Baghdad năm 1401 và tác phẩm của Timur
Cuộc vây hãm thành Baghdad năm 1401 là một trong những chương đẫm máu và tàn khốc nhất trong lịch sử Trung Đông. Thành phố khi đó là trung tâm của vương triều Jalayirid, một thế lực đã nhiều lần tìm cách duy trì quyền kiểm soát Iraq trước sự bành trướng của Timur.
Đây không phải lần đầu tiên hoàng đế Timur (Tamerlane) đến Baghdad. Trước đó vào năm 1393, ông đã chiếm thành phố này nhưng không phá hủy vì người dân chấp nhận đầu hàng. Tuy nhiên, sự phản kháng sau đó của Baghdad đã dẫn đến thảm kịch năm 1401.
Sau khi Timur thiết lập chính quyền tại đây và rút đi năm 1393, Sultan Ahmad Jalayir (vua của vương quốc Jalayirid) đã quay trở lại chiếm thủ đô Baghdad. Sultan Ahmad liên minh với bộ tộc Kara Koyunlu (người Turkmen) và triều đại Mamluk của Ai Cập nhằm chống lại tầm ảnh hưởng của Timur. Điều này khiến nhà chinh phạt Timur xem là một sự sỉ nhục và phản bội trực tiếp.
1. Tình thế giằng co
Sau khi cướp phá xong Aleppo và Damascus, đầu tháng 5.1401, một bộ phận quân đội của Timur được phái tới Baghdad trước lực lượng chủ lực.
Qara Yusuf, thủ lĩnh Kara Koyunlu, cũng là một đối thủ của Timur, có quan hệ liên minh với Sultan Ahmad. Cả hai từng tìm kiếm sự bảo trợ của Ottoman và sau đó rơi vào tay chính quyền Mamluk ở Damascus.
Khi nghe tin quân Timur áp sát, Sultan Ahmad Jalayir và đồng minh Qara Yusuf nhanh chóng di tản thoát thân, để lại một vị tướng tên là Faraj ở lại chỉ huy phòng thủ. Faraj quyết định giữ thành phố và tổ chức kháng cự.
Giữa tháng 5 năm 1401, các đội quân tiên phong của Timur áp sát thành trì. Tướng Faraj và lực lượng đồn trú kiên quyết đóng chặt cổng thành, chuẩn bị cho một cuộc chiến sinh tử. Ban đầu, lực lượng phòng thủ Baghdad chơi khá sòng phẳng, thậm chí đánh bại một cánh quân nhỏ của Timur.
Nhận tin thành phố ngoan cố bất tuân, Timur nổi giận dồn toàn lực, ông dẫn đại quân vượt sông Euphrates tiến thẳng về hướng Baghdad nhằm nhổ tận gốc vương triều cứng đầu này.
2. Sắc lệnh đầu người
Trải qua hơn một tháng bị vây chặt, kiệt quệ vì thiếu lương thực và đối mặt với vũ khí công thành hạng nặng của quân Timurid, các phòng tuyến bằng tường gạch của Baghdad dần đổ vỡ. Vào ngày 9.7.1401, quân đội của Timur chính thức phá vỡ các cửa ngõ và tràn vào thành phố.
Khi quân Turko-Mongol tiến vào thành phố, cuộc chiến chuyển từ vây hãm sang thảm sát, Timur đã trút cơn thịnh nộ khủng khiếp lên Baghdad để làm gương cho bất kỳ thành bang nào có ý định kháng cự ông trong tương lai. Ông yêu cầu mỗi binh lính trong quân đội Turko-Mongol của Timur phải nộp đủ một số lượng thủ cấp nhất định (thường là từ 1 đến 2 thủ cấp tùy cấp bậc) nếu không muốn bị chính Timur xử tử.
Do quy định tàn nhẫn của Timur áp dụng cho toàn quân, bao gồm cả những binh sĩ không trực tiếp chiến đấu, những người phụ trách hậu cần, chăm sóc ngựa, người hầu, hay quân y.
Những binh sĩ chậm chân hoặc những người sợ hãi không dám vào thành giết người phải đối mặt với án tử hình từ Timur. Họ buộc phải dùng toàn bộ số tiền vàng dinar hoặc tài sản vừa cướp bóc được để mua lại thủ cấp từ các chiến binh tinh nhuệ tuyến đầu. Một thị trường chợ đen đã hình thành chóng vánh ngay trong lòng đội quân Turko-Mongol với hàng hóa đặc biệt này.
