Xung đột vùng Enclave Nagorno - Karabakh 1988 - 1991
Nagorno-Karabakh là một vùng núi thuộc Nam Kavkaz, dân số đa số là người Armenia theo Cơ Đốc giáo, nằm lọt giữa lãnh thổ do người Azerbaijan theo Hồi giáo dòng Shia kiểm soát xung quanh.
Ngày 7 tháng 7 năm 1923, chính quyền Xô viết thành lập Khu tự trị Nagorno-Karabakh (NKAO), đặt khu vực này dưới quyền quản lý của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan, dù phần lớn cư dân là người Armenia. Theo điều tra dân số Liên Xô năm 1989, NKAO có 189.085 dân, trong đó người Armenia chiếm 76,92%, người Azerbaijan chiếm 21,52%, còn lại là các dân tộc khác.
Quyết định hành chính năm 1923 trở thành nguồn gốc tranh chấp âm ỉ suốt thời Xô viết: phía Armenia nhiều lần đề nghị sáp nhập khu vực vào Cộng hòa Armenia, nhưng Moskva đều từ chối, viện dẫn Điều 78 Hiến pháp Liên Xô quy định việc thay đổi địa giới một nước cộng hòa cần có sự đồng thuận của nước cộng hòa đó, bên cạnh các cân nhắc chính trị khác liên quan đến sự ổn định của toàn khu vực.
1. Phong trào Karabakh bùng phát năm 1988
Tháng 8 năm 1987, giới trí thức người Armenia ở Karabakh gửi lên Moskva một bản kiến nghị với hàng chục nghìn chữ ký, yêu cầu chuyển giao NKAO cho Armenia.
Đến đầu năm 1988, trong không khí cải tổ (perestroika) mà Mikhail Gorbachev khởi xướng, phong trào này công khai hóa.
Ngày 13 tháng 2 năm 1988, hàng nghìn người Armenia xuống đường biểu tình tại Stepanakert, thủ phủ NKAO, đòi sáp nhập vào Armenia.
Ngày 20 tháng 2, Xô viết khu vực NKAO bỏ phiếu với tỷ lệ 110 thuận và 17 chống, thông qua kiến nghị gửi lên Xô viết Tối cao Liên Xô, Armenia và Azerbaijan, yêu cầu chuyển NKAO sang quyền quản lý của Armenia. Gorbachev bác bỏ yêu cầu này.
Ngày 22 tháng 2, đám đông người Azerbaijan từ thị trấn Aghdam tiến về phía Karabakh để phản đối quyết định của Xô viết NKAO. Các cuộc đụng độ tại khu vực Askeran dẫn đến cái chết của hai người Azerbaijan. Sự kiện Askeran trở thành cái cớ trực tiếp cho làn sóng bạo lực bùng phát chỉ vài ngày sau đó.
2. Cuộc bạo loạn Sumgait và làn sóng di cư
Từ ngày 27 đến 29 tháng 2 năm 1988, thành phố công nghiệp Sumgait, cách Baku khoảng 30 km, xảy ra một cuộc bạo loạn nhằm vào cộng đồng người Armenia sinh sống trong thành phố.
Đám đông tấn công, cướp bóc và sát hại người Armenia theo từng khu phố. Cảnh sát địa phương gần như không can thiệp trong những giờ đầu.
Đến ngày 29 tháng 2, quân đội với xe tăng và xe bọc thép mới vào thành phố, thiết lập tình trạng giới nghiêm và chấm dứt bạo loạn.
Theo số liệu chính thức do Viện Kiểm sát Liên Xô công bố, 32 người thiệt mạng, gồm 26 người Armenia và 6 người Azerbaijan. Một số nguồn của phía Armenia cho rằng con số thực tế cao hơn, song ước tính này vẫn là đối tượng tranh cãi và chưa được xác nhận độc lập rộng rãi. Khoảng 18.000 người Armenia từng sinh sống tại Sumgait đã phải bỏ nhà cửa di tản.
Sau vụ việc, chính quyền Liên Xô bắt giữ khoảng 400 người và đưa 84 người ra xét xử. Trong số những người bị kết án nặng nhất, Ahmad Ahmadov bị tuyên tử hình, dù chi tiết cụ thể về tội danh và phán quyết của từng bị cáo không phải lúc nào cũng được các nguồn tư liệu mô tả nhất quán. Phần lớn những người còn lại bị xử với các tội danh nhẹ hơn.
Suốt năm 1988, làn sóng di cư cưỡng bức diễn ra ở cả hai phía.
