Bị layoff là loại cảm giác gì?
Ngày đó là một ngày thứ Tư.
Buổi sáng đến công ty, mọi thứ vẫn hoàn toàn bình thường. Tôi ngồi vào chỗ làm, uống xong cốc cà phê đầu tiên, mở hộp thư và xử lý ba email. 10 giờ có cuộc họp tuần, tôi báo cáo tiến độ dự án của tuần trước, lãnh đạo chỉ nói một câu: “Khá tốt đấy.” Khoảng 11h30, HR nhắn trên nhóm nội bộ: “2 giờ chiều anh có thể ghé phòng họp một lát không?” Tôi OK.
Tôi không nghĩ nhiều. Thật sự là không nghĩ gì cả. Dạo đó công ty đang triển khai một mảng kinh doanh mới, HR thường xuyên tìm người ở các nhóm dự án để phỏng vấn, hỏi tiến độ, hỏi khó khăn, hỏi cần hỗ trợ gì. Tôi nghĩ mình chỉ là người tiếp theo được gọi.
1h50, tôi còn ghé nhà vệ sinh. Đi ngang khu pha trà, tôi đứng nói chuyện với một đồng nghiệp vài câu về kế hoạch cuối tuần. Anh ấy bảo sẽ đưa con đi công viên ngoại ô. Tôi nói nơi đó khá vui, lần trước tôi đến thì hoa anh đào còn chưa nở.
Nói chuyện xong, tôi cầm cốc nước đi về phía phòng họp. Ngay khoảnh khắc đẩy cửa bước vào, tôi biết có gì đó không ổn. Bởi vì trong phòng ngoài HR ra còn có một nhân viên pháp chế.
HR mời tôi ngồi xuống rồi bắt đầu nói. Cụ thể dùng từ thế nào tôi không còn nhớ rõ. Đại ý là công ty đang điều chỉnh hoạt động kinh doanh, vị trí của tôi bị cắt giảm, hôm nay sẽ là ngày làm việc cuối cùng. Khoản bồi thường được tính theo N+1, BHXH tháng này công ty vẫn đóng đủ, giấy xác nhận nghỉ việc sẽ gửi về nhà vào thứ Hai tuần tới.
Trong lúc chị ấy nói, đầu óc tôi lại đang nghĩ đến một chuyện hoàn toàn chẳng liên quan gì đến việc sa thải. Sáng nay trước khi ra khỏi nhà, tôi còn nói với vợ rằng nửa cuối năm có thể cân nhắc đổi xe mới. Đúng vậy, tôi đang nghĩ đến chuyện đổi xe. Điều đó chứng tỏ tôi chưa từng có dù chỉ một chút nghi ngờ về tương lai của mình ở công ty này.
Pháp chế đẩy bản thỏa thuận nghỉ việc đến trước mặt tôi. Tôi nhìn lướt qua con số trên đó, đại khái tổng bồi thường bốn tháng lương. Tôi ký.
Không phải vì tôi muốn ký, mà vì tôi đã tính nhanh trong đầu: Bốn tháng lương đủ để tôi tìm được công việc tiếp theo.
Ký xong, tôi quay lại chỗ ngồi và ngồi thẫn thờ một lúc. Sau đó tôi làm 3 việc.
Việc đầu tiên là xóa toàn bộ những tập tin cá nhân chưa kịp sao lưu trong máy tính công ty: Ảnh của con gái, sơ yếu lý lịch, vài bài viết còn dang dở. Những thứ đó đã nằm trong máy suốt 3 năm. Tôi chưa từng nghĩ sẽ có ngày mình phải mang chúng đi.
Việc thứ hai là đăng xuất các nhóm nội bộ trên máy tính. Bởi vì chẳng bao lâu nữa, những nhóm công việc sẽ bắt đầu hiện thông báo: Nhóm dự án, nhóm phòng ban, nhóm đặt cơm trưa... Mà tôi sẽ không còn ở trong đó nữa.
Tôi không muốn nhìn thấy dòng chữ màu đỏ: “Bạn đã bị xóa khỏi nhóm chat”, dù biết sớm muộn gì nó cũng sẽ xuất hiện.
Việc thứ ba là dọn đồ. Một chiếc cốc nước, một gói khăn giấy, một cuốn sách mới đọc được nửa, một chiếc gối chữ U dùng để ngủ trưa. Tất cả gom lại vừa đủ đầy chiếc túi vải.
3 năm 7 tháng. Chỉ một chiếc túi vải là đựng hết.
