Cách thức phạm tội vụ án Việt Á
Dịch COVID-19 bùng phát tại Vũ Hán cuối năm 2019 và lan rộng toàn cầu từ đầu năm 2020.
Tại Việt Nam, khi dịch bùng phát mạnh, Chính phủ ban hành chủ trương ưu tiên nghiên cứu sinh phẩm phục vụ phòng chống dịch, trong đó có kit xét nghiệm chẩn đoán virus SARS-CoV-2.
Đây là thời điểm nhu cầu xét nghiệm tăng đột biến, nguồn cung khan hiếm, và các thủ tục mua sắm công được nới lỏng theo hướng đặc cách để ứng phó khẩn cấp. Chính khoảng trống pháp lý và áp lực thời gian này đã bị khai thác triệt để.
1. Bước đầu tiên: Chiếm đoạt kết quả nghiên cứu nhà nước
Công ty Cổ phần Công nghệ Việt Á, do Phan Quốc Việt làm Tổng giám đốc kiêm Chủ tịch Hội đồng quản trị, đã tìm cách chen chân vào đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước về kit xét nghiệm COVID-19, vốn được thực hiện phối hợp với Học viện Quân y.
Để làm được điều này, Phan Quốc Việt thông đồng với Trịnh Thanh Hùng, khi đó là Phó Vụ trưởng thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, để tham mưu và tác động lên lãnh đạo bộ.
Cựu Bộ trưởng Chu Ngọc Anh và cựu Thứ trưởng Phạm Công Tạc, dù biết rõ đề tài thuộc sở hữu Nhà nước, vẫn ký các quyết định giao Việt Á là đơn vị phối hợp nghiên cứu. Phạm Công Tạc còn ký quyết định thành lập hội đồng nghiệm thu giai đoạn 1 trái quy định, tạo ra biên bản nghiệm thu hợp thức để Việt Á dùng làm hồ sơ đăng ký lưu hành.
Kết quả là Bộ Y tế cấp số đăng ký lưu hành cho kit xét nghiệm của Việt Á, biến một sản phẩm nghiên cứu thuộc sở hữu Nhà nước thành sản phẩm thương mại của một công ty tư nhân. Bộ Khoa học và Công nghệ sau đó còn hỗ trợ truyền thông, tổ chức họp báo quảng bá thương hiệu Việt Á, góp phần "đánh bóng" hình ảnh doanh nghiệp này trước công chúng.
2. Bẻ gẫy khâu thẩm định giá
Sau khi có số đăng ký lưu hành, Việt Á tiến hành bán thương mại.
Theo cáo trạng, giá thành thực tế sản xuất một kit xét nghiệm, bao gồm toàn bộ chi phí cộng 5% lợi nhuận, chỉ là 143.000 đồng. Tuy vậy, Phan Quốc Việt thỏa thuận bán với giá 470.000 đồng mỗi test, cao hơn gấp hơn 3 lần.
Để mức giá khống này được hợp thức hóa, Việt Á cần vô hiệu hóa khâu hiệp thương giá tại Bộ Y tế. Phan Quốc Việt đã đưa 100.000 USD cho Nguyễn Nam Liên, khi đó là Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Y tế, để đổi lại việc Liên cố ý trì hoãn kiểm tra giá hiệp thương.
Khi đích thân làm Trưởng đoàn kiểm tra giá, Liên biết rõ Việt Á có sai phạm về nguyên vật liệu sản xuất nhưng không đề xuất xử lý, để Bộ Y tế công bố mức giá do Việt Á khai lên cổng thông tin điện tử của bộ. Việc công bố này tạo ra một "mặt bằng giá" chính thức, để các địa phương sau đó mua theo giá đã được nhà nước gián tiếp xác nhận.
3. Cơ chế thông thầu: Ứng hàng trước, hợp thức sau
Đây là mắt xích trung tâm của toàn bộ sơ đồ phạm tội. Việt Á khai thác hình thức "chỉ định thầu rút gọn", vốn được áp dụng cho vật tư y tế trong bối cảnh khẩn cấp. Thủ tục này cho phép cơ sở y tế mua sắm nhanh mà không cần cạnh tranh đấu thầu theo quy trình thông thường.
Việt Á lợi dụng điều này bằng cách chủ động ứng trước kit xét nghiệm cho các CDC tỉnh và bệnh viện sử dụng trước khi có bất kỳ thủ tục nào được hoàn thành. Sau khi hàng đã được dùng, phía đơn vị y tế rơi vào thế bị động: họ phải hợp thức hóa hồ sơ để thanh toán cho Việt Á.
