng 7 và đầu tháng 8/2026, Cuba liên tiếp trải qua những vụ mất điện diện rộng, trong đó có những lần hệ thống điện quốc gia sụp đổ trên quy mô toàn quốc. Reuters ghi nhận rằng tình trạng này phản ánh sự kết hợp giữa thiếu nhiên liệu, đội ngũ phát điện già cỗi và cơ sở hạ tầng lưới điện xuống cấp.
Điều đó khiến cuộc sống của người dân phải xoay quanh những khoảng thời gian hiếm hoi có điện. Gia đình phải tranh thủ nấu ăn, sạc điện thoại, bơm nước và làm việc khi điện xuất hiện. Có những người phải thức dậy vào giữa đêm chỉ để tận dụng vài giờ có điện.
Trong hoàn cảnh đó, một tấm pin mặt trời có ý nghĩa hoàn toàn khác với một tấm pin trên mái nhà ở Trung Quốc. Nó không còn là thiết bị để tiết kiệm vài trăm đồng tiền điện. Nó là một nguồn điện độc lập.
Một ví dụ rất đáng chú ý là những trạm sạc bằng năng lượng mặt trời được xây dựng để phục vụ cộng đồng. Người dân có thể sạc xe điện, nấu ăn và sạc điện thoại tại cùng một địa điểm.
Một hệ thống điện mặt trời chỉ vài chục kilowatt, nếu kết hợp với thiết bị lưu trữ, có thể đồng thời phục vụ nhiều nhu cầu nhỏ của cả một khu dân cư. Một người bán đồ ăn có thể mang nồi đến đó nấu. Một người chạy xe điện có thể sạc xe. Một gia đình có thể sạc điện thoại. Một cửa hàng nhỏ có thể duy trì hoạt động. Đó chính là điều làm cho điện mặt trời trở nên đặc biệt ở những quốc gia có hệ thống điện yếu.
Một tấm pin mặt trời + một bộ lưu trữ + một phương tiện điện = một hệ thống năng lượng nhỏ có khả năng tự vận hành.
Trung Quốc hiện đang đóng vai trò rất lớn trong quá trình này. Theo Wall Street Journal, riêng năm 2025, Cuba nhập khẩu khoảng 117 triệu USD thiết bị năng lượng mặt trời từ Trung Quốc; nhiều dự án còn có nguồn tài trợ hoặc hỗ trợ dưới hình thức viện trợ.
Tuy nhiên cần nhìn nhận câu chuyện của Cuba chỉ là trường hợp cực đoan nhất.
2. Ở châu Phi, điện mặt trời đang thay thế dầu diesel
Tại nhiều khu vực châu Phi, câu chuyện cũng tương tự nhưng ở quy mô khác.
Một trong những ví dụ điển hình là các trạm viễn thông. Nhiều khu vực nông thôn châu Phi có lưới điện rất yếu hoặc hoàn toàn chưa được kết nối với lưới điện quốc gia. Các trạm viễn thông vì vậy phải sử dụng máy phát điện diesel. Điều này cực kỳ tốn kém.
Dầu diesel phải được vận chuyển đến những nơi rất xa. Càng xa thành phố, chi phí vận chuyển càng cao. Chưa kể nhiên liệu có thể bị trộm, thất thoát hoặc nguồn cung bị gián đoạn.
Trong khi đó, một trạm viễn thông không chỉ phục vụ gọi điện liên lạc thông thường. Ngày nay, nó còn liên quan đến thanh toán di động, giao dịch ngân hàng, liên lạc với bệnh viện, gọi cấp cứu, tiếp cận thông tin và kết nối một cộng đồng với phần còn lại của thế giới. Một trạm bị mất điện có thể đồng nghĩa với việc cả cộng đồng bị mất kết nối. Vì vậy, nhiều nơi đang chuyển từ máy phát diesel sang điện mặt trời, kết hợp với pin lưu trữ.
Điều đặc biệt là những trạm viễn thông này đôi khi còn được phát triển thành những trung tâm năng lượng nhỏ cho cộng đồng xung quanh.
Điện trước tiên phục vụ trạm viễn thông. Phần điện dư có thể được sử dụng cho các hộ dân, cửa hàng hoặc các hoạt động sản xuất nhỏ.
Ở đây, logic hoàn toàn giống Cuba: Điện mặt trời không thay thế một nhà máy nhiệt điện khổng lồ. Nó thay thế một can dầu diesel. Đó là một sự khác biệt rất quan trọng.