Tại Armenia, nhiều cộng đồng người Azerbaijan bị tấn công hoặc buộc phải rời bỏ nhà cửa; theo các nguồn từ phía Azerbaijan, hơn 200.000 người Azerbaijan đã phải di tản khỏi Armenia trong giai đoạn 1988-1989, dù con số này vẫn còn tranh cãi tùy nguồn.
Ngược lại, tại Azerbaijan, bạo lực tiếp diễn ở thành phố Kirovabad (nay là Ganja) vào tháng 11 năm 1988, nơi khu phố người Armenia bị tấn công, góp phần vào cuộc di cư của hàng trăm nghìn người Armenia khỏi Azerbaijan trong những năm sau đó.
Ngày 7 tháng 12 năm 1988, một trận động đất mạnh khoảng 6,8-6,9 độ xảy ra ở miền bắc Armenia, tâm chấn gần thành phố Spitak, tàn phá các đô thị Spitak, Leninakan (nay là Gyumri) và Kirovakan. Số liệu thường được dẫn trong các nguồn chính thống là khoảng 25.000 người thiệt mạng; hơn 130.000 người bị thương và khoảng 500.000 người mất nhà cửa.
Vài ngày sau trận động đất, ngày 11 tháng 12, chính quyền Liên Xô bắt giữ các thành viên của Ủy ban Karabakh, nhóm trí thức Armenia đang lãnh đạo phong trào. Đây được giới nghiên cứu nhìn nhận chủ yếu là một đòn đàn áp chính trị nhằm vô hiệu hóa phong trào hơn là gắn với bất kỳ cáo buộc hình sự cụ thể nào. Họ được trả tự do vào cuối tháng 5 năm 1989.
3. Moskva áp đặt quyền quản lý trực tiếp năm 1989
Trước tình trạng bất ổn kéo dài mà cả chính quyền Armenia và Azerbaijan đều không kiểm soát được, ngày 12 tháng 1 năm 1989, Gorbachev quyết định đặt NKAO dưới quyền quản lý trực tiếp của Moskva, thông qua một Ủy ban Quản lý Đặc biệt do Arkady Volsky, một quan chức cấp cao của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, đứng đầu.
Đây là giải pháp tạm thời nhằm tách khu vực ra khỏi cả hai bên tranh chấp, nhưng không giải quyết được gốc rễ vấn đề.
Ủy ban này hoạt động đến ngày 28 tháng 11 năm 1989, khi Moskva chấm dứt quyền quản lý trực tiếp và trả NKAO về quyền quản lý của Azerbaijan SSR.
Chỉ vài ngày sau, ngày 1 tháng 12 năm 1989, Xô viết Tối cao Armenia và Hội đồng đại biểu nhân dân NKAO ra nghị quyết tuyên bố thống nhất Armenia với Nagorno-Karabakh. Động thái này không có hiệu lực pháp lý thực tế vì NKAO vẫn nằm trong lãnh thổ Azerbaijan, nhưng nó làm gia tăng đáng kể căng thẳng giữa hai nước cộng hòa.
4. Bạo lực ở Baku và Tháng Giêng Đen 1990
Đầu tháng 1 năm 1990, bạo lực bùng phát ở khu vực Khanlar và Shaumyan, phía bắc Azerbaijan giáp NKAO, nhằm vào các làng người Armenia và buộc cư dân phải rời đi.
Cùng thời điểm, tại thủ đô Baku, từ khoảng ngày 13 tháng 1, một cuộc bạo loạn kéo dài khoảng một tuần nhằm vào cộng đồng người Armenia bùng phát trong bối cảnh bất ổn chính trị và chủ nghĩa dân tộc đang lên cao. Các nhóm vũ trang xông vào nhà dân, đánh đập, cướp bóc, hãm hiếp và giết người.
Số người thiệt mạng theo các nguồn khác nhau dao động từ khoảng 48 người theo tổ chức Human Rights Watch đến khoảng 90 người theo nhà nghiên cứu Thomas de Waal, và đây đều là ước tính chưa được thống nhất. Cộng đồng người Armenia tại Baku, từng có khoảng 35.000-50.000 người, phần lớn đã phải rời bỏ thành phố sau sự kiện này.
