Chiến dịch Ajax 1953: Sai lầm của Mỹ và sự cáo chung của một nền dân chủ non trẻ
Khi sinh viên Iran tấn công và chiếm đại sứ quán Mỹ tại Tehran vào năm 1979 - ngay sau khi Cách mạng Hồi giáo lật đổ Shah - họ nêu đích danh Operation Ajax là lý do biện minh cho hành động của mình.
Sự kiện 1953 trong nhiều thập kỷ sau trở thành tâm điểm trong ký ức tập thể của người Iran về quan hệ với Mỹ.
Năm 2009, Tổng thống Barack Obama trong bài phát biểu tại Cairo trở thành tổng thống Mỹ đương nhiệm đầu tiên công khai thừa nhận sự kiện này, với câu: "Giữa thời Chiến tranh Lạnh, Hoa Kỳ đã đóng một vai trò trong việc lật đổ chính phủ Iran được bầu lên một cách dân chủ."
Ngày 15 tháng 3 năm 1951, Quốc hội Iran (Majlis) thông qua đạo luật quốc hữu hóa toàn bộ ngành công nghiệp dầu mỏ. Người đứng sau đạo luật này là Mohammad Mosaddegh, một chính khách dân cử lâu năm với lập trường chủ nghĩa dân tộc kiên định. Mục tiêu trực tiếp của đạo luật là Công ty Dầu Anglo-Iranian (AIOC), tập đoàn do người Anh kiểm soát và nắm giữ độc quyền khai thác dầu Iran trong nhiều thập kỷ.
Ngày 28 tháng 4 năm 1951, Mosaddegh được bổ nhiệm làm Thủ tướng, và Công ty Dầu Quốc gia Iran được thành lập để tiếp quản các tài sản bị quốc hữu hóa.
Người Anh phản ứng ngay lập tức. Anh Quốc áp đặt lệnh tẩy chay dầu Iran, ngăn hầu hết các nước và công ty nước ngoài không mua dầu từ Tehran. Abadan, nơi đặt nhà máy lọc dầu lớn nhất thế giới lúc bấy giờ, gần như tê liệt hoàn toàn sau khi các kỹ sư và chuyên gia Anh rút về nước.
Nền kinh tế Iran lâm vào khủng hoảng, nhưng Mosaddegh và liên minh ủng hộ ông vẫn không nhượng bộ.
1. Bối cảnh của kế hoạch đảo chính
Người Anh ban đầu muốn tự xử lý vấn đề, nhưng nhanh chóng nhận ra họ thiếu cả khả năng lẫn vị thế để hành động đơn độc. Làn sóng chống Anh ở Iran quá mạnh để London có thể công khai can thiệp mà không gây phản ứng ngược. Từ năm 1952, Anh bắt đầu vận động Mỹ tham gia vào kế hoạch lật đổ Mosaddegh.
Chính quyền Harry Truman phản đối kế hoạch đảo chính, một phần vì lo ngại tạo tiền lệ nguy hiểm cho CIA can thiệp vào nội bộ nước khác, một phần vì quan hệ làm việc với chính phủ Mosaddegh vẫn còn đó.
Mọi thứ thay đổi khi Dwight Eisenhower lên nắm quyền vào đầu năm 1953. Nhóm cố vấn Chiến tranh Lạnh của Eisenhower nhìn Mosaddegh qua lăng kính khác: một chính trị gia dân tộc chủ nghĩa có thể, nếu tiếp tục ở lại quyền lực, tạo điều kiện cho ảnh hưởng của Liên Xô lan rộng vào Iran - quốc gia có đường biên giới dài với Liên Xô và tổ chức cộng sản Tudeh hoạt động bên trong. Trên thực tế Mosaddegh là người chống cộng sản kiên định, nhưng đó không phải điều Washington muốn nghe.
Tháng 3 năm 1953, chính quyền Eisenhower ủy quyền cho CIA bắt đầu lên kế hoạch đảo chính phối hợp với tình báo Anh. Phía Anh gọi chiến dịch của mình là Operation Boot, phía Mỹ gọi là TP-AJAX, về sau được biết đến rộng rãi với tên Operation Ajax.
