Có bài học nào từ gia đình bạn sẽ nhớ cả đời không?
Nhà tôi ở một ngôi làng nhỏ miền Trung du. Bố tôi làm nông cả đời, có khoảng 30 mẫu đất. Tuy không nhiều, nhưng ở chỗ tôi thì cũng thuộc mức trung bình.
Từ lúc tôi bắt đầu có ký ức, ông đã luôn là một người hay lo âu. Không phải kiểu lo âu của người thành phố ngồi trong văn phòng, mà là cái lo của người nông dân.
Mùa xuân sợ rét muộn.
Mùa hè sợ mưa đá.
Mùa thu sợ mưa dầm kéo dài.
Mùa đông sợ tuyết đè sập nhà kính.
Khi ngô trổ bông, ngày nào ông cũng chạy ra ruộng ba lần, bóc bắp ra xem có đang vào hạt không. Xem xong lại ngồi xổm trong sân hút thuốc, lẩm bẩm: năm nay mưa không ổn, phân bón có khi bón muộn, vụ này chắc năng suất giảm…
Hồi nhỏ tôi rất khó chịu với việc đó.
Tôi nói: “Bố ơi, trồng rồi thì trồng rồi, ngày nào cũng lo thì được gì?”
Ông trừng mắt: “Mày biết cái gì. Hai vụ thu hoạch đều nằm trong đó, tiền học của mày cũng nằm trong đó.”
Sau này tôi thi đỗ đại học, đi học, đi làm xa nhà.
Mỗi lần gọi điện cho bố, chưa nói được ba câu là ông lại quay về chuyện ruộng đất.
Tôi bảo: “Bố đừng lo nhiều thế nữa, đâu còn trông vào trồng trọt để kiếm tiền, đủ ăn là được.”
Ông im lặng một lúc lâu rồi nói: “Mày không làm ruộng thì nói dễ lắm.”
Thứ thực sự khiến tôi hiểu ra đạo lý đó, là trận mưa năm 2019.
Năm đó mưa rất nhiều. Từ đầu tháng 7, mưa rả rích suốt hơn một tháng.
Đúng lúc ngô đang thụ phấn, phấn hoa bị mưa đánh rơi, không thụ phấn được, bắp ngô trơ trụi, ở chỗ tôi gọi là bắp lép, mỗi bắp chỉ lưa thưa vài hạt.
Suốt tháng đó, bố tôi gần như không có một giấc ngủ trọn vẹn.
Ban ngày nhìn trời, ban đêm nghe mưa. Dự báo thời tiết, mỗi câu ông cũng nghe đi nghe lại.
Ông còn mua một chiếc drone nhỏ, sáng nào cũng bay lên kiểm tra ruộng: chỗ nào đọng nước, chỗ nào đổ rạp, rồi về ghi vào sổ.
Năm đó sản lượng gần như giảm một nửa.
Tôi nhớ một buổi chiều, hai bố con đứng ở đầu ruộng. Máy gặt vừa đi qua, thân ngô bị nghiền nát ngổn ngang.
Ông ngồi xổm trên bờ ruộng, tay nắm chặt một bắp ngô lép gần hết, không nói một lời.
Ông bóp mạnh đến mức hạt ngô cấn vào tay mà vẫn không buông.
Lúc đó tôi đã đi làm được ba năm, lương tháng 25tr. Nói thật, mức giảm sản lượng đó với gia đình tôi lúc ấy không còn là vấn đề sống còn.
Nhưng cái bóng lưng của bố tôi ngồi ở đầu ruộng hôm đó khiến tôi hiểu ra một điều
Ông không tiếc mấy chục triệu.
Ông tiếc nửa năm công sức của mình.
Năm rưỡi sáng nào ông cũng dậy, trộn giống, bón phân, phun thuốc, nhổ cỏ. Lúc ngô mới nảy mầm, ông quỳ dưới đất tỉa từng cây một, đầu gối chai sạn cả lên.
Ông đặt tên cho từng mảnh ruộng: Đồng Trũng, Gò Nam, Ven Sông Tây, Dốc Bắc, gọi tên chúng như gọi con cái mình vậy. Ông hiểu tính nết từng mảnh đất, biết chỗ nào đất kiềm, chỗ nào sợ úng.
Trận mưa đó không chỉ hủy hoại vụ thu hoạch, mà nó hủy hoại cả tâm huyết nửa năm trời của ông. Thứ khiến ông lo âu không phải là tiền, mà là những thứ ông không thể kiểm soát được. Ông có thể trồng trọt giỏi nhất, nhưng ông không thể bắt trời ngừng mưa.