3. Bảy cent cho một watt điện mặt trời
Năm 2025, giá tấm pin mặt trời Trung Quốc có lúc giảm xuống khoảng 0,07 USD/W. Một tấm pin tiêu chuẩn công suất 550 W khi đó có giá chưa tới 40 USD. Hãy thử nhìn con số này từ góc độ một người dân ở một vùng xa xôi. 40 USD mua dầu diesel có thể chỉ đủ dùng trong một thời gian ngắn. Nhưng một tấm pin mặt trời tốt có thể hoạt động trong hơn 20 năm.
Nói cách khác, một khoản chi phí mua thiết bị một lần có thể thay thế hàng tháng, hàng năm phải mua nhiên liệu. Đây là lý do kinh tế rất đơn giản nhưng có sức mạnh khủng khiếp.
Ở nhiều nước đang phát triển, câu hỏi đặt ra luôn là: Mua pin mặt trời hay tiếp tục mua dầu diesel?
Khi bài toán được đặt ra như vậy, điện mặt trời trở nên hấp dẫn hơn rất nhiều. Giá module giảm mạnh trong vài năm qua chính là yếu tố làm thay đổi phép tính này. Theo AP, giá tấm pin đã giảm từ khoảng 0,25 USD/W năm 2022 xuống khoảng 0,07 USD/W năm 2025. Đây cũng là một trong những lý do điện mặt trời phát triển rất nhanh ở các nước đang phát triển.
4. Pakistan: người dân tự xây dựng một hệ thống điện mới
Pakistan là một ví dụ đặc biệt. Giá điện tăng mạnh, trong khi giá thiết bị điện mặt trời giảm nhanh. Khi hai đường xu hướng này giao nhau, người dân bắt đầu tự mình tính toán.
Nếu mua điện từ lưới điện ngày càng đắt, tại sao không lắp pin mặt trời?
Nếu điện lưới thường xuyên bị cắt, tại sao không tự phát điện?
Nếu phải chạy máy phát diesel, tại sao không chuyển sang điện mặt trời?
Và thế là hàng triệu hộ gia đình, trang trại và doanh nghiệp bắt đầu tự lắp đặt hệ thống điện mặt trời.
Điều đáng chú ý là quá trình này không nhất thiết bắt đầu từ một kế hoạch năng lượng quốc gia. Nó bắt đầu từ tính toán của từng hộ gia đình. Ai tính thấy có lợi thì lắp trước. Ai thấy hàng xóm lắp và tiết kiệm được tiền thì lắp theo. Các đại lý địa phương học cách lắp đặt qua Internet. Những người thợ điện học cách lắp máy bơm nước chạy bằng năng lượng mặt trời. Từ thành phố đến nông thôn, hệ thống cứ thế lan rộng.
IEA cũng ghi nhận rằng tại Pakistan và Nam Phi, việc triển khai điện mặt trời phân tán và các hệ thống ngoài lưới đang tăng nhanh, đặc biệt trong bối cảnh giá điện cao và độ tin cậy của lưới điện còn hạn chế.
Đây là một kiểu phát triển rất khác với mô hình điện lực truyền thống. Ngày trước Nhà nước xây nhà máy, làm xây đường dây và đưa điện đến hộ dân. Bây giờ, hộ dân, doanh nghiệp, trang trại, khu dân cư tự lắp điện, rồi hệ thống điện quốc gia thích nghi theo.
5. Một tấm pin trên mái nhà có thể làm thay đổi cả thị trường khí đốt
Điều thú vị nhất là tác động của điện mặt trời không dừng lại ở từng hộ gia đình. Khi số lượng đủ lớn, nó bắt đầu thay đổi cả hệ thống năng lượng quốc gia.
Pakistan là một ví dụ. Khi hàng triệu hộ gia đình lắp điện mặt trời, lượng điện tiêu thụ từ lưới điện vào ban ngày giảm xuống. Các doanh nghiệp điện lực phải thay đổi cách vận hành. Nhu cầu nhiên liệu hóa thạch cũng thay đổi.
Từ góc nhìn kinh tế vĩ mô, đây là một hiện tượng rất đáng chú ý: Một quyết định tưởng như rất nhỏ của từng hộ gia đình, khi được nhân lên hàng triệu lần, có thể làm thay đổi nhu cầu nhập khẩu năng lượng của cả một quốc gia.
6. Trung Quốc không còn chỉ bán tấm pin
Trung Quốc ban đầu xuất khẩu tấm pin mặt trời. Nhưng tấm pin chỉ là tầng đầu tiên. Bởi vì một tấm pin chỉ phát điện khi có ánh sáng.
Ban đêm thì sao?
- Muốn sử dụng điện mặt trời vào ban đêm, cần pin lưu trữ.
- Muốn đưa điện vào lưới, cần inverter.
- Muốn điều phối hệ thống, cần hệ thống điều khiển.
- Muốn triển khai ở quy mô lớn, cần thiết kế, xây dựng, vận hành và bảo trì.