Ngân sách dành cho chiến dịch vào khoảng một triệu đô la - một khoản tiền đáng kể vào thời điểm đó - và được phân bổ để mua chuộc các nhân vật truyền thông, kéo ngả các chính khách, thuê người tổ chức biểu tình trên đường phố, và đảm bảo sự hợp tác của một bộ phận quân đội.
2. Cơ chế vận hành
Nhân vật chủ chốt phía Mỹ là Kermit Roosevelt Jr., cháu nội của Tổng thống Theodore Roosevelt. Roosevelt nhập cảnh vào Iran ngày 19 tháng 7 năm 1953 dưới bí danh James Lockwood, đi theo con đường vòng qua Beirut và Iraq. Ông ta là người điều phối toàn bộ hoạt động thực địa của CIA tại Tehran.
Kế hoạch được xây dựng trên một nền tảng pháp lý - hay đúng hơn là giả pháp lý: theo hiến pháp Iran, Shah có quyền cách chức Thủ tướng bằng sắc lệnh hoàng gia. CIA muốn biến cuộc đảo chính thành một hành động phế truất chính thức, thay vì một cuộc lật đổ trắng trợn. Vấn đề là Shah Mohammad Reza Pahlavi lưỡng lự và sợ hãi, không dám ký vào sắc lệnh mà CIA đã soạn sẵn.
Trong khi đó, CIA triển khai nhiều tuyến gây áp lực song song. Các đặc vụ Mỹ và Anh tới gặp những nhân vật có ảnh hưởng trong giới truyền thông với những chiếc vali đầy tiền mặt, trả tiền để đăng các bài báo và biếm họa bôi nhọ Mosaddegh. Một nhóm khác giả dạng thành viên đảng Cộng sản Tudeh, đi đe dọa các lãnh đạo tôn giáo và gây ra các vụ bạo loạn - tạo ấn tượng rằng Mosaddegh đang mở đường cho cộng sản. Đám đông được thuê để khuấy động bất ổn trên đường phố Tehran.
Thêm vào đó, bản thân Mosaddegh trong giai đoạn này cũng ở vị thế chính trị ngày càng bấp bênh. Ông đã tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý để giải tán Majlis - bước đi bị nhiều người mô tả là vi hiến và làm rạn nứt liên minh ủng hộ ông, kể cả giáo sĩ Ayatollah Kashani, người trước đó từng đứng về phía Mosaddegh trong cuộc đấu tranh quốc hữu hóa dầu mỏ.
3. Diễn biến tháng 8 năm 1953
Lần thử đầu tiên, ngày 15 tháng 8 năm 1953, thất bại hoàn toàn. Chỉ huy Vệ binh Hoàng gia mang sắc lệnh cách chức đến gặp Mosaddegh, nhưng Mosaddegh đã được báo trước - ông từ chối thừa nhận sắc lệnh và ra lệnh bắt giữ người mang lệnh. Shah và hoàng hậu Soraya ngay lập tức rời Iran, bay sang Baghdad rồi sang Rome. Những người ủng hộ Mosaddegh xuống đường ăn mừng.
Ngày 18 tháng 8, trụ sở CIA gửi điện cho trưởng trạm tình báo tại Tehran: "Chiến dịch đã được thử và thất bại và chúng ta không nên tham gia vào bất kỳ chiến dịch nào chống lại Mossadegh mà có thể truy được về phía Mỹ. Các hoạt động chống Mossadegh nên được chấm dứt."
Roosevelt bỏ qua điện này.
Ngày 19 tháng 8, kịch bản được tổ chức lại từ đầu. Những người được CIA thuê giả làm thành viên Tudeh, xuống đường giả vờ tổ chức "cách mạng cộng sản." Ngay sau đó, một nhóm thứ hai (cũng được thuê) xuất hiện với tư cách người ủng hộ Shah, đối đầu với nhóm đầu và tạo ra cảnh hỗn loạn đường phố. Quân đội rời doanh trại và chiếm các cơ quan chính phủ. Mosaddegh chạy khỏi dinh Thủ tướng nhưng đầu hàng một ngày sau đó. Tướng Fazlollah Zahedi - nhân vật mà CIA đã chọn từ trước - tuyên bố nắm quyền Thủ tướng. Shah trở về Tehran trong sự đón tiếp của đám đông.