Lúc rời đi đã hơn 4 giờ chiều. Trong thang máy chỉ có một mình tôi. Thang máy xuống tới tầng một, cửa vừa mở ra thì đúng giờ cao điểm tan làm. Sảnh lớn đầy những người vừa bước vào công ty.
Tôi xách chiếc túi vải đi ngược chiều với tất cả mọi người. Có vài người nhìn tôi một cái. Không ai dừng lại. Ra khỏi tòa nhà, tôi gọi điện cho vợ.
Tôi nói: “Anh bị cho nghỉ việc rồi.”
Đầu dây bên kia im lặng khoảng 2 giây. Sau đó cô ấy nói: “Không sao đâu, về nhà rồi tính.” Hai giây im lặng ấy là âm thanh lớn nhất mà tôi từng nghe trong đời.
Sau đó là quãng thời gian tìm việc. Hai tháng, tôi gửi gần 40 bộ hồ sơ và đi phỏng vấn ở 7 công ty. Điều khiến tôi khó chịu nhất không phải là bị từ chối, mà là lần phỏng vấn thứ năm. Người phỏng vấn là một giám đốc sản phẩm ngoài 30 tuổi. Suốt buổi anh ta rất lịch sự và chuyên nghiệp.
Đến cuối cùng, anh ta bất ngờ hỏi: “Tôi thấy anh làm ở công ty trước gần 4 năm, sao lại nghỉ đột ngột vậy?”
Tôi trả lời: “Công ty điều chỉnh hoạt động kinh doanh.”
Anh ta gật đầu rồi ghi vài chữ vào sổ. Tôi không biết anh ta viết gì. Nhưng tôi cảm nhận được trong đầu anh ta đã hoàn thành một phép suy luận: “Điều chỉnh hoạt động kinh doanh” đồng nghĩa với “bị cắt giảm nhân sự”. “Bị cắt giảm nhân sự” đồng nghĩa với “năng lực không đủ” hoặc “vận may không tốt”. Dù là trường hợp nào thì cũng chẳng phải điểm cộng.
Khi bước ra khỏi tòa nhà văn phòng hôm ấy, tôi đột nhiên hiểu được một điều mà trước đây mình chưa từng nghĩ thông. Ngày xưa mỗi khi có đồng nghiệp nghỉ việc, các sếp thường nói trong bữa tiệc chia tay: “Có thời gian thì nhớ quay lại chơi nhé.”
Người nghỉ việc cũng luôn đáp: “Chắc chắn rồi.”
Nhưng rồi tôi không gặp lại họ nữa.
Trước đây tôi cho rằng họ vô tình. Bây giờ tôi mới hiểu không phải vậy. Bởi vì chỉ sau khi rời đi, bạn mới nhìn rõ rằng mối quan hệ giữa bạn và công ty, ngay từ khoảnh khắc đặt bút ký tên, đã trở về con số không. Không phải ai tuyệt tình, mà bởi vì bản chất của mối quan hệ đó vốn chỉ là một cuộc trao đổi. Khi giao dịch kết thúc, mối quan hệ cũng kết thúc.
Công ty thứ năm không nhận tôi. Nhưng công ty thứ bảy thì có.
Ngày đầu tiên đi làm là một buổi họp sáng thứ Hai. Tôi ngồi ở hàng ghế cuối. Bên cạnh là một cậu thanh niên trông như vừa mới tốt nghiệp.
Trước khi cuộc họp bắt đầu, cậu ấy ghé lại gần hỏi: “Anh vào đây lâu chưa?”
Tôi đáp: “Hôm nay là ngày đầu tiên.”
Cậu ấy cười: “Em cũng vậy.”
Giữa cuộc họp, cậu ấy lén đưa cho tôi một mảnh giấy. Trên đó viết: “Anh có căng thẳng không?”
Tôi viết lại: “Không căng thẳng.”
Cậu ấy đọc xong rồi giơ ngón tay cái với tôi.
Tôi đã nói dối. Thật ra tôi căng thẳng muốn ch.ết, nhưng không phải vì đây là công ty mới, mà vì trong 2 tháng vừa qua, tôi đã học được cách không xem bất kỳ công việc nào là thứ sẽ tồn tại mãi mãi. Tôi không muốn nói điều đó với cậu ấy. Cậu ấy chưa cần phải biết.
Sau khi bị sa thải, có một khoảng thời gian rất dài tôi không dám kể chuyện này với bất kỳ ai. Không phải vì thấy mất mặt, mà vì tôi không biết nên định nghĩa nó như thế nào.