Tối hôm đó về nhà, lần hiếm hoi ông uống r-ượu.
Hai bố con ngồi trong sân, tiếng dế kêu rất rõ.
Uống đến lưng chừng say, ông nói một câu mà tôi nhớ cả đời:
“Tao trồng đất ba mươi năm, năm nào cũng nghĩ năm sau sẽ tốt hơn, năm nào cũng muốn đấu với ông trời. Đến năm nay tao mới hiểu, tao đấu không lại. Đất là của tao, nhưng trời không phải của tao.”
Tôi nói: “Vậy sau này bố đừng cố quá nữa, đủ ăn là được.”
Ông lắc đầu: “Không phải không cố, mà là không cố chấp nữa. Nên trồng thì trồng, nên thu thì thu. Mưa thì để nó mưa, hạn thì tưới. Đất là chết, người là sống.”
Lúc đó tôi tưởng ông nói lúc say, không để tâm.
Nhưng năm 2020, ông thật sự thay đổi.
Ông vẫn dậy lúc 5 giờ rưỡi, vẫn ra ruộng mỗi ngày, nhưng không còn lo lắng như trước.
Mùa xuân nghe nói có sương giá, ông vẫn che chắn, nhưng không thức trắng đêm canh nhiệt độ nữa.
Mùa hè có trận gió lớn làm đổ hơn chục mẫu ngô, ông gọi người đến dựng lại, dựng không được thì thôi, nói đổ thì đổ, còn lại vẫn thu được.
Năm đó sản lượng cũng không cao, chỉ nhỉnh hơn năm trước một chút.
Nhưng ông vui vẻ nói: đủ ăn là được, đằng nào các con cũng không ở nhà ăn.
Tôi hỏi sao ông lại nghĩ thoáng ra được như vậy.
Ông nói: “Tao chỉ nghĩ thông một điều: tao trồng đất, đất cho tao cây, đó là chuyện của tao với đất. Trời mưa hay gió là chuyện của trời. Trước kia tao cứ ôm luôn cả chuyện của trời, cuối cùng chuyện của mình cũng làm không xong.”
Ông nói vậy, tay vẫn bóc ngô, tay chai sạn, móng tay đầy đất.
Nhưng vẻ mặt của ông lúc đó là một sự bình thản chắc chắn mà trước đây tôi chưa từng thấy.
Sau này tôi mới hiểu, cả đời bố tôi thực ra đang “đấu” với một thứ: SỰ VÔ THƯỜNG
Cây trồng là thứ thể hiện rõ nhất điều đó. Chăm tốt đến đâu, một trận mưa đá cũng có thể xóa sạch.
Trước đây ông nghĩ chỉ cần đủ chăm chỉ, đủ cẩn thận là có thể chống lại điều đó.
Nhưng trận mưa năm 2019 đã nói cho ông biết: Ông không thể.
Có những thứ vốn dĩ không thể kiểm soát, nhưng điều thú vị là, khi ông chấp nhận điều đó, ông lại không còn lo lắng nữa.
Ông vẫn là người nông dân ra đồng mỗi ngày, vẫn là người yêu từng tấc đất ngọn cỏ, nhưng sợi dây thừng căng chặt trong lòng ông đã nới lỏng.
Ông không còn hỏi “tại sao lại mưa nữa”. Ông bắt đầu nghĩ “mưa rồi thì hôm nay mình sửa lại nhà kính”.
Tôi nghĩ đây chính là khác biệt:
Người lo lắng thì dồn sức vào câu hỏi “tại sao chuyện này xảy ra”.
Người không lo lắng thì dồn sức vào “chuyện này xảy ra rồi, mình nên làm gì”.
Một bên là chống lại thực tại.
Một bên là hợp tác với thực tại.
Năm ngoái tôi về quê, đi cùng ông ra ruộng.
Ông chỉ vào mảnh ruộng phía đông, nói: “Năm nay trồng giống mới, chịu úng tốt.”
Tôi hỏi: “Sao bố lại đổi giống?”
Ông nói: “Mấy năm nay mưa nhiều, tao không thể bắt trời đừng mưa, nhưng tao có thể trồng giống không sợ mưa.”
Đứng giữa cánh đồng xanh mướt đó, tôi chợt thấy bố mình mới thật sự là một triết gia.
Cả đời ông không học nhiều, không biết tâm lý học hay quản trị, nhưng ông dùng ba mươi năm, học được một điều: Con người thực ra kiểm soát được rất ít thứ, nhưng có thể kiểm soát cách mình đối diện với những thứ không kiểm soát được.
Chấp nhận điều không thể kiểm soát.
Làm tốt điều mình có thể làm.