Các cuộc đụng độ trong những ngày đó khiến khoảng 200 đến 300 người chết.
4. Hậu quả và các sắp xếp sau đảo chính
Mosaddegh bị bắt, đưa ra xét xử trước tòa án quân sự của Shah với tội danh phản quốc, và ngày 21 tháng 12 năm 1953 bị tuyên án ba năm tù. Sau khi ra tù, ông bị quản thúc tại gia cho đến khi qua đời ngày 5 tháng 3 năm 1967 tại Tehran.
Năm 1954, một hiệp định dầu mỏ mới được ký kết. Không thể để AIOC quay lại vận hành Iran trong điều kiện tình cảm chống Anh còn quá mạnh, các bên tổ chức lại dưới hình thức một tập đoàn quốc tế.
Theo thỏa thuận, AIOC (đổi tên thành British Petroleum vào cuối năm 1954) giữ 40% cổ phần, năm công ty dầu lớn của Mỹ nhận 40%, Royal Dutch-Shell nhận 14% và Compagnie Française des Pétroles nhận 6% còn lại. Iran nhận 50% lợi nhuận - tương đương với mức thông thường trong các thỏa thuận dầu mỏ ở Trung Đông thời đó - nhưng nhường quyền kiểm soát thực tế vào tay tập đoàn nước ngoài.
Shah tập trung quyền lực dưới sự hỗ trợ tài chính và quân sự của Mỹ. Năm 1957, tổ chức an ninh SAVAK được thành lập với sự hỗ trợ kỹ thuật của CIA và Israel, và nhanh chóng trở thành công cụ giám sát, bắt bớ, và triệt hạ đối lập chính trị. Ước tính của các tổ chức quốc tế cho rằng SAVAK đã giam giữ từ 25.000 đến 125.000 người trong thời gian hoạt động.
Khi sinh viên Iran tấn công và chiếm đại sứ quán Mỹ tại Tehran vào năm 1979 - ngay sau khi Cách mạng Hồi giáo lật đổ Shah - họ nêu đích danh Operation Ajax là lý do biện minh cho hành động của mình.
Sự kiện 1953 trong nhiều thập kỷ sau trở thành tâm điểm trong ký ức tập thể của người Iran về quan hệ với Mỹ.
Năm 2009, Tổng thống Barack Obama trong bài phát biểu tại Cairo trở thành tổng thống Mỹ đương nhiệm đầu tiên công khai thừa nhận sự kiện này, với câu: "Giữa thời Chiến tranh Lạnh, Hoa Kỳ đã đóng một vai trò trong việc lật đổ chính phủ Iran được bầu lên một cách dân chủ."
Ngày 15 tháng 3 năm 1951, Quốc hội Iran (Majlis) thông qua đạo luật quốc hữu hóa toàn bộ ngành công nghiệp dầu mỏ. Người đứng sau đạo luật này là Mohammad Mosaddegh, một chính khách dân cử lâu năm với lập trường chủ nghĩa dân tộc kiên định. Mục tiêu trực tiếp của đạo luật là Công ty Dầu Anglo-Iranian (AIOC), tập đoàn do người Anh kiểm soát và nắm giữ độc quyền khai thác dầu Iran trong nhiều thập kỷ.
Ngày 28 tháng 4 năm 1951, Mosaddegh được bổ nhiệm làm Thủ tướng, và Công ty Dầu Quốc gia Iran được thành lập để tiếp quản các tài sản bị quốc hữu hóa.
Người Anh phản ứng ngay lập tức. Anh Quốc áp đặt lệnh tẩy chay dầu Iran, ngăn hầu hết các nước và công ty nước ngoài không mua dầu từ Tehran. Abadan, nơi đặt nhà máy lọc dầu lớn nhất thế giới lúc bấy giờ, gần như tê liệt hoàn toàn sau khi các kỹ sư và chuyên gia Anh rút về nước.