Nó là một thất bại sao? Có lẽ không phải. Ở công ty đó tôi làm việc khá tốt.
Nó là một chuyện xấu sao? Có lẽ cũng không hẳn. Bởi vì sau đó tôi gia nhập công ty hiện tại, làm những công việc thú vị hơn nhiều.
Nhưng nó cũng không phải chuyện tốt. Dù sao nó vẫn khiến tôi mất thu nhập suốt 2 tháng.
Vẫn khiến tôi phải bịa ra một lời nói dối khi con gái hỏi: “Sao bố không đi làm nữa?”
Vẫn khiến tôi ngồi trên chiếc ghế dài ven đường sau lần phỏng vấn thứ năm và hút liền 3 điếu thu.ốc.
Sau này có một lần tôi xem phim hoạt hình cùng con gái. Trong phim có một nhân vật rơi xuống hố. Một nhân vật khác chạy tới hỏi: “Sao cậu lại rơi xuống đó?”
Người dưới hố trả lời: “Không quan trọng. Quan trọng là tôi đã trèo ra bằng cách nào.”
Đó là một câu thoại viết cho trẻ con.
Nhưng ngồi trên ghế sofa, tôi bỗng cảm thấy nó cũng đang nói với mình.
Bị sa thải không phải là thất bại. Bị sa thải chỉ đơn giản là một chuyện đã xảy ra.
Không cần phải dán cho nó bất kỳ nhãn mác nào. Bạn rơi xuống hố. Bạn trèo lên được. Quá trình ở giữa có khó khăn đến đâu cũng không quan trọng nữa. Bởi vì bạn đã không còn ở dưới cái hố đó.
Bây giờ thỉnh thoảng đi ngang qua tòa nhà văn phòng cũ, tôi vẫn nhớ tới chính mình của buổi chiều hôm ấy, người xách chiếc túi vải bước ra khỏi cửa công ty lúc 4 giờ.
Khi đó tôi từng nghĩ cuộc đời mình đã kết thúc. Còn bây giờ, tôi chỉ muốn nói với bản thân của ngày ấy:
“Bạn chỉ rời khỏi một nơi nào đó thôi. Bạn không hề đánh mất chính mình.”
Ngày đó là một ngày thứ Tư.
Buổi sáng đến công ty, mọi thứ vẫn hoàn toàn bình thường. Tôi ngồi vào chỗ làm, uống xong cốc cà phê đầu tiên, mở hộp thư và xử lý ba email. 10 giờ có cuộc họp tuần, tôi báo cáo tiến độ dự án của tuần trước, lãnh đạo chỉ nói một câu: “Khá tốt đấy.” Khoảng 11h30, HR nhắn trên nhóm nội bộ: “2 giờ chiều anh có thể ghé phòng họp một lát không?” Tôi OK.
Tôi không nghĩ nhiều. Thật sự là không nghĩ gì cả. Dạo đó công ty đang triển khai một mảng kinh doanh mới, HR thường xuyên tìm người ở các nhóm dự án để phỏng vấn, hỏi tiến độ, hỏi khó khăn, hỏi cần hỗ trợ gì. Tôi nghĩ mình chỉ là người tiếp theo được gọi.
1h50, tôi còn ghé nhà vệ sinh. Đi ngang khu pha trà, tôi đứng nói chuyện với một đồng nghiệp vài câu về kế hoạch cuối tuần. Anh ấy bảo sẽ đưa con đi công viên ngoại ô. Tôi nói nơi đó khá vui, lần trước tôi đến thì hoa anh đào còn chưa nở.
Nói chuyện xong, tôi cầm cốc nước đi về phía phòng họp. Ngay khoảnh khắc đẩy cửa bước vào, tôi biết có gì đó không ổn. Bởi vì trong phòng ngoài HR ra còn có một nhân viên pháp chế.
HR mời tôi ngồi xuống rồi bắt đầu nói. Cụ thể dùng từ thế nào tôi không còn nhớ rõ. Đại ý là công ty đang điều chỉnh hoạt động kinh doanh, vị trí của tôi bị cắt giảm, hôm nay sẽ là ngày làm việc cuối cùng. Khoản bồi thường được tính theo N+1, BHXH tháng này công ty vẫn đóng đủ, giấy xác nhận nghỉ việc sẽ gửi về nhà vào thứ Hai tuần tới.
