Chiến tranh Nam Ossetia 2008
Cụm "Chiến tranh Nam Ossetia 2008" là một trong những tên phổ biến để chỉ cuộc xung đột vũ trang bùng nổ vào đêm 7 sang ngày 8 tháng 8 năm 2008 tại khu vực Kavkaz, còn được biết đến với các tên gọi khác là Chiến tranh Nga - Gruzia hoặc "cuộc chiến năm ngày".
Chiến sự ban đầu nổ ra giữa Gruzia và lực lượng ly khai Nam Ossetia, Nga can thiệp quân sự trong cùng ngày 8 tháng 8, còn Abkhazia mở thêm một mặt trận riêng biệt vào ngày 9 tháng 8. Giao tranh chính kéo dài khoảng năm ngày, kết thúc bằng một thỏa thuận ngừng bắn do Pháp làm trung gian, nhưng để lại những hệ quả địa chính trị và pháp lý kéo dài tới ngày nay, trong đó có việc Nga công nhận độc lập cho hai vùng ly khai và việc Tòa án Hình sự Quốc tế mở điều tra tội ác chiến tranh liên quan đến cuộc chiến này.
1. Nguồn gốc ly khai từ thời Liên Xô tan rã
Nam Ossetia và Abkhazia là hai khu vực tự trị thuộc Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Gruzia. Khi Gruzia tuyên bố độc lập khỏi Liên Xô năm 1991, căng thẳng giữa chính quyền trung ương Tbilisi và hai khu vực này nhanh chóng leo thang thành chiến tranh.
Nam Ossetia trải qua cuộc chiến với Gruzia trong các năm 1991-1992, kết thúc bằng Thỏa thuận Sochi ký ngày 24 tháng 6 năm 1992, thiết lập một lực lượng gìn giữ hòa bình hỗn hợp gồm binh sĩ Nga, Gruzia và Nam Ossetia, đồng thời để khu vực này bị chia cắt giữa chính quyền ly khai và phần lãnh thổ còn lại dưới quyền Gruzia.
Tại Abkhazia, chiến tranh diễn ra trong các năm 1992-1993 và kết thúc với việc Gruzia mất quyền kiểm soát hầu hết khu vực, kéo theo một cuộc di cư và thanh lọc sắc tộc quy mô lớn đối với người Gruzia sinh sống tại đây. Cả hai cuộc chiến đều có sự hỗ trợ quân sự của các đơn vị thuộc quân đội Nga hoặc dưới quyền chỉ huy Nga cho phía ly khai.
Sau các thỏa thuận ngừng bắn, lực lượng gìn giữ hòa bình Nga được duy trì tại cả hai khu vực trong khuôn khổ Cộng đồng các Quốc gia Độc lập, trong khi tình trạng chính trị cuối cùng của Nam Ossetia và Abkhazia vẫn không được giải quyết suốt gần hai thập niên sau đó.
2. Hộ chiếu hóa và sự can dự ngày càng sâu của Nga
Từ năm 2002, Nga bắt đầu chính sách cấp hộ chiếu Nga theo quy trình đơn giản hóa cho cư dân Nam Ossetia và Abkhazia, với lý do đây là những người không quốc tịch vì hộ chiếu do chính quyền ly khai cấp không được quốc tế công nhận.
Đến năm 2006, hơn 90% dân số hai khu vực này đã có hộ chiếu Nga. Chính sách này, thường được gọi là "hộ chiếu hóa", sau đó trở thành một trong những cơ sở pháp lý mà Moskva sử dụng để biện minh cho việc can thiệp quân sự năm 2008 nhằm "bảo vệ công dân Nga".
Ủy ban điều tra quốc tế độc lập về xung đột tại Gruzia, công bố báo cáo năm 2009, gọi đây là chính sách "sáp nhập dần" của Nga đối với hai vùng lãnh thổ, diễn ra song song với việc Nga bố trí các lực lượng quân sự ngoài khuôn khổ gìn giữ hòa bình tại đây trước khi xung đột bùng nổ.
3. Con đường tới chiến tranh 2003 - 2008
Cuộc Cách mạng Hoa hồng năm 2003 đưa Mikheil Saakashvili lên làm tổng thống Gruzia với chương trình cải cách thân phương Tây và mục tiêu khôi phục toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm cả việc đưa Nam Ossetia và Abkhazia trở lại dưới quyền kiểm soát của Tbilisi.
Chính quyền Saakashvili đẩy mạnh hiện đại hóa quân đội với sự hỗ trợ huấn luyện và trang bị từ Hoa Kỳ và Israel, đồng thời theo đuổi mục tiêu gia nhập NATO. Ngân sách quốc phòng Gruzia tăng từ khoảng 18 triệu đô la năm 2002 lên khoảng 780 triệu đô la năm 2007.
Tháng 2 năm 2008, việc Kosovo tuyên bố độc lập khỏi Serbia và được nhiều nước phương Tây công nhận làm dấy lên lo ngại từ Moskva rằng tiền lệ này có thể được áp dụng ngược lại cho các khu vực ly khai thân Nga tại không gian hậu Xô viết.
Tại Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Bucharest tháng 4 năm 2008, Gruzia và Ukraina không được trao Kế hoạch Hành động Thành viên do một số đồng minh, trong đó có Đức, phản đối với lý do các xung đột ly khai chưa giải quyết tại Abkhazia và Nam Ossetia khiến Gruzia chưa đủ điều kiện, nhưng tuyên bố chung của hội nghị vẫn khẳng định hai nước này "sẽ trở thành thành viên" của NATO trong tương lai.