Phải đến đêm 19 sang ngày 20 tháng 1, khoảng 26.000 quân Liên Xô mới được điều vào Baku. Theo nhiều nhà nghiên cứu, mục tiêu chính của chiến dịch quân sự này là đập tan phong trào chính trị của Mặt trận Bình dân Azerbaijan đang trên đà nắm quyền kiểm soát thành phố, chứ không phải để ngăn chặn cuộc bạo loạn nhằm vào người Armenia đã xảy ra trước đó.
Quân đội dùng xe tăng phá các chiến lũy, nổ súng vào người biểu tình và cả dân thường, sự kiện sau này được gọi là Tháng Giêng Đen. Số liệu chính thức của Azerbaijan ghi nhận 147 dân thường thiệt mạng, khoảng 700-800 người bị thương. Tổ chức Human Rights Watch sau đó kết luận rằng mức độ vũ lực mà quân đội Liên Xô sử dụng đêm đó hoàn toàn không tương xứng với sự phản kháng vũ trang ít ỏi mà họ gặp phải.
5. Chiến dịch Ring và con đường tới độc lập năm 1991
Sang năm 1991, trong bối cảnh quyền lực trung ương Liên Xô ngày càng suy yếu, các đơn vị nội vụ Liên Xô phối hợp với lực lượng cảnh sát đặc biệt OMON của Azerbaijan tiến hành các hoạt động tại các khu vực biên giới quanh NKAO.
Ngày 25 tháng 3, lực lượng OMON bắt đầu tấn công vũ trang vào khu vực các làng Getashen và Martunashen.
Đêm 29 sang 30 tháng 4 năm 1991, chiến dịch mang tên Ring (Vành đai) chính thức khởi động, kéo dài theo nhiều giai đoạn cho đến tháng 8 cùng năm.
Lực lượng OMON Azerbaijan phối hợp với quân nội vụ Liên Xô tiến hành các đợt vây ráp tại các làng người Armenia thuộc khu vực Shaumyan, tiểu vùng Getashen-Martunashen, cùng các huyện Shusha, Martakert và Hadrut trong NKAO, lan sang cả một số làng biên giới thuộc lãnh thổ Armenia.
Về danh nghĩa, các đợt vây ráp ban đầu được tiến hành dưới hình thức kiểm tra hộ tịch và thu hồi vũ khí trái phép. Các tổ chức nhân quyền và nhiều tài liệu lịch sử mô tả đây là các hoạt động cưỡng bức di dời cư dân Armenia; hơn 10.000 người được cho là đã phải rời bỏ nhà cửa từ hơn hai chục ngôi làng trong chiến dịch này.
Chiến dịch tạm dừng sau khi cuộc đảo chính nhằm lật đổ Gorbachev tại Moskva thất bại vào tháng 8 năm 1991.
Ngày 30 tháng 8 năm 1991, Xô viết Tối cao Azerbaijan thông qua bản tuyên bố khôi phục nền độc lập của nước này.
Ba ngày sau, ngày 2 tháng 9, Hội đồng Khu vực NKAO cùng Hội đồng Khu vực Shaumyan họp chung, tuyên bố thành lập nước Cộng hòa Nagorno-Karabakh.
Phía Armenia viện dẫn Luật Liên Xô ngày 3 tháng 4 năm 1990 về thủ tục ly khai, theo đó các đơn vị tự trị bên trong một nước cộng hòa có quyền tổ chức trưng cầu riêng trong những điều kiện nhất định; phía Azerbaijan không chấp nhận cách lý giải này.
Đáp lại, ngày 26 tháng 11 năm 1991, Xô viết Tối cao Azerbaijan ra quyết định bãi bỏ hoàn toàn tư cách tự trị của NKAO.
Ngày 10 tháng 12 năm 1991, chỉ hai tuần trước khi Liên Xô chính thức tan rã, Nagorno-Karabakh tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập.
Theo số liệu được công bố, khoảng 82% cử tri đủ điều kiện tham gia bỏ phiếu, trong đó gần như toàn bộ, khoảng 99,89%, tán thành độc lập; cộng đồng người Azerbaijan trong khu vực, lúc này phần lớn đã rời đi hoặc tẩy chay cuộc bỏ phiếu, không tham gia.
Cuộc trưng cầu này không được bất kỳ quốc gia nào công nhận rộng rãi về mặt pháp lý, kể cả Armenia.
Hai tuần sau, Liên bang Xô viết chính thức giải thể, để lại tranh chấp Nagorno-Karabakh như một trong những điểm nóng đầu tiên của không gian hậu Xô viết, nơi xung đột vũ trang quy mô lớn giữa các lực lượng Armenia và Azerbaijan sẽ tiếp diễn trong những năm sau đó.