Trong lúc chị ấy nói, đầu óc tôi lại đang nghĩ đến một chuyện hoàn toàn chẳng liên quan gì đến việc sa thải. Sáng nay trước khi ra khỏi nhà, tôi còn nói với vợ rằng nửa cuối năm có thể cân nhắc đổi xe mới. Đúng vậy, tôi đang nghĩ đến chuyện đổi xe. Điều đó chứng tỏ tôi chưa từng có dù chỉ một chút nghi ngờ về tương lai của mình ở công ty này.
Pháp chế đẩy bản thỏa thuận nghỉ việc đến trước mặt tôi. Tôi nhìn lướt qua con số trên đó, đại khái tổng bồi thường bốn tháng lương. Tôi ký.
Không phải vì tôi muốn ký, mà vì tôi đã tính nhanh trong đầu: Bốn tháng lương đủ để tôi tìm được công việc tiếp theo.
Ký xong, tôi quay lại chỗ ngồi và ngồi thẫn thờ một lúc. Sau đó tôi làm 3 việc.
Việc đầu tiên là xóa toàn bộ những tập tin cá nhân chưa kịp sao lưu trong máy tính công ty: Ảnh của con gái, sơ yếu lý lịch, vài bài viết còn dang dở. Những thứ đó đã nằm trong máy suốt 3 năm. Tôi chưa từng nghĩ sẽ có ngày mình phải mang chúng đi.
Việc thứ hai là đăng xuất các nhóm nội bộ trên máy tính. Bởi vì chẳng bao lâu nữa, những nhóm công việc sẽ bắt đầu hiện thông báo: Nhóm dự án, nhóm phòng ban, nhóm đặt cơm trưa... Mà tôi sẽ không còn ở trong đó nữa.
Tôi không muốn nhìn thấy dòng chữ màu đỏ: “Bạn đã bị xóa khỏi nhóm chat”, dù biết sớm muộn gì nó cũng sẽ xuất hiện.
Việc thứ ba là dọn đồ. Một chiếc cốc nước, một gói khăn giấy, một cuốn sách mới đọc được nửa, một chiếc gối chữ U dùng để ngủ trưa. Tất cả gom lại vừa đủ đầy chiếc túi vải.
3 năm 7 tháng. Chỉ một chiếc túi vải là đựng hết.
Lúc rời đi đã hơn 4 giờ chiều. Trong thang máy chỉ có một mình tôi. Thang máy xuống tới tầng một, cửa vừa mở ra thì đúng giờ cao điểm tan làm. Sảnh lớn đầy những người vừa bước vào công ty.
Tôi xách chiếc túi vải đi ngược chiều với tất cả mọi người. Có vài người nhìn tôi một cái. Không ai dừng lại. Ra khỏi tòa nhà, tôi gọi điện cho vợ.
Tôi nói: “Anh bị cho nghỉ việc rồi.”
Đầu dây bên kia im lặng khoảng 2 giây. Sau đó cô ấy nói: “Không sao đâu, về nhà rồi tính.” Hai giây im lặng ấy là âm thanh lớn nhất mà tôi từng nghe trong đời.
Sau đó là quãng thời gian tìm việc. Hai tháng, tôi gửi gần 40 bộ hồ sơ và đi phỏng vấn ở 7 công ty. Điều khiến tôi khó chịu nhất không phải là bị từ chối, mà là lần phỏng vấn thứ năm. Người phỏng vấn là một giám đốc sản phẩm ngoài 30 tuổi. Suốt buổi anh ta rất lịch sự và chuyên nghiệp.
Đến cuối cùng, anh ta bất ngờ hỏi: “Tôi thấy anh làm ở công ty trước gần 4 năm, sao lại nghỉ đột ngột vậy?”
Tôi trả lời: “Công ty điều chỉnh hoạt động kinh doanh.”
Anh ta gật đầu rồi ghi vài chữ vào sổ. Tôi không biết anh ta viết gì. Nhưng tôi cảm nhận được trong đầu anh ta đã hoàn thành một phép suy luận: “Điều chỉnh hoạt động kinh doanh” đồng nghĩa với “bị cắt giảm nhân sự”. “Bị cắt giảm nhân sự” đồng nghĩa với “năng lực không đủ” hoặc “vận may không tốt”. Dù là trường hợp nào thì cũng chẳng phải điểm cộng.
Khi bước ra khỏi tòa nhà văn phòng hôm ấy, tôi đột nhiên hiểu được một điều mà trước đây mình chưa từng nghĩ thông. Ngày xưa mỗi khi có đồng nghiệp nghỉ việc, các sếp thường nói trong bữa tiệc chia tay: “Có thời gian thì nhớ quay lại chơi nhé.”