Quá trình "hợp thức hóa" này diễn ra theo một kịch bản lặp đi lặp lại. Nhân viên Việt Á soạn sẵn hồ sơ mời thầu có thông số kỹ thuật khớp chính xác với sản phẩm của mình, rồi chuyển trước cho CDC địa phương. Các doanh nghiệp tham gia theo kịch bản báo giá được sắp xếp sẵn nộp báo giá cao hơn để Việt Á trúng thầu với mức giá thấp nhất trong nhóm, nhưng vẫn là mức giá khống so với thực tế.
Một số trường hợp, đơn vị y tế còn liên hệ công ty thẩm định giá để phát hành chứng thư xác nhận mức giá do Việt Á đưa ra, tức là dùng tư vấn bên ngoài để "đóng dấu" cho con số giả.
Tại CDC Nghệ An, sau khi ứng trước test xét nghiệm, Giám đốc Nguyễn Văn Định chỉ đạo nhân viên gửi hồ sơ mời thầu trước cho Việt Á để soạn, đồng thời liên hệ công ty thẩm định giá tại địa phương cấp chứng thư theo giá của Việt Á. CDC Nghệ An ký tổng cộng 6 hợp đồng, trị giá hơn 35 tỷ đồng, gây thiệt hại cho ngân sách hơn 16,5 tỷ đồng. Đổi lại, Việt Á chuyển cho CDC Nghệ An hơn 3,2 tỷ đồng tiền "hoa hồng" ngoài hợp đồng, thông qua tài khoản người thân của nhân viên trung gian.
Tại Hải Dương, Phan Quốc Việt đề nghị độc quyền cung ứng và thỏa thuận chia 20-30% giá trị ngoài hợp đồng cho Giám đốc CDC Phạm Duy Tuyến. Năm 2021, Việt Á trúng 4 gói thầu tại tỉnh này với hơn 220.000 kit xét nghiệm, gây thiệt hại 73 tỷ đồng. Tuyến sau đó nhận gần 30 tỷ đồng từ Việt Á.
4. Đường đi của tiền hối lộ
Để vận hành toàn bộ hệ thống trên, Phan Quốc Việt và các nhân viên công ty đã chi hối lộ theo nhiều tầng.
Tại cấp trung ương, theo cáo trạng, Việt đưa 2,25 triệu USD cho cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long để được cấp phép lưu hành và tạo điều kiện tiêu thụ kit test trên cả nước. Tổng số tiền hối lộ mà Việt Á chi ra, theo cáo buộc, là hơn 106 tỷ đồng cho lãnh đạo các cấp từ bộ ngành xuống tới CDC và bệnh viện tỉnh.
Tiền hoa hồng được chuyển qua nhiều kênh để tránh dấu vết. Việt chỉ đạo chuyển từ tài khoản cửa hàng Âu Lạc - một đơn vị trong hệ thống công ty - tới tài khoản của lãnh đạo địa phương hoặc người thân do lãnh đạo cung cấp. Một số trường hợp, nhân viên rút tiền mặt rồi đưa trực tiếp.
Mức hoa hồng Việt Á áp dụng lên tới 40% giá trị kit xét nghiệm cho một số đại lý, chẳng hạn Công ty Giang San. Mức chênh lệch giữa giá thành thực tế và giá bán đủ lớn để Việt Á vừa chi hoa hồng cao, vừa thu lợi bất chính nhiều nghìn tỷ đồng.
5. Quy mô và hậu quả
Trong hai năm 2020 và 2021, Công ty Việt Á sản xuất hơn 8,7 triệu kit xét nghiệm và bán ra hơn 8,3 triệu kit cho các đơn vị y tế trên cả nước.
Vụ việc được xác định có liên quan đến 62 trong tổng số 63 tỉnh, thành phố. Tổng số tiền Việt Á thu lợi bất chính từ việc bán kit test với giá khống được tòa xác định là hơn 1.235 tỷ đồng. Trong đó, phần thiệt hại trực tiếp cho ngân sách Nhà nước - tức các đơn vị công lập mua bằng tiền ngân sách - là hơn 402 tỷ đồng.
6. Xét xử
Ngày 18 tháng 12 năm 2021, Bộ Công an khởi tố vụ án và bắt tạm giam Giám đốc CDC Hải Dương Phạm Duy Tuyến cùng kế toán trưởng CDC này.