Vì thế, cuộc cạnh tranh đang chuyển sang các tầng sâu hơn: họ bán tấm pin trước rồi bán cả một hệ thống năng lượng phía sau.
Đây là sự thay đổi rất lớn, vì Trung Quốc hiện có lợi thế đặc biệt trong gần như toàn bộ chuỗi cung ứng điện mặt trời, từ polysilicon, wafer, cell đến module. Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA) cho biết chuỗi cung ứng quang điện toàn cầu hiện phụ thuộc rất lớn vào Trung Quốc; năng lực sản xuất wafer và polysilicon của Trung Quốc chiếm tỷ trọng áp đảo trong chuỗi cung ứng thế giới.
Đồng thời, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang nhanh chóng tiến sang lĩnh vực lưu trữ năng lượng. Reuters ghi nhận trong năm 2026 rằng các nhà sản xuất như JinkoSolar, JA Solar, LONGi và Trina đang tích cực mở rộng sang pin lưu trữ khi tốc độ tăng trưởng của thị trường tấm pin chậm lại.
Tấm pin mặt trời có thể là sản phẩm mở cửa thị trường. Pin lưu trữ, inverter, hệ thống điều khiển và dịch vụ vận hành là thị trường lớn tiếp theo.
7. UAE: từ bán thiết bị đến xây dựng cả hệ thống năng lượng
Một ví dụ rất điển hình là dự án năng lượng mặt trời quy mô cực lớn tại Abu Dhabi, UAE. Dự án được thiết kế với 5,2 GW công suất điện mặt trời; 19 GWh hệ thống lưu trữ; mục tiêu cung cấp tới 1 GW điện tái tạo liên tục 24 giờ mỗi ngày.
Danh sách các đối tác cũng rất đáng chú ý:
- Jinko Solar và JA Solar cung cấp module điện mặt trời.
- CATL cung cấp hệ thống lưu trữ.
- POWERCHINA cùng Larsen & Toubro của Ấn Độ đảm nhiệm vai trò nhà thầu EPC.
Masdar cho biết đây là dự án quy mô gigawatt kết hợp điện mặt trời và lưu trữ nhằm cung cấp điện tái tạo liên tục cả ngày lẫn đêm.
Điều này cho thấy một xu hướng mới của Trung Quốc, họ không chỉ xuất khẩu một sản phẩm năng lượng mà ngày càng tham gia sâu hơn vào việc xây dựng cả hệ thống năng lượng.
Điều này có phần giống ngành ô tô Nhật Bản trước đây: Ban đầu họ bán ô tô, sau đó người mua cần phụ tùng, rồi cần kỹ thuật viên, sau đó doanh nghiệp xây nhà máy tại địa phương. Cuối cùng hình thành cả một hệ sinh thái.
Điện mặt trời Trung Quốc đang có dấu hiệu đi theo con đường tương tự.
8. Câu chuyện đằng sau tấm pin năng lượng mặt trời cảu Trung Quốc
Một ví dụ khác là những chiếc xe tải điện hạng nặng được đưa tới các mỏ ở nước ngoài.
Một chiếc xe điện không thể hoạt động nếu không có hệ thống sạc. Hệ thống sạc lại cần điện. Điện ở những mỏ xa xôi có thể không có sẵn. Vì thế, doanh nghiệp không chỉ đưa xe tải điện tới. Họ phải xây dựng điện mặt trời, lưu trữ, lưới điện vi mô, trạm sạc, hệ thống điều khiển để nuôi xe điện. Từ đó hình thành một hệ thống hoàn chỉnh.
Đây chính là bước chuyển từ xuất khẩu sản phẩm sang xuất khẩu hệ sinh thái công nghệ. Và khi đã đi đến giai đoạn này, cạnh tranh không còn nằm chủ yếu ở giá của một tấm pin. Nó nằm ở việc ai có thể cung cấp một hệ thống hoàn chỉnh hơn, rẻ hơn, dễ vận hành hơn và có khả năng bảo trì lâu dài hơn.
9. Việt Nam đang đứng ở đâu trong câu chuyện này?
Việt Nam là một trường hợp khá đặc biệt. Việt Nam không phải Cuba. Việt Nam cũng không phải Pakistan hay những vùng nông thôn châu Phi chưa có lưới điện. Chúng ta đã có một hệ thống điện quốc gia tương đối phát triển và tỷ lệ tiếp cận điện rất cao.
Vì vậy, ở Việt Nam là một bài toán hoàn toàn khác; "Làm thế nào để có đủ điện, điện rẻ hơn, ổn định hơn và đủ linh hoạt cho một nền kinh tế muốn tăng trưởng rất nhanh?"