Đạo lý này, người thành phố bỏ ra rất nhiều tiền đi học, còn bố tôi thì ngồi ở đầu ruộng hú-t thuốc mà hiểu ra.
Chỉ là ông mất hơi lâu, ba mươi năm.
Nhưng người làm nông thì có sự kiên nhẫn.
Mùa màng hết vụ này đến vụ khác, rồi cũng sẽ có lúc hiểu ra.
Đất không lừa người - gieo gì, gặt nấy.
Nhưng trời cũng không lừa người - mưa thì mưa, gió thì gió.
Bạn không thể tranh cãi với trời, chỉ có thể “làm việc” với đất.
Bây giờ bố tôi vẫn dậy từ 5 giờ rưỡi, vẫn ra ruộng mỗi ngày.
Nhưng ông không còn ngồi ở đầu ruộng hú-t thuốc thở dài nữa.
Ông sẽ đứng trên bờ ruộng, chắp tay sau lưng, nhìn trời, nhìn đất, rồi về nhà ăn sáng.
Ông từng nói với tôi một câu mà tôi thấy còn hữu ích hơn bất kỳ cuốn sách nào về lo âu:
“Đừng ôm luôn cả việc của ông trời về mình. Việc của mình thì làm cho tốt, còn lại cái gì đến thì cứ để nó đến. Trời không sập đâu. Mà kể có sập, cũng có người cao hơn đứng đỡ. Mày đâu phải người cao nhất, mày lo cái gì.”
“Mình không phải người cao nhất.”
Câu đó tôi luôn nhớ trong lòng.
Trước đây đi làm, tôi luôn nghĩ việc gì cũng phải tự gánh, vấn đề gì cũng phải tự giải quyết.
Sau này nhớ lại hình ảnh bố tôi ngồi ở đầu ruộng bóp chặt bắp ngô lép, tôi mới hiểu
Có những việc là của mình.
Có những việc không phải của mình.
Bỏ những thứ không phải của mình xuống, bạn mới có thể làm tốt phần việc của mình.
Bây giờ tôi vẫn hay lo lắng, nhưng mỗi khi bắt đầu lo lắng, tôi sẽ tự hỏi:
Đây là việc của Đất, hay việc của Trời?
Việc của đất: tôi làm.
Việc của trời: tôi chấp nhận.
Chỉ đơn giản vậy thôi.
Nhà tôi ở một ngôi làng nhỏ miền Trung du. Bố tôi làm nông cả đời, có khoảng 30 mẫu đất. Tuy không nhiều, nhưng ở chỗ tôi thì cũng thuộc mức trung bình.
Từ lúc tôi bắt đầu có ký ức, ông đã luôn là một người hay lo âu. Không phải kiểu lo âu của người thành phố ngồi trong văn phòng, mà là cái lo của người nông dân.
Mùa xuân sợ rét muộn.
Mùa hè sợ mưa đá.
Mùa thu sợ mưa dầm kéo dài.
Mùa đông sợ tuyết đè sập nhà kính.
Khi ngô trổ bông, ngày nào ông cũng chạy ra ruộng ba lần, bóc bắp ra xem có đang vào hạt không. Xem xong lại ngồi xổm trong sân hút thuốc, lẩm bẩm: năm nay mưa không ổn, phân bón có khi bón muộn, vụ này chắc năng suất giảm…
Hồi nhỏ tôi rất khó chịu với việc đó.
Tôi nói: “Bố ơi, trồng rồi thì trồng rồi, ngày nào cũng lo thì được gì?”
Ông trừng mắt: “Mày biết cái gì. Hai vụ thu hoạch đều nằm trong đó, tiền học của mày cũng nằm trong đó.”
Sau này tôi thi đỗ đại học, đi học, đi làm xa nhà.
Mỗi lần gọi điện cho bố, chưa nói được ba câu là ông lại quay về chuyện ruộng đất.
Tôi bảo: “Bố đừng lo nhiều thế nữa, đâu còn trông vào trồng trọt để kiếm tiền, đủ ăn là được.”
Ông im lặng một lúc lâu rồi nói: “Mày không làm ruộng thì nói dễ lắm.”
Thứ thực sự khiến tôi hiểu ra đạo lý đó, là trận mưa năm 2019.
Năm đó mưa rất nhiều. Từ đầu tháng 7, mưa rả rích suốt hơn một tháng.
Đúng lúc ngô đang thụ phấn, phấn hoa bị mưa đánh rơi, không thụ phấn được, bắp ngô trơ trụi, ở chỗ tôi gọi là bắp lép, mỗi bắp chỉ lưa thưa vài hạt.