Khi cuộc thảm sát diễn ra đến giai đoạn cuối, số lượng cư dân Baghdad bị giết quá nhiều khiến việc tìm kiếm người sống để lấy đầu trở nên khan hiếm. Những binh lính đã thu thập dư chỉ tiêu bắt đầu đem bán lại thủ cấp cho những đồng đội chưa đủ chỉ tiêu. Giá một chiếc thủ cấp ở những giờ đầu tiên có thể đổi bằng nhiều đồng dinar vàng, hoặc các món trang sức quý giá vừa tịch thu được từ giới quý tộc Baghdad. Những chiến binh tàn bạo nhất bỗng chốc trở nên giàu có nhờ việc "bán sỉ" những thủ cấp dư thừa cho đồng đội.
Sau khi nguồn cung thủ cấp bùng nổ vì binh lính tàn sát vô tội vạ (thậm chí giết cả tù binh, người già, phụ nữ để lấy đầu), sự khốc liệt của thị trường chợ đen thay đổi hoàn toàn chỉ sau một thời gian ngắn. Nhiều tài liệu lịch sử ghi lại rằng, về sau số lượng thủ cấp nhiều đến mức chúng trở nên vô giá trị. Binh lính có thể dễ dàng đổi một chiếc đầu người chỉ lấy một vài vật dụng rẻ tiền hoặc một ngụm nước, vì hầu hết binh sĩ đã thừa chỉ tiêu để nộp cho tướng lĩnh.
3. 120 kim tự tháp
Thị trường chợ đen này kết thúc khi hàng chục nghìn thủ cấp được gom đủ và xếp thành 120 tòa tháp bao quanh Baghdad.
Binh lính mang thủ cấp đến các địa điểm quy định để các sĩ quan kiểm tra và gạch tên khỏi danh sách trừng phạt. Quân đội của Timur đã xếp hàng chục nghìn chiếc thủ cấp thành 120 kim tự tháp rùng rợn bên ngoài đống đổ nát của bức tường thành, như một thông điệp khủng bố tinh thần răn đe các thành bang khác.
Ước tính có khoảng 20 nghìn đến 90 nghìn người bị tàn sát dã man. Sau khi chiếm Baghdad, quân Timur tiến hành cướp phá và phá hủy trên quy mô lớn. Ngoại trừ các nhà thờ Hồi giáo (mosques) và trường học tôn giáo (madrasas) được Timur (vốn là một tín đồ Hồi giáo thuần thành) ra lệnh giữ lại, toàn bộ cung điện, thư viện, nhà ở và hệ thống kênh rạch của Baghdad đều bị thiêu rụi hoặc san phẳng.
Hầu như không một ai sống sót bình yên. Số người sống sót vô cùng ít ỏi và phần lớn đều bị bắt sống, xiềng xích để bán làm nô lệ. Các nghệ nhân tài hoa nhất được giữ lại mạng sống nhưng bị áp giải về xây dựng thủ đô Samarkand của Timur
Trận vây hãm năm 1401 đã hoàn toàn giáng một đòn chí mạng, kết thúc thời kỳ hoàng kim còn sót lại của Baghdad, biến nơi từng là trung tâm văn minh Hồi giáo sầm uất thành một thành phố hoang tàn và phải mất nhiều thế kỷ sau mới có thể dần phục hồi.
Vào năm 1405, Timur băng hà, Đế quốc Timurid rơi vào nội chiến phân liệt. Sultan Ahmad Jalayir trở lại Baghdad sau năm 1405 và khôi phục quyền lực tại đây.
Nguồn tham khảo:
1. Sharaf al-Din Ali Yazdi, Zafarnama.
2. Ahmad ibn Arabshah, Aja'ib al-Maqdur fi Akhbar Timur.
3. Peter Jackson, Lawrence Lockhart, The Cambridge History of Iran, tập VI.
4. Tia Wheeler, Baghdad During the Early Timurid Era.
5. Abbas Zaryab, Baghdad II: From the Mongol Invasion to the Ottoman Occupation.
6. Encyclopaedia Iranica, Jalayerids.
7. Encyclopaedia Iranica, Baghdad II.
8. Faruk Sümer, các nghiên cứu về Sultan Ahmad Jalayir và Qara Yusuf.
9. History of War, tư liệu về cuộc vây hãm Baghdad năm 1401.
Cuộc vây hãm thành Baghdad năm 1401 là một trong những chương đẫm máu và tàn khốc nhất trong lịch sử Trung Đông. Thành phố khi đó là trung tâm của vương triều Jalayirid, một thế lực đã nhiều lần tìm cách duy trì quyền kiểm soát Iraq trước sự bành trướng của Timur.