Việt Nam chúng ta đã từng trải qua một cuộc bùng nổ điện mặt trời rất mạnh. Nhưng chính sự phát triển quá nhanh của điện mặt trời cũng tạo ra một vấn đề mới: có điện mặt trời nhưng không phải lúc nào cũng có khả năng truyền tải và hấp thụ hết lượng điện đó.
Hiện nay bài toán của Việt Nam đang chuyển từ thiếu nguồn điện sang một phần là thiếu khả năng điều độ, truyền tải và lưu trữ điện. Đây chính là lý do pin lưu trữ trở nên quan trọng.
Năm 2026, Chính phủ Việt Nam đã yêu cầu thúc đẩy mạnh điện mặt trời mái nhà theo hình thức tự sản, tự tiêu và khuyến khích kết hợp với hệ thống lưu trữ BESS. Chỉ thị 10/CT-TTg đặt mục tiêu tăng cường điện mặt trời mái nhà, đồng thời sử dụng quản lý nhu cầu và lưu trữ để giảm phụ tải giờ cao điểm.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh năm 2025 cũng nâng đáng kể mục tiêu lưu trữ bằng pin, lên khoảng 10.000 - 16.300 MW vào năm 2030.
Điều này cho thấy Việt Nam đang bắt đầu bước sang giai đoạn thứ hai của điện mặt trời.
- Giai đoạn đầu là lắp càng nhiều pin càng tốt.
- Giai đoạn tiếp theo phải là Pin mặt trời + pin lưu trữ + lưới điện thông minh + truyền tải + quản lý nhu cầu.
10. Việt Nam có thể học gì từ Cuba, Pakistan và Trung Quốc?
Đầu tiên là đừng chỉ nhìn điện mặt trời như một nguồn phát điện, nó có thể trở thành một phần của hệ thống năng lượng phân tán.
- Một nhà máy có thể có điện mặt trời và pin lưu trữ.
- Một trang trại có thể tự phát điện và bơm nước.
- Một trường học có thể có điện mặt trời và hệ thống lưu trữ để giảm phụ tải.
- Một bệnh viện có thể có nguồn điện mặt trời kết hợp pin dự phòng.
- Một trạm sạc xe điện có thể kết hợp với điện mặt trời và BESS.
- Một khu công nghiệp có thể xây dựng microgrid* riêng.
microgrid* ( lưới điện vi mô) là một hệ thống điện quy mô nhỏ hoạt động cục bộ. Hệ thống này có thể tự động kết nối với lưới điện chính hoặc tách ra hoạt động hoàn toàn độc lập khi cần thiết
Như vậy, điện mặt trời vừa giúp sản xuất thêm điện, vừa giúp giảm áp lực lên lưới điện quốc gia. Điều này đặc biệt quan trọng với Việt Nam trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế ngày càng cao.
Khi GDP tăng nhanh, nhu cầu điện cũng tăng nhanh. Nếu cứ dựa hoàn toàn vào những nhà máy điện lớn và hệ thống truyền tải trung tâm, áp lực đầu tư sẽ rất lớn. Trong khi đó, điện mặt trời phân tán có thể giúp một phần nhu cầu điện được sản xuất ngay tại nơi tiêu thụ.
Chính sách năm 2026 của Việt Nam chúng ta cũng đang đi theo hướng này: thúc đẩy điện mặt trời tự sản, tự tiêu và khuyến khích kết hợp BESS, đồng thời đặt mục tiêu giảm phụ tải giờ cao điểm thông qua quản lý nhu cầu.
Tuy nhiên cần nhìn nhận một vấn đề với điền mặt trời, đây không phải nguồn năng lượng "thuốc chữa bách bệnh".
Nếu phát triển quá nhanh mà không có lưới truyền tải tương ứng, sẽ xuất hiện tình trạng dư thừa điện vào buổi trưa nhưng thiếu điện vào buổi tối. Nếu có nhiều điện mặt trời nhưng không có lưu trữ, hiệu quả của hệ thống sẽ bị hạn chế. Nếu chỉ nhập thiết bị mà không phát triển năng lực công nghệ, Việt Nam có thể trở thành một thị trường tiêu thụ lớn nhưng giá trị gia tăng trong nước không cao.
Bài toán hiện nay không chỉ là lắp bao nhiêu GW điện mặt trời, mà phải là xây dựng được hệ sinh thái năng lượng nào xung quanh số GW đó.
Việt Nam chúng ta đang đứng trước cơ hội biến điện mặt trời từ một nguồn điện bổ sung thành một bộ phận của hệ thống năng lượng mới.
Cuối cùng, chúng ta có thể tận dụng và biến nguồn năng lượng mặt trời thành lợi thế được đến đâu ? Có thể hỗ trợ thay đổi nền kinh tế nước nhà đến mức nào?