Người nghỉ việc cũng luôn đáp: “Chắc chắn rồi.”
Nhưng rồi tôi không gặp lại họ nữa.
Trước đây tôi cho rằng họ vô tình. Bây giờ tôi mới hiểu không phải vậy. Bởi vì chỉ sau khi rời đi, bạn mới nhìn rõ rằng mối quan hệ giữa bạn và công ty, ngay từ khoảnh khắc đặt bút ký tên, đã trở về con số không. Không phải ai tuyệt tình, mà bởi vì bản chất của mối quan hệ đó vốn chỉ là một cuộc trao đổi. Khi giao dịch kết thúc, mối quan hệ cũng kết thúc.
Công ty thứ năm không nhận tôi. Nhưng công ty thứ bảy thì có.
Ngày đầu tiên đi làm là một buổi họp sáng thứ Hai. Tôi ngồi ở hàng ghế cuối. Bên cạnh là một cậu thanh niên trông như vừa mới tốt nghiệp.
Trước khi cuộc họp bắt đầu, cậu ấy ghé lại gần hỏi: “Anh vào đây lâu chưa?”
Tôi đáp: “Hôm nay là ngày đầu tiên.”
Cậu ấy cười: “Em cũng vậy.”
Giữa cuộc họp, cậu ấy lén đưa cho tôi một mảnh giấy. Trên đó viết: “Anh có căng thẳng không?”
Tôi viết lại: “Không căng thẳng.”
Cậu ấy đọc xong rồi giơ ngón tay cái với tôi.
Tôi đã nói dối. Thật ra tôi căng thẳng muốn ch.ết, nhưng không phải vì đây là công ty mới, mà vì trong 2 tháng vừa qua, tôi đã học được cách không xem bất kỳ công việc nào là thứ sẽ tồn tại mãi mãi. Tôi không muốn nói điều đó với cậu ấy. Cậu ấy chưa cần phải biết.
Sau khi bị sa thải, có một khoảng thời gian rất dài tôi không dám kể chuyện này với bất kỳ ai. Không phải vì thấy mất mặt, mà vì tôi không biết nên định nghĩa nó như thế nào.
Nó là một thất bại sao? Có lẽ không phải. Ở công ty đó tôi làm việc khá tốt.
Nó là một chuyện xấu sao? Có lẽ cũng không hẳn. Bởi vì sau đó tôi gia nhập công ty hiện tại, làm những công việc thú vị hơn nhiều.
Nhưng nó cũng không phải chuyện tốt. Dù sao nó vẫn khiến tôi mất thu nhập suốt 2 tháng.
Vẫn khiến tôi phải bịa ra một lời nói dối khi con gái hỏi: “Sao bố không đi làm nữa?”
Vẫn khiến tôi ngồi trên chiếc ghế dài ven đường sau lần phỏng vấn thứ năm và hút liền 3 điếu thu.ốc.
Sau này có một lần tôi xem phim hoạt hình cùng con gái. Trong phim có một nhân vật rơi xuống hố. Một nhân vật khác chạy tới hỏi: “Sao cậu lại rơi xuống đó?”
Người dưới hố trả lời: “Không quan trọng. Quan trọng là tôi đã trèo ra bằng cách nào.”
Đó là một câu thoại viết cho trẻ con.
Nhưng ngồi trên ghế sofa, tôi bỗng cảm thấy nó cũng đang nói với mình.
Bị sa thải không phải là thất bại. Bị sa thải chỉ đơn giản là một chuyện đã xảy ra.
Không cần phải dán cho nó bất kỳ nhãn mác nào. Bạn rơi xuống hố. Bạn trèo lên được. Quá trình ở giữa có khó khăn đến đâu cũng không quan trọng nữa. Bởi vì bạn đã không còn ở dưới cái hố đó.
Bây giờ thỉnh thoảng đi ngang qua tòa nhà văn phòng cũ, tôi vẫn nhớ tới chính mình của buổi chiều hôm ấy, người xách chiếc túi vải bước ra khỏi cửa công ty lúc 4 giờ.
Khi đó tôi từng nghĩ cuộc đời mình đã kết thúc. Còn bây giờ, tôi chỉ muốn nói với bản thân của ngày ấy:
“Bạn chỉ rời khỏi một nơi nào đó thôi. Bạn không hề đánh mất chính mình.”