Phát biểu tại hội nghị, Tổng thống Nga Vladimir Putin cảnh báo các xung đột sắc tộc kéo dài hàng trăm năm tại khu vực Kavkaz và Transnistria cần được giải quyết bằng đối thoại, không phải bằng việc mở rộng NATO.
Tình hình căng thẳng nhất ban đầu tập trung ở Abkhazia trong nửa đầu năm 2008. Đến đầu tháng 7, trọng tâm chuyển sang Nam Ossetia sau một vụ ám sát hụt nhằm vào Dmitry Sanakoyev, người đứng đầu chính quyền lâm thời thân Gruzia tại khu vực này, làm bùng phát các vụ đọ súng giữa hai bên dọc biên giới trong suốt tháng 7.
4. Đêm bùng nổ chiến sự
Ngày 7 tháng 8 năm 2008, quân đội Gruzia và lực lượng ly khai Nam Ossetia đạt được một thỏa thuận ngừng bắn qua trung gian của Nga.
Chỉ vài giờ sau, vào nửa đêm về sáng ngày 8 tháng 8, quân đội Gruzia mở chiến dịch pháo binh và bộ binh tấn công vào thủ phủ Tskhinvali của Nam Ossetia - chiến dịch này thường được nhắc đến trong các tường thuật với mật danh "Cánh đồng sạch" - trong đó có cả vị trí đóng quân của lực lượng gìn giữ hòa bình Nga tại khu vực. Tổng thống Saakashvili tuyên bố hành động này là phản ứng trước các vụ pháo kích của lực lượng ly khai vào các làng Gruzia.
Đến sáng ngày 8 tháng 8, Gruzia tuyên bố đã kiểm soát phần lớn Tskhinvali, tuy nhiên mức độ kiểm soát thực tế thay đổi nhanh theo diễn biến chiến sự trong vài giờ tiếp theo.
Ngày này cũng trùng với thời điểm khai mạc Thế vận hội mùa hè Bắc Kinh 2008. Nga đưa quân qua đèo Roki vào Nam Ossetia trong cùng ngày 8 tháng 8, mở chiến dịch mà Moskva gọi là "cưỡng chế hòa bình", phối hợp lực lượng lục quân, không quân và hải quân.
Ngày 9 tháng 8, Abkhazia triển khai thêm một hướng tấn công riêng biệt, đẩy lực lượng Gruzia khỏi hẻm núi Kodori, khu vực duy nhất tại Abkhazia còn dưới quyền kiểm soát của Tbilisi từ trước đó. Cùng ngày, Hải quân Nga đánh chìm một tàu cao tốc của Gruzia ngoài khơi Abkhazia trên Biển Đen.
Trong những ngày tiếp theo, quân đội Nga đẩy lùi lực lượng Gruzia khỏi Nam Ossetia rồi tiến sâu vào lãnh thổ Gruzia, áp sát và tạm thời kiểm soát thành phố Gori, đồng thời tiến hành các đợt không kích vào nhiều mục tiêu quân sự trên khắp Gruzia, trong đó có cảng Poti và các căn cứ không quân gần Tbilisi.
Các tổ chức nhân quyền quốc tế sau đó kêu gọi điều tra một số vụ tấn công tại khu dân cư, trong đó có vụ pháo kích trung tâm Gori ngày 12 tháng 8 gây thương vong dân thường, như là các sự việc có thể vi phạm luật nhân đạo quốc tế từ nhiều phía.
Ngày 11 tháng 8, Tổng thống Saakashvili tuyên bố ngừng bắn đơn phương và công bố rút quân Gruzia khỏi Nam Ossetia. Ngày 12 tháng 8, Nga thông báo hoàn tất chiến dịch quân sự tại Nam Ossetia, tuy nhiên lực lượng Nga vẫn tiếp tục hiện diện và hoạt động tại nhiều khu vực của lãnh thổ Gruzia trong những ngày tiếp theo.
5. Thỏa thuận ngừng bắn sáu điểm
Ngày 12 tháng 8, Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy, với vai trò Chủ tịch luân phiên của Liên minh châu Âu, tới Moskva gặp Tổng thống Medvedev rồi bay sang Tbilisi để thương lượng một kế hoạch hòa bình sáu nguyên tắc.
Hai bên đã đồng ý về cơ bản qua điện thoại trong đêm 12 sang 13 tháng 8.
Sáu nguyên tắc của thỏa thuận gồm việc các bên không sử dụng vũ lực, chấm dứt hoàn toàn các hoạt động quân sự, đảm bảo quyền tiếp cận tự do cho viện trợ nhân đạo, lực lượng vũ trang Gruzia trở về các căn cứ thường trực, lực lượng vũ trang Nga rút về vị trí trước khi xung đột bắt đầu trong khi lực lượng gìn giữ hòa bình Nga thực hiện thêm các biện pháp an ninh tạm thời chờ một cơ chế quốc tế thay thế, và cuối cùng là mở các cuộc thảo luận quốc tế về tình trạng và an ninh của Nam Ossetia và Abkhazia.
Tổng thống Saakashvili chính thức ký văn bản thỏa thuận ngày 15 tháng 8 tại Tbilisi trong chuyến thăm của Ngoại trưởng Hoa Kỳ Condoleezza Rice.