Suốt tháng đó, bố tôi gần như không có một giấc ngủ trọn vẹn.
Ban ngày nhìn trời, ban đêm nghe mưa. Dự báo thời tiết, mỗi câu ông cũng nghe đi nghe lại.
Ông còn mua một chiếc drone nhỏ, sáng nào cũng bay lên kiểm tra ruộng: chỗ nào đọng nước, chỗ nào đổ rạp, rồi về ghi vào sổ.
Năm đó sản lượng gần như giảm một nửa.
Tôi nhớ một buổi chiều, hai bố con đứng ở đầu ruộng. Máy gặt vừa đi qua, thân ngô bị nghiền nát ngổn ngang.
Ông ngồi xổm trên bờ ruộng, tay nắm chặt một bắp ngô lép gần hết, không nói một lời.
Ông bóp mạnh đến mức hạt ngô cấn vào tay mà vẫn không buông.
Lúc đó tôi đã đi làm được ba năm, lương tháng 25tr. Nói thật, mức giảm sản lượng đó với gia đình tôi lúc ấy không còn là vấn đề sống còn.
Nhưng cái bóng lưng của bố tôi ngồi ở đầu ruộng hôm đó khiến tôi hiểu ra một điều
Ông không tiếc mấy chục triệu.
Ông tiếc nửa năm công sức của mình.
Năm rưỡi sáng nào ông cũng dậy, trộn giống, bón phân, phun thuốc, nhổ cỏ. Lúc ngô mới nảy mầm, ông quỳ dưới đất tỉa từng cây một, đầu gối chai sạn cả lên.
Ông đặt tên cho từng mảnh ruộng: Đồng Trũng, Gò Nam, Ven Sông Tây, Dốc Bắc, gọi tên chúng như gọi con cái mình vậy. Ông hiểu tính nết từng mảnh đất, biết chỗ nào đất kiềm, chỗ nào sợ úng.
Trận mưa đó không chỉ hủy hoại vụ thu hoạch, mà nó hủy hoại cả tâm huyết nửa năm trời của ông. Thứ khiến ông lo âu không phải là tiền, mà là những thứ ông không thể kiểm soát được. Ông có thể trồng trọt giỏi nhất, nhưng ông không thể bắt trời ngừng mưa.
Tối hôm đó về nhà, lần hiếm hoi ông uống r-ượu.
Hai bố con ngồi trong sân, tiếng dế kêu rất rõ.
Uống đến lưng chừng say, ông nói một câu mà tôi nhớ cả đời:
“Tao trồng đất ba mươi năm, năm nào cũng nghĩ năm sau sẽ tốt hơn, năm nào cũng muốn đấu với ông trời. Đến năm nay tao mới hiểu, tao đấu không lại. Đất là của tao, nhưng trời không phải của tao.”
Tôi nói: “Vậy sau này bố đừng cố quá nữa, đủ ăn là được.”
Ông lắc đầu: “Không phải không cố, mà là không cố chấp nữa. Nên trồng thì trồng, nên thu thì thu. Mưa thì để nó mưa, hạn thì tưới. Đất là chết, người là sống.”
Lúc đó tôi tưởng ông nói lúc say, không để tâm.
Nhưng năm 2020, ông thật sự thay đổi.
Ông vẫn dậy lúc 5 giờ rưỡi, vẫn ra ruộng mỗi ngày, nhưng không còn lo lắng như trước.
Mùa xuân nghe nói có sương giá, ông vẫn che chắn, nhưng không thức trắng đêm canh nhiệt độ nữa.
Mùa hè có trận gió lớn làm đổ hơn chục mẫu ngô, ông gọi người đến dựng lại, dựng không được thì thôi, nói đổ thì đổ, còn lại vẫn thu được.
Năm đó sản lượng cũng không cao, chỉ nhỉnh hơn năm trước một chút.
Nhưng ông vui vẻ nói: đủ ăn là được, đằng nào các con cũng không ở nhà ăn.
Tôi hỏi sao ông lại nghĩ thoáng ra được như vậy.
Ông nói: “Tao chỉ nghĩ thông một điều: tao trồng đất, đất cho tao cây, đó là chuyện của tao với đất. Trời mưa hay gió là chuyện của trời. Trước kia tao cứ ôm luôn cả chuyện của trời, cuối cùng chuyện của mình cũng làm không xong.”
Ông nói vậy, tay vẫn bóc ngô, tay chai sạn, móng tay đầy đất.
Nhưng vẻ mặt của ông lúc đó là một sự bình thản chắc chắn mà trước đây tôi chưa từng thấy.