Đây không phải lần đầu tiên hoàng đế Timur (Tamerlane) đến Baghdad. Trước đó vào năm 1393, ông đã chiếm thành phố này nhưng không phá hủy vì người dân chấp nhận đầu hàng. Tuy nhiên, sự phản kháng sau đó của Baghdad đã dẫn đến thảm kịch năm 1401.
Sau khi Timur thiết lập chính quyền tại đây và rút đi năm 1393, Sultan Ahmad Jalayir (vua của vương quốc Jalayirid) đã quay trở lại chiếm thủ đô Baghdad. Sultan Ahmad liên minh với bộ tộc Kara Koyunlu (người Turkmen) và triều đại Mamluk của Ai Cập nhằm chống lại tầm ảnh hưởng của Timur. Điều này khiến nhà chinh phạt Timur xem là một sự sỉ nhục và phản bội trực tiếp.
1. Tình thế giằng co
Sau khi cướp phá xong Aleppo và Damascus, đầu tháng 5.1401, một bộ phận quân đội của Timur được phái tới Baghdad trước lực lượng chủ lực.
Qara Yusuf, thủ lĩnh Kara Koyunlu, cũng là một đối thủ của Timur, có quan hệ liên minh với Sultan Ahmad. Cả hai từng tìm kiếm sự bảo trợ của Ottoman và sau đó rơi vào tay chính quyền Mamluk ở Damascus.
Khi nghe tin quân Timur áp sát, Sultan Ahmad Jalayir và đồng minh Qara Yusuf nhanh chóng di tản thoát thân, để lại một vị tướng tên là Faraj ở lại chỉ huy phòng thủ. Faraj quyết định giữ thành phố và tổ chức kháng cự.
Giữa tháng 5 năm 1401, các đội quân tiên phong của Timur áp sát thành trì. Tướng Faraj và lực lượng đồn trú kiên quyết đóng chặt cổng thành, chuẩn bị cho một cuộc chiến sinh tử. Ban đầu, lực lượng phòng thủ Baghdad chơi khá sòng phẳng, thậm chí đánh bại một cánh quân nhỏ của Timur.
Nhận tin thành phố ngoan cố bất tuân, Timur nổi giận dồn toàn lực, ông dẫn đại quân vượt sông Euphrates tiến thẳng về hướng Baghdad nhằm nhổ tận gốc vương triều cứng đầu này.
2. Sắc lệnh đầu người
Trải qua hơn một tháng bị vây chặt, kiệt quệ vì thiếu lương thực và đối mặt với vũ khí công thành hạng nặng của quân Timurid, các phòng tuyến bằng tường gạch của Baghdad dần đổ vỡ. Vào ngày 9.7.1401, quân đội của Timur chính thức phá vỡ các cửa ngõ và tràn vào thành phố.
Khi quân Turko-Mongol tiến vào thành phố, cuộc chiến chuyển từ vây hãm sang thảm sát, Timur đã trút cơn thịnh nộ khủng khiếp lên Baghdad để làm gương cho bất kỳ thành bang nào có ý định kháng cự ông trong tương lai. Ông yêu cầu mỗi binh lính trong quân đội Turko-Mongol của Timur phải nộp đủ một số lượng thủ cấp nhất định (thường là từ 1 đến 2 thủ cấp tùy cấp bậc) nếu không muốn bị chính Timur xử tử.
Do quy định tàn nhẫn của Timur áp dụng cho toàn quân, bao gồm cả những binh sĩ không trực tiếp chiến đấu, những người phụ trách hậu cần, chăm sóc ngựa, người hầu, hay quân y.
Những binh sĩ chậm chân hoặc những người sợ hãi không dám vào thành giết người phải đối mặt với án tử hình từ Timur. Họ buộc phải dùng toàn bộ số tiền vàng dinar hoặc tài sản vừa cướp bóc được để mua lại thủ cấp từ các chiến binh tinh nhuệ tuyến đầu. Một thị trường chợ đen đã hình thành chóng vánh ngay trong lòng đội quân Turko-Mongol với hàng hóa đặc biệt này.