Trong cuộc họp báo chung, Rice tuyên bố: "Tôi phải tin rằng tổng thống Nga, sau khi đã đưa ra không chỉ lời hứa mà còn chữ ký của mình với Tổng thống EU [Sarkozy], sẽ thực hiện cam kết đó."
Tổng thống Medvedev ký vào ngày 16 tháng 8 tại Sochi. Một thỏa thuận bổ sung được Medvedev và Sarkozy ký ngày 8 tháng 9 năm 2008 quy định cụ thể hơn về lộ trình: lực lượng Nga rút khỏi các khu vực giáp Nam Ossetia và Abkhazia trước ngày 10 tháng 10, số quan sát viên quốc tế được tăng lên ít nhất 200 người từ phía Liên minh châu Âu trước cùng thời hạn, và một hội nghị quốc tế về an ninh khu vực được tổ chức tại Geneva từ ngày 15 tháng 10.
Phái bộ Giám sát của Liên minh châu Âu tại Gruzia bắt đầu triển khai từ đầu tháng 10 năm 2008, đảm nhiệm vai trò giám sát tại các vùng giáp ranh, tuy nhiên việc phái bộ này có được phép hoạt động bên trong Nam Ossetia và Abkhazia hay không vẫn là điểm tranh cãi giữa các bên.
6. Nga công nhận độc lập của hai vùng ly khai
Ngày 20 và 22 tháng 8, nghị viện Abkhazia và Nam Ossetia lần lượt đề nghị Nga công nhận độc lập cho hai khu vực này.
Ngày 25 tháng 8, cả hai viện của Quốc hội Nga thông qua nghị quyết kêu gọi Tổng thống Medvedev đáp ứng đề nghị đó.
Ngày 26 tháng 8 năm 2008, Medvedev ký sắc lệnh chính thức công nhận độc lập của Nam Ossetia và Abkhazia, gọi quyết định này là "không thể đảo ngược".
Gruzia phản ứng bằng việc cắt đứt quan hệ ngoại giao với Nga. Mỹ, Đức và phần lớn các nước phương Tây bác bỏ quyết định công nhận này, coi đó là vi phạm các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc về toàn vẹn lãnh thổ Gruzia và các nguyên tắc an ninh của OSCE mà Nga từng ký kết.
Nicaragua trở thành quốc gia thứ hai công nhận độc lập của hai vùng này vào tháng 9 năm 2008, sau đó là Venezuela và đảo quốc Nauru vào năm 2009, và Syria vào năm 2018. Vanuatu và Tuvalu từng công nhận trong một thời gian ngắn rồi rút lại quyết định.
Tính đến thời điểm bài viết này được hoàn thành, ngoài Nga chỉ có bốn quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc duy trì việc công nhận Nam Ossetia và Abkhazia. Phần lớn cộng đồng quốc tế, trong đó có toàn bộ các thành viên NATO và Liên minh châu Âu, vẫn coi đây là lãnh thổ của Gruzia bị kiểm soát trên thực tế bởi Nga sau cuộc chiến.
7. Thiệt hại nhân mạng
Trong những ngày đầu chiến sự, các con số thương vong được công bố dao động rất lớn và phần lớn mang tính tuyên truyền từ cả hai phía. Ngày 9 tháng 8, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov nói rằng đã có 1.500 người thiệt mạng tại Nam Ossetia, trong khi giới chức Nam Ossetia từng đưa ra con số hơn 2.000 dân thường thiệt mạng trong những ngày đầu.
Số liệu của các bên cung cấp cho Ủy ban điều tra quốc tế độc lập về xung đột tại Gruzia, công bố năm 2009, cho thấy mức thiệt hại thực tế thấp hơn nhiều so với các tuyên bố ban đầu.
Theo số liệu phía Gruzia cung cấp cho ủy ban, nước này ghi nhận 170 quân nhân, 14 cảnh sát và 228 dân thường thiệt mạng, cùng 1.747 người bị thương. Phía Nga ghi nhận 67 quân nhân thiệt mạng và 283 người bị thương, còn phía Nam Ossetia đưa ra con số 365 người thiệt mạng trong tổng số gồm cả quân và dân. Các tổ chức nhân đạo quốc tế ước tính tổng số người thiệt mạng trong cuộc chiến vào khoảng 850 người.
Về người phải rời bỏ nhà cửa, các tổ chức nhân đạo ghi nhận hơn 100.000 người phải di tán do chiến sự, trong đó nhiều nghìn người Ossetia ban đầu chạy sang Nga trong giai đoạn giao tranh, trong khi hàng chục nghìn người gốc Gruzia rời khỏi vùng xung đột hoặc bị đẩy ra khỏi các làng người Gruzia tại Nam Ossetia trong và sau chiến tranh.
8. Báo cáo Tagliavini và vấn đề trách nhiệm
Tháng 12 năm 2008, Liên minh châu Âu khởi xướng thành lập Ủy ban điều tra quốc tế độc lập về xung đột tại Gruzia, do nhà ngoại giao Thụy Sĩ Heidi Tagliavini đứng đầu, nhằm xác định nguồn gốc và diễn biến của cuộc chiến. Sau gần một năm làm việc với một nhóm khoảng ba mươi chuyên gia, ủy ban công bố báo cáo vào ngày 30 tháng 9 năm 2009, gồm một báo cáo tóm tắt kèm theo hơn 1.000 trang phụ lục phân tích và tài liệu.