Đến ngày 31 tháng 12 năm 2021, Bộ Công an khởi tố thêm 3 viên chức cấp vụ thuộc Bộ Y tế và Bộ Khoa học và Công nghệ, đồng thời khởi tố 6 cán bộ CDC Nghệ An và CDC Bình Dương. Đây là đợt mở rộng điều tra lớn đầu tiên, kéo theo hàng loạt đợt khởi tố tiếp theo trong các năm 2022 và 2023.
Ngày 12 tháng 1 năm 2024, Tòa án Nhân dân Thành phố Hà Nội tuyên án 38 bị cáo trong vụ đại án. Phan Quốc Việt nhận mức án 29 năm tù về hai tội vi phạm quy định về đấu thầu và đưa hối lộ.
Trước đó, trong vụ án liên quan Học viện Quân y, ông đã bị tuyên 22 năm tù. Do giới hạn tổng hợp hình phạt tù có thời hạn theo luật hình sự, mức chấp hành chung của Phan Quốc Việt là 30 năm tù.
Cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long bị tuyên 18 năm tù tại phiên sơ thẩm vì tội nhận hối lộ 2,25 triệu USD. Tại phúc thẩm tháng 5 năm 2024, mức án được giảm còn 17 năm.
Cựu Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Chu Ngọc Anh bị tuyên 3 năm tù. Cựu Bí thư Tỉnh ủy Hải Dương Phạm Xuân Thăng bị tuyên 5 năm tù. Cựu Giám đốc CDC Hải Dương Phạm Duy Tuyến, người nhận gần 30 tỷ đồng từ Việt Á, bị tuyên 13 năm tù.
Ngoài vụ án do Bộ Công an điều tra với 38 bị can, công an các tỉnh và thành phố còn khởi tố 19 vụ án riêng lẻ về các tội đưa hối lộ, nhận hối lộ, và vi phạm quy định về đấu thầu.
Theo đánh giá của Viện Kiểm sát tại phiên tòa, mỗi bị cáo là một "mắt xích" trong tổng thể sai phạm, tiếp nhận ý chí của nhau ở những mức độ khác nhau trong từng công đoạn của chuỗi gian lận.
Dịch COVID-19 bùng phát tại Vũ Hán cuối năm 2019 và lan rộng toàn cầu từ đầu năm 2020.
Tại Việt Nam, khi dịch bùng phát mạnh, Chính phủ ban hành chủ trương ưu tiên nghiên cứu sinh phẩm phục vụ phòng chống dịch, trong đó có kit xét nghiệm chẩn đoán virus SARS-CoV-2.
Đây là thời điểm nhu cầu xét nghiệm tăng đột biến, nguồn cung khan hiếm, và các thủ tục mua sắm công được nới lỏng theo hướng đặc cách để ứng phó khẩn cấp. Chính khoảng trống pháp lý và áp lực thời gian này đã bị khai thác triệt để.
1. Bước đầu tiên: Chiếm đoạt kết quả nghiên cứu nhà nước
Công ty Cổ phần Công nghệ Việt Á, do Phan Quốc Việt làm Tổng giám đốc kiêm Chủ tịch Hội đồng quản trị, đã tìm cách chen chân vào đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước về kit xét nghiệm COVID-19, vốn được thực hiện phối hợp với Học viện Quân y.
Để làm được điều này, Phan Quốc Việt thông đồng với Trịnh Thanh Hùng, khi đó là Phó Vụ trưởng thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, để tham mưu và tác động lên lãnh đạo bộ.
Cựu Bộ trưởng Chu Ngọc Anh và cựu Thứ trưởng Phạm Công Tạc, dù biết rõ đề tài thuộc sở hữu Nhà nước, vẫn ký các quyết định giao Việt Á là đơn vị phối hợp nghiên cứu. Phạm Công Tạc còn ký quyết định thành lập hội đồng nghiệm thu giai đoạn 1 trái quy định, tạo ra biên bản nghiệm thu hợp thức để Việt Á dùng làm hồ sơ đăng ký lưu hành.
Kết quả là Bộ Y tế cấp số đăng ký lưu hành cho kit xét nghiệm của Việt Á, biến một sản phẩm nghiên cứu thuộc sở hữu Nhà nước thành sản phẩm thương mại của một công ty tư nhân. Bộ Khoa học và Công nghệ sau đó còn hỗ trợ truyền thông, tổ chức họp báo quảng bá thương hiệu Việt Á, góp phần "đánh bóng" hình ảnh doanh nghiệp này trước công chúng.