Khi cuộc thảm sát diễn ra đến giai đoạn cuối, số lượng cư dân Baghdad bị giết quá nhiều khiến việc tìm kiếm người sống để lấy đầu trở nên khan hiếm. Những binh lính đã thu thập dư chỉ tiêu bắt đầu đem bán lại thủ cấp cho những đồng đội chưa đủ chỉ tiêu. Giá một chiếc thủ cấp ở những giờ đầu tiên có thể đổi bằng nhiều đồng dinar vàng, hoặc các món trang sức quý giá vừa tịch thu được từ giới quý tộc Baghdad. Những chiến binh tàn bạo nhất bỗng chốc trở nên giàu có nhờ việc "bán sỉ" những thủ cấp dư thừa cho đồng đội.
Sau khi nguồn cung thủ cấp bùng nổ vì binh lính tàn sát vô tội vạ (thậm chí giết cả tù binh, người già, phụ nữ để lấy đầu), sự khốc liệt của thị trường chợ đen thay đổi hoàn toàn chỉ sau một thời gian ngắn. Nhiều tài liệu lịch sử ghi lại rằng, về sau số lượng thủ cấp nhiều đến mức chúng trở nên vô giá trị. Binh lính có thể dễ dàng đổi một chiếc đầu người chỉ lấy một vài vật dụng rẻ tiền hoặc một ngụm nước, vì hầu hết binh sĩ đã thừa chỉ tiêu để nộp cho tướng lĩnh.
3. 120 kim tự tháp
Thị trường chợ đen này kết thúc khi hàng chục nghìn thủ cấp được gom đủ và xếp thành 120 tòa tháp bao quanh Baghdad.
Binh lính mang thủ cấp đến các địa điểm quy định để các sĩ quan kiểm tra và gạch tên khỏi danh sách trừng phạt. Quân đội của Timur đã xếp hàng chục nghìn chiếc thủ cấp thành 120 kim tự tháp rùng rợn bên ngoài đống đổ nát của bức tường thành, như một thông điệp khủng bố tinh thần răn đe các thành bang khác.
Ước tính có khoảng 20 nghìn đến 90 nghìn người bị tàn sát dã man. Sau khi chiếm Baghdad, quân Timur tiến hành cướp phá và phá hủy trên quy mô lớn. Ngoại trừ các nhà thờ Hồi giáo (mosques) và trường học tôn giáo (madrasas) được Timur (vốn là một tín đồ Hồi giáo thuần thành) ra lệnh giữ lại, toàn bộ cung điện, thư viện, nhà ở và hệ thống kênh rạch của Baghdad đều bị thiêu rụi hoặc san phẳng.
Hầu như không một ai sống sót bình yên. Số người sống sót vô cùng ít ỏi và phần lớn đều bị bắt sống, xiềng xích để bán làm nô lệ. Các nghệ nhân tài hoa nhất được giữ lại mạng sống nhưng bị áp giải về xây dựng thủ đô Samarkand của Timur
Trận vây hãm năm 1401 đã hoàn toàn giáng một đòn chí mạng, kết thúc thời kỳ hoàng kim còn sót lại của Baghdad, biến nơi từng là trung tâm văn minh Hồi giáo sầm uất thành một thành phố hoang tàn và phải mất nhiều thế kỷ sau mới có thể dần phục hồi.
Vào năm 1405, Timur băng hà, Đế quốc Timurid rơi vào nội chiến phân liệt. Sultan Ahmad Jalayir trở lại Baghdad sau năm 1405 và khôi phục quyền lực tại đây.
Nguồn tham khảo:
1. Sharaf al-Din Ali Yazdi, Zafarnama.
2. Ahmad ibn Arabshah, Aja'ib al-Maqdur fi Akhbar Timur.
3. Peter Jackson, Lawrence Lockhart, The Cambridge History of Iran, tập VI.
4. Tia Wheeler, Baghdad During the Early Timurid Era.
5. Abbas Zaryab, Baghdad II: From the Mongol Invasion to the Ottoman Occupation.
6. Encyclopaedia Iranica, Jalayerids.
7. Encyclopaedia Iranica, Baghdad II.
8. Faruk Sümer, các nghiên cứu về Sultan Ahmad Jalayir và Qara Yusuf.
9. History of War, tư liệu về cuộc vây hãm Baghdad năm 1401.