Theo kết luận của báo cáo, chiến sự bắt đầu bằng chiến dịch quân sự quy mô lớn của Gruzia nhằm vào Tskhinvali trong đêm 7 sang 8 tháng 8 năm 2008, và hành động này, theo đánh giá của ủy ban, không thể được biện minh theo luật pháp quốc tế. Đồng thời, báo cáo nhấn mạnh rằng cuộc tấn công của Gruzia là đỉnh điểm của một quá trình leo thang kéo dài, trong đó có chính sách hộ chiếu hóa và việc Nga bố trí lực lượng quân sự ngoài khuôn khổ gìn giữ hòa bình tại hai khu vực từ trước khi xung đột nổ ra.
Báo cáo cũng cho rằng phản ứng quân sự của Nga sau khi giao tranh bắt đầu, ở một số thời điểm và địa bàn, đã vượt quá giới hạn hợp lý của quyền tự vệ và tính tương xứng theo luật pháp quốc tế, và việc Nga công nhận độc lập cho hai khu vực, theo nhận định của ủy ban, không có cơ sở pháp lý.
Về cáo buộc diệt chủng mà Gruzia đưa ra với Nga, báo cáo không tìm thấy bằng chứng xác nhận, nhưng ghi nhận lực lượng Nam Ossetia, với sự không can thiệp của quân đội Nga đang có mặt tại chỗ, đã thực hiện một chiến dịch thanh lọc sắc tộc nhằm vào người Gruzia tại Nam Ossetia trong và sau giao tranh.
Cả Moskva và Tbilisi sau đó đều tuyên bố báo cáo "xác nhận" cách nhìn của mình về cuộc chiến, phía Nga nhấn mạnh kết luận về việc Gruzia khai hỏa trước, còn phía Gruzia nhấn mạnh phần phân tích chi tiết về sự chuẩn bị và các hành động khiêu khích từ phía Nga trước xung đột.
9. Hệ quả pháp lý kéo dài
Năm 2021, Tòa án Nhân quyền châu Âu ra phán quyết rằng Nga đã thực hiện "quyền kiểm soát thực tế" đối với Abkhazia và Nam Ossetia trong giai đoạn sau khi chiến sự kết thúc, đồng thời xác định Nga vi phạm một số điều khoản của Công ước châu Âu về Nhân quyền liên quan đến cuộc chiến này.
Ngày 27 tháng 1 năm 2016, Tòa án Hình sự Quốc tế mở cuộc điều tra chính thức về tình hình tại Gruzia - đây là cuộc điều tra đầu tiên của tòa về một tình huống bên ngoài châu Phi - tập trung vào tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người có thể đã xảy ra tại khu vực Nam Ossetia trong khoảng thời gian từ ngày 1 tháng 7 đến ngày 10 tháng 10 năm 2008, do các bên bao gồm lực lượng Gruzia, Nam Ossetia và Nga thực hiện.
Tháng 3 năm 2022, công tố viên trưởng của tòa, Karim Khan, đề nghị phát lệnh bắt giữ ba quan chức của chính quyền ly khai Nam Ossetia, gồm cựu Bộ trưởng Nội vụ Mikhail Mindzaev, người đứng đầu trung tâm tạm giam Hamlet Guchmazov và đại diện tổng thống về nhân quyền David Sanakoev, với cáo buộc giam giữ bất hợp pháp, ngược đãi và bắt giữ làm con tin đối với ít nhất 171 dân thường gốc Gruzia tại trung tâm tạm giam Tskhinvali nhằm phục vụ việc trao đổi tù nhân.
Các lệnh bắt giữ này được tòa chính thức ban hành ngày 30 tháng 6 năm 2022.
10. Tranh cãi chính trị tại Gruzia về sau
Vấn đề ai chịu trách nhiệm cho cuộc chiến vẫn tiếp tục là đề tài tranh luận chính trị gay gắt tại Gruzia nhiều năm sau khi súng đã ngừng nổ.
Tháng 9 năm 2025, một ủy ban điều tra của Quốc hội Gruzia do đảng cầm quyền Georgian Dream thành lập, dưới sự chủ trì của nghị sĩ Tea Tsulukiani, công bố một báo cáo dài khoảng 470 trang quy trách nhiệm khởi động cuộc chiến năm 2008 cho chính quyền của cựu Tổng thống Saakashvili.
Tsulukiani tuyên bố tại phiên họp toàn thể Quốc hội rằng "quân đội đã bị kéo vào chiến tranh bởi các chính trị gia xa lạ với các vấn đề quân sự, những người, trong hy vọng được hỗ trợ từ bên ngoài và trong khi phớt lờ ý kiến của các chỉ huy Gruzia, đã tấn công thành phố Tskhinvali và biến nơi đây thành hướng tác chiến chính."
Báo cáo này nằm trong bối cảnh rộng hơn của cuộc tranh giành chính trị nội bộ: Georgian Dream đang dùng ủy ban này như một công cụ truy cứu trách nhiệm đảng đối lập có nguồn gốc từ phong trào Saakashvili.
Ít nhất sáu lãnh đạo đối lập bị bỏ tù vì từ chối hợp tác với ủy ban, và các đảng đối lập cùng nhiều tổ chức nghiên cứu độc lập cho rằng bản thân quốc hội đang cầm quyền thiếu tính chính danh sau cuộc bầu cử năm 2024 mà phía đối lập tố cáo có gian lận.
Chính quyền ly khai Nam Ossetia và truyền thông Nga hoan nghênh báo cáo này như một sự xác nhận chính thức từ phía Gruzia cho lập luận mà Moskva đưa ra từ năm 2008.