2. Bẻ gẫy khâu thẩm định giá
Sau khi có số đăng ký lưu hành, Việt Á tiến hành bán thương mại.
Theo cáo trạng, giá thành thực tế sản xuất một kit xét nghiệm, bao gồm toàn bộ chi phí cộng 5% lợi nhuận, chỉ là 143.000 đồng. Tuy vậy, Phan Quốc Việt thỏa thuận bán với giá 470.000 đồng mỗi test, cao hơn gấp hơn 3 lần.
Để mức giá khống này được hợp thức hóa, Việt Á cần vô hiệu hóa khâu hiệp thương giá tại Bộ Y tế. Phan Quốc Việt đã đưa 100.000 USD cho Nguyễn Nam Liên, khi đó là Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Y tế, để đổi lại việc Liên cố ý trì hoãn kiểm tra giá hiệp thương.
Khi đích thân làm Trưởng đoàn kiểm tra giá, Liên biết rõ Việt Á có sai phạm về nguyên vật liệu sản xuất nhưng không đề xuất xử lý, để Bộ Y tế công bố mức giá do Việt Á khai lên cổng thông tin điện tử của bộ. Việc công bố này tạo ra một "mặt bằng giá" chính thức, để các địa phương sau đó mua theo giá đã được nhà nước gián tiếp xác nhận.
3. Cơ chế thông thầu: Ứng hàng trước, hợp thức sau
Đây là mắt xích trung tâm của toàn bộ sơ đồ phạm tội. Việt Á khai thác hình thức "chỉ định thầu rút gọn", vốn được áp dụng cho vật tư y tế trong bối cảnh khẩn cấp. Thủ tục này cho phép cơ sở y tế mua sắm nhanh mà không cần cạnh tranh đấu thầu theo quy trình thông thường.
Việt Á lợi dụng điều này bằng cách chủ động ứng trước kit xét nghiệm cho các CDC tỉnh và bệnh viện sử dụng trước khi có bất kỳ thủ tục nào được hoàn thành. Sau khi hàng đã được dùng, phía đơn vị y tế rơi vào thế bị động: họ phải hợp thức hóa hồ sơ để thanh toán cho Việt Á.
Quá trình "hợp thức hóa" này diễn ra theo một kịch bản lặp đi lặp lại. Nhân viên Việt Á soạn sẵn hồ sơ mời thầu có thông số kỹ thuật khớp chính xác với sản phẩm của mình, rồi chuyển trước cho CDC địa phương. Các doanh nghiệp tham gia theo kịch bản báo giá được sắp xếp sẵn nộp báo giá cao hơn để Việt Á trúng thầu với mức giá thấp nhất trong nhóm, nhưng vẫn là mức giá khống so với thực tế.
Một số trường hợp, đơn vị y tế còn liên hệ công ty thẩm định giá để phát hành chứng thư xác nhận mức giá do Việt Á đưa ra, tức là dùng tư vấn bên ngoài để "đóng dấu" cho con số giả.
Tại CDC Nghệ An, sau khi ứng trước test xét nghiệm, Giám đốc Nguyễn Văn Định chỉ đạo nhân viên gửi hồ sơ mời thầu trước cho Việt Á để soạn, đồng thời liên hệ công ty thẩm định giá tại địa phương cấp chứng thư theo giá của Việt Á. CDC Nghệ An ký tổng cộng 6 hợp đồng, trị giá hơn 35 tỷ đồng, gây thiệt hại cho ngân sách hơn 16,5 tỷ đồng. Đổi lại, Việt Á chuyển cho CDC Nghệ An hơn 3,2 tỷ đồng tiền "hoa hồng" ngoài hợp đồng, thông qua tài khoản người thân của nhân viên trung gian.
Tại Hải Dương, Phan Quốc Việt đề nghị độc quyền cung ứng và thỏa thuận chia 20-30% giá trị ngoài hợp đồng cho Giám đốc CDC Phạm Duy Tuyến. Năm 2021, Việt Á trúng 4 gói thầu tại tỉnh này với hơn 220.000 kit xét nghiệm, gây thiệt hại 73 tỷ đồng. Tuyến sau đó nhận gần 30 tỷ đồng từ Việt Á.