Nền kinh tế Iran lâm vào khủng hoảng, nhưng Mosaddegh và liên minh ủng hộ ông vẫn không nhượng bộ.
1. Bối cảnh của kế hoạch đảo chính
Người Anh ban đầu muốn tự xử lý vấn đề, nhưng nhanh chóng nhận ra họ thiếu cả khả năng lẫn vị thế để hành động đơn độc. Làn sóng chống Anh ở Iran quá mạnh để London có thể công khai can thiệp mà không gây phản ứng ngược. Từ năm 1952, Anh bắt đầu vận động Mỹ tham gia vào kế hoạch lật đổ Mosaddegh.
Chính quyền Harry Truman phản đối kế hoạch đảo chính, một phần vì lo ngại tạo tiền lệ nguy hiểm cho CIA can thiệp vào nội bộ nước khác, một phần vì quan hệ làm việc với chính phủ Mosaddegh vẫn còn đó.
Mọi thứ thay đổi khi Dwight Eisenhower lên nắm quyền vào đầu năm 1953. Nhóm cố vấn Chiến tranh Lạnh của Eisenhower nhìn Mosaddegh qua lăng kính khác: một chính trị gia dân tộc chủ nghĩa có thể, nếu tiếp tục ở lại quyền lực, tạo điều kiện cho ảnh hưởng của Liên Xô lan rộng vào Iran - quốc gia có đường biên giới dài với Liên Xô và tổ chức cộng sản Tudeh hoạt động bên trong. Trên thực tế Mosaddegh là người chống cộng sản kiên định, nhưng đó không phải điều Washington muốn nghe.
Tháng 3 năm 1953, chính quyền Eisenhower ủy quyền cho CIA bắt đầu lên kế hoạch đảo chính phối hợp với tình báo Anh. Phía Anh gọi chiến dịch của mình là Operation Boot, phía Mỹ gọi là TP-AJAX, về sau được biết đến rộng rãi với tên Operation Ajax.
Ngân sách dành cho chiến dịch vào khoảng một triệu đô la - một khoản tiền đáng kể vào thời điểm đó - và được phân bổ để mua chuộc các nhân vật truyền thông, kéo ngả các chính khách, thuê người tổ chức biểu tình trên đường phố, và đảm bảo sự hợp tác của một bộ phận quân đội.
2. Cơ chế vận hành
Nhân vật chủ chốt phía Mỹ là Kermit Roosevelt Jr., cháu nội của Tổng thống Theodore Roosevelt. Roosevelt nhập cảnh vào Iran ngày 19 tháng 7 năm 1953 dưới bí danh James Lockwood, đi theo con đường vòng qua Beirut và Iraq. Ông ta là người điều phối toàn bộ hoạt động thực địa của CIA tại Tehran.
Kế hoạch được xây dựng trên một nền tảng pháp lý - hay đúng hơn là giả pháp lý: theo hiến pháp Iran, Shah có quyền cách chức Thủ tướng bằng sắc lệnh hoàng gia. CIA muốn biến cuộc đảo chính thành một hành động phế truất chính thức, thay vì một cuộc lật đổ trắng trợn. Vấn đề là Shah Mohammad Reza Pahlavi lưỡng lự và sợ hãi, không dám ký vào sắc lệnh mà CIA đã soạn sẵn.
Trong khi đó, CIA triển khai nhiều tuyến gây áp lực song song. Các đặc vụ Mỹ và Anh tới gặp những nhân vật có ảnh hưởng trong giới truyền thông với những chiếc vali đầy tiền mặt, trả tiền để đăng các bài báo và biếm họa bôi nhọ Mosaddegh. Một nhóm khác giả dạng thành viên đảng Cộng sản Tudeh, đi đe dọa các lãnh đạo tôn giáo và gây ra các vụ bạo loạn - tạo ấn tượng rằng Mosaddegh đang mở đường cho cộng sản. Đám đông được thuê để khuấy động bất ổn trên đường phố Tehran.