Cụm "Chiến tranh Nam Ossetia 2008" là một trong những tên phổ biến để chỉ cuộc xung đột vũ trang bùng nổ vào đêm 7 sang ngày 8 tháng 8 năm 2008 tại khu vực Kavkaz, còn được biết đến với các tên gọi khác là Chiến tranh Nga - Gruzia hoặc "cuộc chiến năm ngày".
Chiến sự ban đầu nổ ra giữa Gruzia và lực lượng ly khai Nam Ossetia, Nga can thiệp quân sự trong cùng ngày 8 tháng 8, còn Abkhazia mở thêm một mặt trận riêng biệt vào ngày 9 tháng 8. Giao tranh chính kéo dài khoảng năm ngày, kết thúc bằng một thỏa thuận ngừng bắn do Pháp làm trung gian, nhưng để lại những hệ quả địa chính trị và pháp lý kéo dài tới ngày nay, trong đó có việc Nga công nhận độc lập cho hai vùng ly khai và việc Tòa án Hình sự Quốc tế mở điều tra tội ác chiến tranh liên quan đến cuộc chiến này.
1. Nguồn gốc ly khai từ thời Liên Xô tan rã
Nam Ossetia và Abkhazia là hai khu vực tự trị thuộc Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Gruzia. Khi Gruzia tuyên bố độc lập khỏi Liên Xô năm 1991, căng thẳng giữa chính quyền trung ương Tbilisi và hai khu vực này nhanh chóng leo thang thành chiến tranh.
Nam Ossetia trải qua cuộc chiến với Gruzia trong các năm 1991-1992, kết thúc bằng Thỏa thuận Sochi ký ngày 24 tháng 6 năm 1992, thiết lập một lực lượng gìn giữ hòa bình hỗn hợp gồm binh sĩ Nga, Gruzia và Nam Ossetia, đồng thời để khu vực này bị chia cắt giữa chính quyền ly khai và phần lãnh thổ còn lại dưới quyền Gruzia.
Tại Abkhazia, chiến tranh diễn ra trong các năm 1992-1993 và kết thúc với việc Gruzia mất quyền kiểm soát hầu hết khu vực, kéo theo một cuộc di cư và thanh lọc sắc tộc quy mô lớn đối với người Gruzia sinh sống tại đây. Cả hai cuộc chiến đều có sự hỗ trợ quân sự của các đơn vị thuộc quân đội Nga hoặc dưới quyền chỉ huy Nga cho phía ly khai.
Sau các thỏa thuận ngừng bắn, lực lượng gìn giữ hòa bình Nga được duy trì tại cả hai khu vực trong khuôn khổ Cộng đồng các Quốc gia Độc lập, trong khi tình trạng chính trị cuối cùng của Nam Ossetia và Abkhazia vẫn không được giải quyết suốt gần hai thập niên sau đó.
2. Hộ chiếu hóa và sự can dự ngày càng sâu của Nga
Từ năm 2002, Nga bắt đầu chính sách cấp hộ chiếu Nga theo quy trình đơn giản hóa cho cư dân Nam Ossetia và Abkhazia, với lý do đây là những người không quốc tịch vì hộ chiếu do chính quyền ly khai cấp không được quốc tế công nhận.
Đến năm 2006, hơn 90% dân số hai khu vực này đã có hộ chiếu Nga. Chính sách này, thường được gọi là "hộ chiếu hóa", sau đó trở thành một trong những cơ sở pháp lý mà Moskva sử dụng để biện minh cho việc can thiệp quân sự năm 2008 nhằm "bảo vệ công dân Nga".
Ủy ban điều tra quốc tế độc lập về xung đột tại Gruzia, công bố báo cáo năm 2009, gọi đây là chính sách "sáp nhập dần" của Nga đối với hai vùng lãnh thổ, diễn ra song song với việc Nga bố trí các lực lượng quân sự ngoài khuôn khổ gìn giữ hòa bình tại đây trước khi xung đột bùng nổ.
3. Con đường tới chiến tranh 2003 - 2008
Cuộc Cách mạng Hoa hồng năm 2003 đưa Mikheil Saakashvili lên làm tổng thống Gruzia với chương trình cải cách thân phương Tây và mục tiêu khôi phục toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm cả việc đưa Nam Ossetia và Abkhazia trở lại dưới quyền kiểm soát của Tbilisi.
Chính quyền Saakashvili đẩy mạnh hiện đại hóa quân đội với sự hỗ trợ huấn luyện và trang bị từ Hoa Kỳ và Israel, đồng thời theo đuổi mục tiêu gia nhập NATO. Ngân sách quốc phòng Gruzia tăng từ khoảng 18 triệu đô la năm 2002 lên khoảng 780 triệu đô la năm 2007.
Tháng 2 năm 2008, việc Kosovo tuyên bố độc lập khỏi Serbia và được nhiều nước phương Tây công nhận làm dấy lên lo ngại từ Moskva rằng tiền lệ này có thể được áp dụng ngược lại cho các khu vực ly khai thân Nga tại không gian hậu Xô viết.
Tại Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Bucharest tháng 4 năm 2008, Gruzia và Ukraina không được trao Kế hoạch Hành động Thành viên do một số đồng minh, trong đó có Đức, phản đối với lý do các xung đột ly khai chưa giải quyết tại Abkhazia và Nam Ossetia khiến Gruzia chưa đủ điều kiện, nhưng tuyên bố chung của hội nghị vẫn khẳng định hai nước này "sẽ trở thành thành viên" của NATO trong tương lai.