Nagorno-Karabakh là một vùng núi thuộc Nam Kavkaz, dân số đa số là người Armenia theo Cơ Đốc giáo, nằm lọt giữa lãnh thổ do người Azerbaijan theo Hồi giáo dòng Shia kiểm soát xung quanh.
Ngày 7 tháng 7 năm 1923, chính quyền Xô viết thành lập Khu tự trị Nagorno-Karabakh (NKAO), đặt khu vực này dưới quyền quản lý của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan, dù phần lớn cư dân là người Armenia. Theo điều tra dân số Liên Xô năm 1989, NKAO có 189.085 dân, trong đó người Armenia chiếm 76,92%, người Azerbaijan chiếm 21,52%, còn lại là các dân tộc khác.
Quyết định hành chính năm 1923 trở thành nguồn gốc tranh chấp âm ỉ suốt thời Xô viết: phía Armenia nhiều lần đề nghị sáp nhập khu vực vào Cộng hòa Armenia, nhưng Moskva đều từ chối, viện dẫn Điều 78 Hiến pháp Liên Xô quy định việc thay đổi địa giới một nước cộng hòa cần có sự đồng thuận của nước cộng hòa đó, bên cạnh các cân nhắc chính trị khác liên quan đến sự ổn định của toàn khu vực.
1. Phong trào Karabakh bùng phát năm 1988
Tháng 8 năm 1987, giới trí thức người Armenia ở Karabakh gửi lên Moskva một bản kiến nghị với hàng chục nghìn chữ ký, yêu cầu chuyển giao NKAO cho Armenia.
Đến đầu năm 1988, trong không khí cải tổ (perestroika) mà Mikhail Gorbachev khởi xướng, phong trào này công khai hóa.
Ngày 13 tháng 2 năm 1988, hàng nghìn người Armenia xuống đường biểu tình tại Stepanakert, thủ phủ NKAO, đòi sáp nhập vào Armenia.
Ngày 20 tháng 2, Xô viết khu vực NKAO bỏ phiếu với tỷ lệ 110 thuận và 17 chống, thông qua kiến nghị gửi lên Xô viết Tối cao Liên Xô, Armenia và Azerbaijan, yêu cầu chuyển NKAO sang quyền quản lý của Armenia. Gorbachev bác bỏ yêu cầu này.
Ngày 22 tháng 2, đám đông người Azerbaijan từ thị trấn Aghdam tiến về phía Karabakh để phản đối quyết định của Xô viết NKAO. Các cuộc đụng độ tại khu vực Askeran dẫn đến cái chết của hai người Azerbaijan. Sự kiện Askeran trở thành cái cớ trực tiếp cho làn sóng bạo lực bùng phát chỉ vài ngày sau đó.
2. Cuộc bạo loạn Sumgait và làn sóng di cư
Từ ngày 27 đến 29 tháng 2 năm 1988, thành phố công nghiệp Sumgait, cách Baku khoảng 30 km, xảy ra một cuộc bạo loạn nhằm vào cộng đồng người Armenia sinh sống trong thành phố.
Đám đông tấn công, cướp bóc và sát hại người Armenia theo từng khu phố. Cảnh sát địa phương gần như không can thiệp trong những giờ đầu.
Đến ngày 29 tháng 2, quân đội với xe tăng và xe bọc thép mới vào thành phố, thiết lập tình trạng giới nghiêm và chấm dứt bạo loạn.
Theo số liệu chính thức do Viện Kiểm sát Liên Xô công bố, 32 người thiệt mạng, gồm 26 người Armenia và 6 người Azerbaijan. Một số nguồn của phía Armenia cho rằng con số thực tế cao hơn, song ước tính này vẫn là đối tượng tranh cãi và chưa được xác nhận độc lập rộng rãi. Khoảng 18.000 người Armenia từng sinh sống tại Sumgait đã phải bỏ nhà cửa di tản.
Sau vụ việc, chính quyền Liên Xô bắt giữ khoảng 400 người và đưa 84 người ra xét xử. Trong số những người bị kết án nặng nhất, Ahmad Ahmadov bị tuyên tử hình, dù chi tiết cụ thể về tội danh và phán quyết của từng bị cáo không phải lúc nào cũng được các nguồn tư liệu mô tả nhất quán. Phần lớn những người còn lại bị xử với các tội danh nhẹ hơn.
Suốt năm 1988, làn sóng di cư cưỡng bức diễn ra ở cả hai phía.