4. Đường đi của tiền hối lộ
Để vận hành toàn bộ hệ thống trên, Phan Quốc Việt và các nhân viên công ty đã chi hối lộ theo nhiều tầng.
Tại cấp trung ương, theo cáo trạng, Việt đưa 2,25 triệu USD cho cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long để được cấp phép lưu hành và tạo điều kiện tiêu thụ kit test trên cả nước. Tổng số tiền hối lộ mà Việt Á chi ra, theo cáo buộc, là hơn 106 tỷ đồng cho lãnh đạo các cấp từ bộ ngành xuống tới CDC và bệnh viện tỉnh.
Tiền hoa hồng được chuyển qua nhiều kênh để tránh dấu vết. Việt chỉ đạo chuyển từ tài khoản cửa hàng Âu Lạc - một đơn vị trong hệ thống công ty - tới tài khoản của lãnh đạo địa phương hoặc người thân do lãnh đạo cung cấp. Một số trường hợp, nhân viên rút tiền mặt rồi đưa trực tiếp.
Mức hoa hồng Việt Á áp dụng lên tới 40% giá trị kit xét nghiệm cho một số đại lý, chẳng hạn Công ty Giang San. Mức chênh lệch giữa giá thành thực tế và giá bán đủ lớn để Việt Á vừa chi hoa hồng cao, vừa thu lợi bất chính nhiều nghìn tỷ đồng.
5. Quy mô và hậu quả
Trong hai năm 2020 và 2021, Công ty Việt Á sản xuất hơn 8,7 triệu kit xét nghiệm và bán ra hơn 8,3 triệu kit cho các đơn vị y tế trên cả nước.
Vụ việc được xác định có liên quan đến 62 trong tổng số 63 tỉnh, thành phố. Tổng số tiền Việt Á thu lợi bất chính từ việc bán kit test với giá khống được tòa xác định là hơn 1.235 tỷ đồng. Trong đó, phần thiệt hại trực tiếp cho ngân sách Nhà nước - tức các đơn vị công lập mua bằng tiền ngân sách - là hơn 402 tỷ đồng.
6. Xét xử
Ngày 18 tháng 12 năm 2021, Bộ Công an khởi tố vụ án và bắt tạm giam Giám đốc CDC Hải Dương Phạm Duy Tuyến cùng kế toán trưởng CDC này.
Đến ngày 31 tháng 12 năm 2021, Bộ Công an khởi tố thêm 3 viên chức cấp vụ thuộc Bộ Y tế và Bộ Khoa học và Công nghệ, đồng thời khởi tố 6 cán bộ CDC Nghệ An và CDC Bình Dương. Đây là đợt mở rộng điều tra lớn đầu tiên, kéo theo hàng loạt đợt khởi tố tiếp theo trong các năm 2022 và 2023.
Ngày 12 tháng 1 năm 2024, Tòa án Nhân dân Thành phố Hà Nội tuyên án 38 bị cáo trong vụ đại án. Phan Quốc Việt nhận mức án 29 năm tù về hai tội vi phạm quy định về đấu thầu và đưa hối lộ.
Trước đó, trong vụ án liên quan Học viện Quân y, ông đã bị tuyên 22 năm tù. Do giới hạn tổng hợp hình phạt tù có thời hạn theo luật hình sự, mức chấp hành chung của Phan Quốc Việt là 30 năm tù.
Cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long bị tuyên 18 năm tù tại phiên sơ thẩm vì tội nhận hối lộ 2,25 triệu USD. Tại phúc thẩm tháng 5 năm 2024, mức án được giảm còn 17 năm.
Cựu Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Chu Ngọc Anh bị tuyên 3 năm tù. Cựu Bí thư Tỉnh ủy Hải Dương Phạm Xuân Thăng bị tuyên 5 năm tù. Cựu Giám đốc CDC Hải Dương Phạm Duy Tuyến, người nhận gần 30 tỷ đồng từ Việt Á, bị tuyên 13 năm tù.
Ngoài vụ án do Bộ Công an điều tra với 38 bị can, công an các tỉnh và thành phố còn khởi tố 19 vụ án riêng lẻ về các tội đưa hối lộ, nhận hối lộ, và vi phạm quy định về đấu thầu.
Theo đánh giá của Viện Kiểm sát tại phiên tòa, mỗi bị cáo là một "mắt xích" trong tổng thể sai phạm, tiếp nhận ý chí của nhau ở những mức độ khác nhau trong từng công đoạn của chuỗi gian lận.