Phát biểu tại hội nghị, Tổng thống Nga Vladimir Putin cảnh báo các xung đột sắc tộc kéo dài hàng trăm năm tại khu vực Kavkaz và Transnistria cần được giải quyết bằng đối thoại, không phải bằng việc mở rộng NATO.
Tình hình căng thẳng nhất ban đầu tập trung ở Abkhazia trong nửa đầu năm 2008. Đến đầu tháng 7, trọng tâm chuyển sang Nam Ossetia sau một vụ ám sát hụt nhằm vào Dmitry Sanakoyev, người đứng đầu chính quyền lâm thời thân Gruzia tại khu vực này, làm bùng phát các vụ đọ súng giữa hai bên dọc biên giới trong suốt tháng 7.
4. Đêm bùng nổ chiến sự
Ngày 7 tháng 8 năm 2008, quân đội Gruzia và lực lượng ly khai Nam Ossetia đạt được một thỏa thuận ngừng bắn qua trung gian của Nga.
Chỉ vài giờ sau, vào nửa đêm về sáng ngày 8 tháng 8, quân đội Gruzia mở chiến dịch pháo binh và bộ binh tấn công vào thủ phủ Tskhinvali của Nam Ossetia - chiến dịch này thường được nhắc đến trong các tường thuật với mật danh "Cánh đồng sạch" - trong đó có cả vị trí đóng quân của lực lượng gìn giữ hòa bình Nga tại khu vực. Tổng thống Saakashvili tuyên bố hành động này là phản ứng trước các vụ pháo kích của lực lượng ly khai vào các làng Gruzia.
Đến sáng ngày 8 tháng 8, Gruzia tuyên bố đã kiểm soát phần lớn Tskhinvali, tuy nhiên mức độ kiểm soát thực tế thay đổi nhanh theo diễn biến chiến sự trong vài giờ tiếp theo.
Ngày này cũng trùng với thời điểm khai mạc Thế vận hội mùa hè Bắc Kinh 2008. Nga đưa quân qua đèo Roki vào Nam Ossetia trong cùng ngày 8 tháng 8, mở chiến dịch mà Moskva gọi là "cưỡng chế hòa bình", phối hợp lực lượng lục quân, không quân và hải quân.
Ngày 9 tháng 8, Abkhazia triển khai thêm một hướng tấn công riêng biệt, đẩy lực lượng Gruzia khỏi hẻm núi Kodori, khu vực duy nhất tại Abkhazia còn dưới quyền kiểm soát của Tbilisi từ trước đó. Cùng ngày, Hải quân Nga đánh chìm một tàu cao tốc của Gruzia ngoài khơi Abkhazia trên Biển Đen.
Trong những ngày tiếp theo, quân đội Nga đẩy lùi lực lượng Gruzia khỏi Nam Ossetia rồi tiến sâu vào lãnh thổ Gruzia, áp sát và tạm thời kiểm soát thành phố Gori, đồng thời tiến hành các đợt không kích vào nhiều mục tiêu quân sự trên khắp Gruzia, trong đó có cảng Poti và các căn cứ không quân gần Tbilisi.
Các tổ chức nhân quyền quốc tế sau đó kêu gọi điều tra một số vụ tấn công tại khu dân cư, trong đó có vụ pháo kích trung tâm Gori ngày 12 tháng 8 gây thương vong dân thường, như là các sự việc có thể vi phạm luật nhân đạo quốc tế từ nhiều phía.
Ngày 11 tháng 8, Tổng thống Saakashvili tuyên bố ngừng bắn đơn phương và công bố rút quân Gruzia khỏi Nam Ossetia. Ngày 12 tháng 8, Nga thông báo hoàn tất chiến dịch quân sự tại Nam Ossetia, tuy nhiên lực lượng Nga vẫn tiếp tục hiện diện và hoạt động tại nhiều khu vực của lãnh thổ Gruzia trong những ngày tiếp theo.
5. Thỏa thuận ngừng bắn sáu điểm
Ngày 12 tháng 8, Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy, với vai trò Chủ tịch luân phiên của Liên minh châu Âu, tới Moskva gặp Tổng thống Medvedev rồi bay sang Tbilisi để thương lượng một kế hoạch hòa bình sáu nguyên tắc.
Hai bên đã đồng ý về cơ bản qua điện thoại trong đêm 12 sang 13 tháng 8.
Sáu nguyên tắc của thỏa thuận gồm việc các bên không sử dụng vũ lực, chấm dứt hoàn toàn các hoạt động quân sự, đảm bảo quyền tiếp cận tự do cho viện trợ nhân đạo, lực lượng vũ trang Gruzia trở về các căn cứ thường trực, lực lượng vũ trang Nga rút về vị trí trước khi xung đột bắt đầu trong khi lực lượng gìn giữ hòa bình Nga thực hiện thêm các biện pháp an ninh tạm thời chờ một cơ chế quốc tế thay thế, và cuối cùng là mở các cuộc thảo luận quốc tế về tình trạng và an ninh của Nam Ossetia và Abkhazia.
Tổng thống Saakashvili chính thức ký văn bản thỏa thuận ngày 15 tháng 8 tại Tbilisi trong chuyến thăm của Ngoại trưởng Hoa Kỳ Condoleezza Rice.