Tại Armenia, nhiều cộng đồng người Azerbaijan bị tấn công hoặc buộc phải rời bỏ nhà cửa; theo các nguồn từ phía Azerbaijan, hơn 200.000 người Azerbaijan đã phải di tản khỏi Armenia trong giai đoạn 1988-1989, dù con số này vẫn còn tranh cãi tùy nguồn.
Ngược lại, tại Azerbaijan, bạo lực tiếp diễn ở thành phố Kirovabad (nay là Ganja) vào tháng 11 năm 1988, nơi khu phố người Armenia bị tấn công, góp phần vào cuộc di cư của hàng trăm nghìn người Armenia khỏi Azerbaijan trong những năm sau đó.
Ngày 7 tháng 12 năm 1988, một trận động đất mạnh khoảng 6,8-6,9 độ xảy ra ở miền bắc Armenia, tâm chấn gần thành phố Spitak, tàn phá các đô thị Spitak, Leninakan (nay là Gyumri) và Kirovakan. Số liệu thường được dẫn trong các nguồn chính thống là khoảng 25.000 người thiệt mạng; hơn 130.000 người bị thương và khoảng 500.000 người mất nhà cửa.
Vài ngày sau trận động đất, ngày 11 tháng 12, chính quyền Liên Xô bắt giữ các thành viên của Ủy ban Karabakh, nhóm trí thức Armenia đang lãnh đạo phong trào. Đây được giới nghiên cứu nhìn nhận chủ yếu là một đòn đàn áp chính trị nhằm vô hiệu hóa phong trào hơn là gắn với bất kỳ cáo buộc hình sự cụ thể nào. Họ được trả tự do vào cuối tháng 5 năm 1989.
3. Moskva áp đặt quyền quản lý trực tiếp năm 1989
Trước tình trạng bất ổn kéo dài mà cả chính quyền Armenia và Azerbaijan đều không kiểm soát được, ngày 12 tháng 1 năm 1989, Gorbachev quyết định đặt NKAO dưới quyền quản lý trực tiếp của Moskva, thông qua một Ủy ban Quản lý Đặc biệt do Arkady Volsky, một quan chức cấp cao của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô, đứng đầu.
Đây là giải pháp tạm thời nhằm tách khu vực ra khỏi cả hai bên tranh chấp, nhưng không giải quyết được gốc rễ vấn đề.
Ủy ban này hoạt động đến ngày 28 tháng 11 năm 1989, khi Moskva chấm dứt quyền quản lý trực tiếp và trả NKAO về quyền quản lý của Azerbaijan SSR.
Chỉ vài ngày sau, ngày 1 tháng 12 năm 1989, Xô viết Tối cao Armenia và Hội đồng đại biểu nhân dân NKAO ra nghị quyết tuyên bố thống nhất Armenia với Nagorno-Karabakh. Động thái này không có hiệu lực pháp lý thực tế vì NKAO vẫn nằm trong lãnh thổ Azerbaijan, nhưng nó làm gia tăng đáng kể căng thẳng giữa hai nước cộng hòa.
4. Bạo lực ở Baku và Tháng Giêng Đen 1990
Đầu tháng 1 năm 1990, bạo lực bùng phát ở khu vực Khanlar và Shaumyan, phía bắc Azerbaijan giáp NKAO, nhằm vào các làng người Armenia và buộc cư dân phải rời đi.
Cùng thời điểm, tại thủ đô Baku, từ khoảng ngày 13 tháng 1, một cuộc bạo loạn kéo dài khoảng một tuần nhằm vào cộng đồng người Armenia bùng phát trong bối cảnh bất ổn chính trị và chủ nghĩa dân tộc đang lên cao. Các nhóm vũ trang xông vào nhà dân, đánh đập, cướp bóc, hãm hiếp và giết người.
Số người thiệt mạng theo các nguồn khác nhau dao động từ khoảng 48 người theo tổ chức Human Rights Watch đến khoảng 90 người theo nhà nghiên cứu Thomas de Waal, và đây đều là ước tính chưa được thống nhất. Cộng đồng người Armenia tại Baku, từng có khoảng 35.000-50.000 người, phần lớn đã phải rời bỏ thành phố sau sự kiện này.
Phải đến đêm 19 sang ngày 20 tháng 1, khoảng 26.000 quân Liên Xô mới được điều vào Baku. Theo nhiều nhà nghiên cứu, mục tiêu chính của chiến dịch quân sự này là đập tan phong trào chính trị của Mặt trận Bình dân Azerbaijan đang trên đà nắm quyền kiểm soát thành phố, chứ không phải để ngăn chặn cuộc bạo loạn nhằm vào người Armenia đã xảy ra trước đó.