Sau này tôi mới hiểu, cả đời bố tôi thực ra đang “đấu” với một thứ: SỰ VÔ THƯỜNG
Cây trồng là thứ thể hiện rõ nhất điều đó. Chăm tốt đến đâu, một trận mưa đá cũng có thể xóa sạch.
Trước đây ông nghĩ chỉ cần đủ chăm chỉ, đủ cẩn thận là có thể chống lại điều đó.
Nhưng trận mưa năm 2019 đã nói cho ông biết: Ông không thể.
Có những thứ vốn dĩ không thể kiểm soát, nhưng điều thú vị là, khi ông chấp nhận điều đó, ông lại không còn lo lắng nữa.
Ông vẫn là người nông dân ra đồng mỗi ngày, vẫn là người yêu từng tấc đất ngọn cỏ, nhưng sợi dây thừng căng chặt trong lòng ông đã nới lỏng.
Ông không còn hỏi “tại sao lại mưa nữa”. Ông bắt đầu nghĩ “mưa rồi thì hôm nay mình sửa lại nhà kính”.
Tôi nghĩ đây chính là khác biệt:
Người lo lắng thì dồn sức vào câu hỏi “tại sao chuyện này xảy ra”.
Người không lo lắng thì dồn sức vào “chuyện này xảy ra rồi, mình nên làm gì”.
Một bên là chống lại thực tại.
Một bên là hợp tác với thực tại.
Năm ngoái tôi về quê, đi cùng ông ra ruộng.
Ông chỉ vào mảnh ruộng phía đông, nói: “Năm nay trồng giống mới, chịu úng tốt.”
Tôi hỏi: “Sao bố lại đổi giống?”
Ông nói: “Mấy năm nay mưa nhiều, tao không thể bắt trời đừng mưa, nhưng tao có thể trồng giống không sợ mưa.”
Đứng giữa cánh đồng xanh mướt đó, tôi chợt thấy bố mình mới thật sự là một triết gia.
Cả đời ông không học nhiều, không biết tâm lý học hay quản trị, nhưng ông dùng ba mươi năm, học được một điều: Con người thực ra kiểm soát được rất ít thứ, nhưng có thể kiểm soát cách mình đối diện với những thứ không kiểm soát được.
Chấp nhận điều không thể kiểm soát.
Làm tốt điều mình có thể làm.
Đạo lý này, người thành phố bỏ ra rất nhiều tiền đi học, còn bố tôi thì ngồi ở đầu ruộng hú-t thuốc mà hiểu ra.
Chỉ là ông mất hơi lâu, ba mươi năm.
Nhưng người làm nông thì có sự kiên nhẫn.
Mùa màng hết vụ này đến vụ khác, rồi cũng sẽ có lúc hiểu ra.
Đất không lừa người - gieo gì, gặt nấy.
Nhưng trời cũng không lừa người - mưa thì mưa, gió thì gió.
Bạn không thể tranh cãi với trời, chỉ có thể “làm việc” với đất.
Bây giờ bố tôi vẫn dậy từ 5 giờ rưỡi, vẫn ra ruộng mỗi ngày.
Nhưng ông không còn ngồi ở đầu ruộng hú-t thuốc thở dài nữa.
Ông sẽ đứng trên bờ ruộng, chắp tay sau lưng, nhìn trời, nhìn đất, rồi về nhà ăn sáng.
Ông từng nói với tôi một câu mà tôi thấy còn hữu ích hơn bất kỳ cuốn sách nào về lo âu:
“Đừng ôm luôn cả việc của ông trời về mình. Việc của mình thì làm cho tốt, còn lại cái gì đến thì cứ để nó đến. Trời không sập đâu. Mà kể có sập, cũng có người cao hơn đứng đỡ. Mày đâu phải người cao nhất, mày lo cái gì.”
“Mình không phải người cao nhất.”
Câu đó tôi luôn nhớ trong lòng.
Trước đây đi làm, tôi luôn nghĩ việc gì cũng phải tự gánh, vấn đề gì cũng phải tự giải quyết.
Sau này nhớ lại hình ảnh bố tôi ngồi ở đầu ruộng bóp chặt bắp ngô lép, tôi mới hiểu
Có những việc là của mình.
Có những việc không phải của mình.
Bỏ những thứ không phải của mình xuống, bạn mới có thể làm tốt phần việc của mình.
Bây giờ tôi vẫn hay lo lắng, nhưng mỗi khi bắt đầu lo lắng, tôi sẽ tự hỏi:
Đây là việc của Đất, hay việc của Trời?
Việc của đất: tôi làm.
Việc của trời: tôi chấp nhận.
Chỉ đơn giản vậy thôi.