Trong cuộc họp báo chung, Rice tuyên bố: "Tôi phải tin rằng tổng thống Nga, sau khi đã đưa ra không chỉ lời hứa mà còn chữ ký của mình với Tổng thống EU [Sarkozy], sẽ thực hiện cam kết đó."
Tổng thống Medvedev ký vào ngày 16 tháng 8 tại Sochi. Một thỏa thuận bổ sung được Medvedev và Sarkozy ký ngày 8 tháng 9 năm 2008 quy định cụ thể hơn về lộ trình: lực lượng Nga rút khỏi các khu vực giáp Nam Ossetia và Abkhazia trước ngày 10 tháng 10, số quan sát viên quốc tế được tăng lên ít nhất 200 người từ phía Liên minh châu Âu trước cùng thời hạn, và một hội nghị quốc tế về an ninh khu vực được tổ chức tại Geneva từ ngày 15 tháng 10.
Phái bộ Giám sát của Liên minh châu Âu tại Gruzia bắt đầu triển khai từ đầu tháng 10 năm 2008, đảm nhiệm vai trò giám sát tại các vùng giáp ranh, tuy nhiên việc phái bộ này có được phép hoạt động bên trong Nam Ossetia và Abkhazia hay không vẫn là điểm tranh cãi giữa các bên.
6. Nga công nhận độc lập của hai vùng ly khai
Ngày 20 và 22 tháng 8, nghị viện Abkhazia và Nam Ossetia lần lượt đề nghị Nga công nhận độc lập cho hai khu vực này.
Ngày 25 tháng 8, cả hai viện của Quốc hội Nga thông qua nghị quyết kêu gọi Tổng thống Medvedev đáp ứng đề nghị đó.
Ngày 26 tháng 8 năm 2008, Medvedev ký sắc lệnh chính thức công nhận độc lập của Nam Ossetia và Abkhazia, gọi quyết định này là "không thể đảo ngược".
Gruzia phản ứng bằng việc cắt đứt quan hệ ngoại giao với Nga. Mỹ, Đức và phần lớn các nước phương Tây bác bỏ quyết định công nhận này, coi đó là vi phạm các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc về toàn vẹn lãnh thổ Gruzia và các nguyên tắc an ninh của OSCE mà Nga từng ký kết.
Nicaragua trở thành quốc gia thứ hai công nhận độc lập của hai vùng này vào tháng 9 năm 2008, sau đó là Venezuela và đảo quốc Nauru vào năm 2009, và Syria vào năm 2018. Vanuatu và Tuvalu từng công nhận trong một thời gian ngắn rồi rút lại quyết định.
Tính đến thời điểm bài viết này được hoàn thành, ngoài Nga chỉ có bốn quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc duy trì việc công nhận Nam Ossetia và Abkhazia. Phần lớn cộng đồng quốc tế, trong đó có toàn bộ các thành viên NATO và Liên minh châu Âu, vẫn coi đây là lãnh thổ của Gruzia bị kiểm soát trên thực tế bởi Nga sau cuộc chiến.
7. Thiệt hại nhân mạng
Trong những ngày đầu chiến sự, các con số thương vong được công bố dao động rất lớn và phần lớn mang tính tuyên truyền từ cả hai phía. Ngày 9 tháng 8, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov nói rằng đã có 1.500 người thiệt mạng tại Nam Ossetia, trong khi giới chức Nam Ossetia từng đưa ra con số hơn 2.000 dân thường thiệt mạng trong những ngày đầu.
Số liệu của các bên cung cấp cho Ủy ban điều tra quốc tế độc lập về xung đột tại Gruzia, công bố năm 2009, cho thấy mức thiệt hại thực tế thấp hơn nhiều so với các tuyên bố ban đầu.
Theo số liệu phía Gruzia cung cấp cho ủy ban, nước này ghi nhận 170 quân nhân, 14 cảnh sát và 228 dân thường thiệt mạng, cùng 1.747 người bị thương. Phía Nga ghi nhận 67 quân nhân thiệt mạng và 283 người bị thương, còn phía Nam Ossetia đưa ra con số 365 người thiệt mạng trong tổng số gồm cả quân và dân. Các tổ chức nhân đạo quốc tế ước tính tổng số người thiệt mạng trong cuộc chiến vào khoảng 850 người.
Về người phải rời bỏ nhà cửa, các tổ chức nhân đạo ghi nhận hơn 100.000 người phải di tán do chiến sự, trong đó nhiều nghìn người Ossetia ban đầu chạy sang Nga trong giai đoạn giao tranh, trong khi hàng chục nghìn người gốc Gruzia rời khỏi vùng xung đột hoặc bị đẩy ra khỏi các làng người Gruzia tại Nam Ossetia trong và sau chiến tranh.
8. Báo cáo Tagliavini và vấn đề trách nhiệm
Tháng 12 năm 2008, Liên minh châu Âu khởi xướng thành lập Ủy ban điều tra quốc tế độc lập về xung đột tại Gruzia, do nhà ngoại giao Thụy Sĩ Heidi Tagliavini đứng đầu, nhằm xác định nguồn gốc và diễn biến của cuộc chiến. Sau gần một năm làm việc với một nhóm khoảng ba mươi chuyên gia, ủy ban công bố báo cáo vào ngày 30 tháng 9 năm 2009, gồm một báo cáo tóm tắt kèm theo hơn 1.000 trang phụ lục phân tích và tài liệu.