Quân đội dùng xe tăng phá các chiến lũy, nổ súng vào người biểu tình và cả dân thường, sự kiện sau này được gọi là Tháng Giêng Đen. Số liệu chính thức của Azerbaijan ghi nhận 147 dân thường thiệt mạng, khoảng 700-800 người bị thương. Tổ chức Human Rights Watch sau đó kết luận rằng mức độ vũ lực mà quân đội Liên Xô sử dụng đêm đó hoàn toàn không tương xứng với sự phản kháng vũ trang ít ỏi mà họ gặp phải.
5. Chiến dịch Ring và con đường tới độc lập năm 1991
Sang năm 1991, trong bối cảnh quyền lực trung ương Liên Xô ngày càng suy yếu, các đơn vị nội vụ Liên Xô phối hợp với lực lượng cảnh sát đặc biệt OMON của Azerbaijan tiến hành các hoạt động tại các khu vực biên giới quanh NKAO.
Ngày 25 tháng 3, lực lượng OMON bắt đầu tấn công vũ trang vào khu vực các làng Getashen và Martunashen.
Đêm 29 sang 30 tháng 4 năm 1991, chiến dịch mang tên Ring (Vành đai) chính thức khởi động, kéo dài theo nhiều giai đoạn cho đến tháng 8 cùng năm.
Lực lượng OMON Azerbaijan phối hợp với quân nội vụ Liên Xô tiến hành các đợt vây ráp tại các làng người Armenia thuộc khu vực Shaumyan, tiểu vùng Getashen-Martunashen, cùng các huyện Shusha, Martakert và Hadrut trong NKAO, lan sang cả một số làng biên giới thuộc lãnh thổ Armenia.
Về danh nghĩa, các đợt vây ráp ban đầu được tiến hành dưới hình thức kiểm tra hộ tịch và thu hồi vũ khí trái phép. Các tổ chức nhân quyền và nhiều tài liệu lịch sử mô tả đây là các hoạt động cưỡng bức di dời cư dân Armenia; hơn 10.000 người được cho là đã phải rời bỏ nhà cửa từ hơn hai chục ngôi làng trong chiến dịch này.
Chiến dịch tạm dừng sau khi cuộc đảo chính nhằm lật đổ Gorbachev tại Moskva thất bại vào tháng 8 năm 1991.
Ngày 30 tháng 8 năm 1991, Xô viết Tối cao Azerbaijan thông qua bản tuyên bố khôi phục nền độc lập của nước này.
Ba ngày sau, ngày 2 tháng 9, Hội đồng Khu vực NKAO cùng Hội đồng Khu vực Shaumyan họp chung, tuyên bố thành lập nước Cộng hòa Nagorno-Karabakh.
Phía Armenia viện dẫn Luật Liên Xô ngày 3 tháng 4 năm 1990 về thủ tục ly khai, theo đó các đơn vị tự trị bên trong một nước cộng hòa có quyền tổ chức trưng cầu riêng trong những điều kiện nhất định; phía Azerbaijan không chấp nhận cách lý giải này.
Đáp lại, ngày 26 tháng 11 năm 1991, Xô viết Tối cao Azerbaijan ra quyết định bãi bỏ hoàn toàn tư cách tự trị của NKAO.
Ngày 10 tháng 12 năm 1991, chỉ hai tuần trước khi Liên Xô chính thức tan rã, Nagorno-Karabakh tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập.
Theo số liệu được công bố, khoảng 82% cử tri đủ điều kiện tham gia bỏ phiếu, trong đó gần như toàn bộ, khoảng 99,89%, tán thành độc lập; cộng đồng người Azerbaijan trong khu vực, lúc này phần lớn đã rời đi hoặc tẩy chay cuộc bỏ phiếu, không tham gia.
Cuộc trưng cầu này không được bất kỳ quốc gia nào công nhận rộng rãi về mặt pháp lý, kể cả Armenia.
Hai tuần sau, Liên bang Xô viết chính thức giải thể, để lại tranh chấp Nagorno-Karabakh như một trong những điểm nóng đầu tiên của không gian hậu Xô viết, nơi xung đột vũ trang quy mô lớn giữa các lực lượng Armenia và Azerbaijan sẽ tiếp diễn trong những năm sau đó.