Thêm vào đó, bản thân Mosaddegh trong giai đoạn này cũng ở vị thế chính trị ngày càng bấp bênh. Ông đã tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý để giải tán Majlis - bước đi bị nhiều người mô tả là vi hiến và làm rạn nứt liên minh ủng hộ ông, kể cả giáo sĩ Ayatollah Kashani, người trước đó từng đứng về phía Mosaddegh trong cuộc đấu tranh quốc hữu hóa dầu mỏ.
3. Diễn biến tháng 8 năm 1953
Lần thử đầu tiên, ngày 15 tháng 8 năm 1953, thất bại hoàn toàn. Chỉ huy Vệ binh Hoàng gia mang sắc lệnh cách chức đến gặp Mosaddegh, nhưng Mosaddegh đã được báo trước - ông từ chối thừa nhận sắc lệnh và ra lệnh bắt giữ người mang lệnh. Shah và hoàng hậu Soraya ngay lập tức rời Iran, bay sang Baghdad rồi sang Rome. Những người ủng hộ Mosaddegh xuống đường ăn mừng.
Ngày 18 tháng 8, trụ sở CIA gửi điện cho trưởng trạm tình báo tại Tehran: "Chiến dịch đã được thử và thất bại và chúng ta không nên tham gia vào bất kỳ chiến dịch nào chống lại Mossadegh mà có thể truy được về phía Mỹ. Các hoạt động chống Mossadegh nên được chấm dứt."
Roosevelt bỏ qua điện này.
Ngày 19 tháng 8, kịch bản được tổ chức lại từ đầu. Những người được CIA thuê giả làm thành viên Tudeh, xuống đường giả vờ tổ chức "cách mạng cộng sản." Ngay sau đó, một nhóm thứ hai (cũng được thuê) xuất hiện với tư cách người ủng hộ Shah, đối đầu với nhóm đầu và tạo ra cảnh hỗn loạn đường phố. Quân đội rời doanh trại và chiếm các cơ quan chính phủ. Mosaddegh chạy khỏi dinh Thủ tướng nhưng đầu hàng một ngày sau đó. Tướng Fazlollah Zahedi - nhân vật mà CIA đã chọn từ trước - tuyên bố nắm quyền Thủ tướng. Shah trở về Tehran trong sự đón tiếp của đám đông.
Các cuộc đụng độ trong những ngày đó khiến khoảng 200 đến 300 người chết.
4. Hậu quả và các sắp xếp sau đảo chính
Mosaddegh bị bắt, đưa ra xét xử trước tòa án quân sự của Shah với tội danh phản quốc, và ngày 21 tháng 12 năm 1953 bị tuyên án ba năm tù. Sau khi ra tù, ông bị quản thúc tại gia cho đến khi qua đời ngày 5 tháng 3 năm 1967 tại Tehran.
Năm 1954, một hiệp định dầu mỏ mới được ký kết. Không thể để AIOC quay lại vận hành Iran trong điều kiện tình cảm chống Anh còn quá mạnh, các bên tổ chức lại dưới hình thức một tập đoàn quốc tế.
Theo thỏa thuận, AIOC (đổi tên thành British Petroleum vào cuối năm 1954) giữ 40% cổ phần, năm công ty dầu lớn của Mỹ nhận 40%, Royal Dutch-Shell nhận 14% và Compagnie Française des Pétroles nhận 6% còn lại. Iran nhận 50% lợi nhuận - tương đương với mức thông thường trong các thỏa thuận dầu mỏ ở Trung Đông thời đó - nhưng nhường quyền kiểm soát thực tế vào tay tập đoàn nước ngoài.
Shah tập trung quyền lực dưới sự hỗ trợ tài chính và quân sự của Mỹ. Năm 1957, tổ chức an ninh SAVAK được thành lập với sự hỗ trợ kỹ thuật của CIA và Israel, và nhanh chóng trở thành công cụ giám sát, bắt bớ, và triệt hạ đối lập chính trị. Ước tính của các tổ chức quốc tế cho rằng SAVAK đã giam giữ từ 25.000 đến 125.000 người trong thời gian hoạt động.