Theo kết luận của báo cáo, chiến sự bắt đầu bằng chiến dịch quân sự quy mô lớn của Gruzia nhằm vào Tskhinvali trong đêm 7 sang 8 tháng 8 năm 2008, và hành động này, theo đánh giá của ủy ban, không thể được biện minh theo luật pháp quốc tế. Đồng thời, báo cáo nhấn mạnh rằng cuộc tấn công của Gruzia là đỉnh điểm của một quá trình leo thang kéo dài, trong đó có chính sách hộ chiếu hóa và việc Nga bố trí lực lượng quân sự ngoài khuôn khổ gìn giữ hòa bình tại hai khu vực từ trước khi xung đột nổ ra.
Báo cáo cũng cho rằng phản ứng quân sự của Nga sau khi giao tranh bắt đầu, ở một số thời điểm và địa bàn, đã vượt quá giới hạn hợp lý của quyền tự vệ và tính tương xứng theo luật pháp quốc tế, và việc Nga công nhận độc lập cho hai khu vực, theo nhận định của ủy ban, không có cơ sở pháp lý.
Về cáo buộc diệt chủng mà Gruzia đưa ra với Nga, báo cáo không tìm thấy bằng chứng xác nhận, nhưng ghi nhận lực lượng Nam Ossetia, với sự không can thiệp của quân đội Nga đang có mặt tại chỗ, đã thực hiện một chiến dịch thanh lọc sắc tộc nhằm vào người Gruzia tại Nam Ossetia trong và sau giao tranh.
Cả Moskva và Tbilisi sau đó đều tuyên bố báo cáo "xác nhận" cách nhìn của mình về cuộc chiến, phía Nga nhấn mạnh kết luận về việc Gruzia khai hỏa trước, còn phía Gruzia nhấn mạnh phần phân tích chi tiết về sự chuẩn bị và các hành động khiêu khích từ phía Nga trước xung đột.
9. Hệ quả pháp lý kéo dài
Năm 2021, Tòa án Nhân quyền châu Âu ra phán quyết rằng Nga đã thực hiện "quyền kiểm soát thực tế" đối với Abkhazia và Nam Ossetia trong giai đoạn sau khi chiến sự kết thúc, đồng thời xác định Nga vi phạm một số điều khoản của Công ước châu Âu về Nhân quyền liên quan đến cuộc chiến này.
Ngày 27 tháng 1 năm 2016, Tòa án Hình sự Quốc tế mở cuộc điều tra chính thức về tình hình tại Gruzia - đây là cuộc điều tra đầu tiên của tòa về một tình huống bên ngoài châu Phi - tập trung vào tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người có thể đã xảy ra tại khu vực Nam Ossetia trong khoảng thời gian từ ngày 1 tháng 7 đến ngày 10 tháng 10 năm 2008, do các bên bao gồm lực lượng Gruzia, Nam Ossetia và Nga thực hiện.
Tháng 3 năm 2022, công tố viên trưởng của tòa, Karim Khan, đề nghị phát lệnh bắt giữ ba quan chức của chính quyền ly khai Nam Ossetia, gồm cựu Bộ trưởng Nội vụ Mikhail Mindzaev, người đứng đầu trung tâm tạm giam Hamlet Guchmazov và đại diện tổng thống về nhân quyền David Sanakoev, với cáo buộc giam giữ bất hợp pháp, ngược đãi và bắt giữ làm con tin đối với ít nhất 171 dân thường gốc Gruzia tại trung tâm tạm giam Tskhinvali nhằm phục vụ việc trao đổi tù nhân.
Các lệnh bắt giữ này được tòa chính thức ban hành ngày 30 tháng 6 năm 2022.
10. Tranh cãi chính trị tại Gruzia về sau
Vấn đề ai chịu trách nhiệm cho cuộc chiến vẫn tiếp tục là đề tài tranh luận chính trị gay gắt tại Gruzia nhiều năm sau khi súng đã ngừng nổ.
Tháng 9 năm 2025, một ủy ban điều tra của Quốc hội Gruzia do đảng cầm quyền Georgian Dream thành lập, dưới sự chủ trì của nghị sĩ Tea Tsulukiani, công bố một báo cáo dài khoảng 470 trang quy trách nhiệm khởi động cuộc chiến năm 2008 cho chính quyền của cựu Tổng thống Saakashvili.
Tsulukiani tuyên bố tại phiên họp toàn thể Quốc hội rằng "quân đội đã bị kéo vào chiến tranh bởi các chính trị gia xa lạ với các vấn đề quân sự, những người, trong hy vọng được hỗ trợ từ bên ngoài và trong khi phớt lờ ý kiến của các chỉ huy Gruzia, đã tấn công thành phố Tskhinvali và biến nơi đây thành hướng tác chiến chính."
Báo cáo này nằm trong bối cảnh rộng hơn của cuộc tranh giành chính trị nội bộ: Georgian Dream đang dùng ủy ban này như một công cụ truy cứu trách nhiệm đảng đối lập có nguồn gốc từ phong trào Saakashvili.
Ít nhất sáu lãnh đạo đối lập bị bỏ tù vì từ chối hợp tác với ủy ban, và các đảng đối lập cùng nhiều tổ chức nghiên cứu độc lập cho rằng bản thân quốc hội đang cầm quyền thiếu tính chính danh sau cuộc bầu cử năm 2024 mà phía đối lập tố cáo có gian lận.
Chính quyền ly khai Nam Ossetia và truyền thông Nga hoan nghênh báo cáo này như một sự xác nhận chính thức từ phía Gruzia cho lập luận mà Moskva đưa ra từ năm 2008.
