Con buôn Phoenicia ra khơi - Thương vụ xơi cả Địa Trung Hải
Khoảng năm 1200 TCN, lịch sử ghi nhận thời gian này là sự sụp đổ của Thời kỳ Đồ Đồng Muộn, một trong những biến cố lớn nhất của thế giới cổ đại.
1. Thời kỳ tăm tối
Trật tự cũ bị sản phẳng trong vài thập kỷ. Hàng loạt vương quốc và thành bang từng xây dựng được chuỗi trật tự ổn định bỗng toang hoác trước mẹ thiên nhiên, một loạt các trận động đất, hạn hán kéo dài, bonus thêm các cuộc nổi dậy.
Nhát dao cuối cùng cắm vào ống thở của đế chế Hittite là sự càn quét của những nhóm cướp biển bí ẩn "Hải nhân" (Sea Peoples). Các anh này có niềm đam mê với lửa. Thịt xong Hittite, các anh quay qua đốt trụi nền văn minh Mycenae cùng văn tự của họ luôn.
Dĩ nhiên Ai Cập cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên anh pharaoh Ramses III may mắn hơn một chút, dù đấm được đám "Hải Nhân", giữ được ghế nhưng quân đội của anh cũng bị nướng gần chín hết cả. Không những vậy bầy chư hầu quanh anh nhân cơ hội đấm anh làm từ cụt sang cụt hẳn. Anh mất sạch ngân khố sau những vụ này.
Vùng Levant lần lượt mất kiểm soát. Pharaoh Ramses III cắn răng rút dần khỏi khu vực và thu mình lại quanh sông Nile. Xuyên suốt nhiều thế kỷ sau đó, các anh pharaoh chỉ còn biết lặng lẽ nằm trong lăng mộ nhìn lên bầu trời thời hoàng kim đã mất, dưới chân vật lộn với những cuộc đình công của thợ xây lăng mộ và sự suy đồi của vương quyền.
2. Khoảng trống quyền lực
Suốt hàng trăm năm, dải đất Levant hẹp và màu mỡ nằm kẹp giữa Ai Cập và Hittite luôn là chiến trường đẫm máu của hai anh này. Giờ đây, khi Hittite đã thành tro bụi và Ai Cập què quặt, vùng đất này đột nhiên trở thành vùng đất vô chủ.
Các thành bang Canaan cũ xơ xác, những nhóm dân du mục và các bộ lạc bán khai trên vùng đồi núi bắt đầu tràn xuống định cư. Trong đó có những bộ tộc người Israel sơ kỳ. Còn ở phía Đông, đế quốc Assyria nằm sâu trong Lưỡng Hà, cũng chịu nhiều thiệt hại khi mất khá nhiều lãnh thổ, thu hẹp quyền lực và suy yếu.
Nói thêm một chút; khác với Hittite, người Assyria âm thầm tồn tại và tích lũy lại lực lượng trong thời kỳ tăm tối này. Khoảng ba thế kỷ sau, khi công nghệ luyện sắt phát triển, Tân Đế quốc Assyria ra đời, họ quay lại với một đội quân khát máu và tàn bạo nhất mà thế giới cổ đại từng chứng kiến.
Nhưng đó là chuyện của vài trăm năm sau.
3. Cơ hội của người Phoenicia
Trở lại thời điểm tận thế đó, có một nhóm cư dân khác đang nhìn đống đổ nát của thế giới cũ và nhận ra biển đang trống.
Họ là những người Canaan, sống ở một số thành bang ven biển như Tyre, Sidon, và Byblos thuộc Lebanon ngày nay. Những người Phoenicia đã hình thành nghề lái buôn sơ khai từ những năm 1500 TCN, họ vẫn là nhóm cư dân nhỏ, tuy nhiên họ có thuyền, những con thuyền vỏ gỗ tuyết tùng cực kỳ cơ động, và khả năng dùng sao trời để định hướng trên biển.
Với việc gần như toàn bộ hệ thống cũ của Địa Trung Hải đã bị nghiền nát, các đối thủ cạnh tranh lần lượt biến mất. Hạm đội Mycenae bị thiêu rụi, dân buôn Ai Cập không còn tàu ra khơi. Địa Trung Hải bỗng nhiên trở thành một đại lộ thênh thang vô chủ.
Người Phoenicia nhanh chóng vươn vòi thương mại của mình ra khắp Địa Trung Hải, mở rộng mạng lưới thương mại về phía Cyprus, Bắc Phi, Sicily, Sardinia, Tây Ban Nha, rồi vượt qua cả eo biển Gibraltar để tiến ra Đại Tây Dương.
Trong khi các anh lớn đang bận khôi phục ngai vàng, tái xây cung điện và cố bới lại chút ít còn lại từ những đám lửa chưa cháy hết, dân buôn Phoenicia đã no căng bụng khi xơi gần hết miếng bánh thương mại trong khu vực.
4. Dân buôn thượng hạng
Người Phoenicia buôn bán rất đa dạng. Họ độc quyền buôn bán thủy tinh, gỗ quý, và đặc biệt là thứ phẩm nhuộm màu tím Tyrian vắt ra từ ốc murex.
Quy trình sản xuất thứ phẩm nhuộm này vừa tốn công vừa tốn nguyên liệu đến mức màu tím này trở thành một thứ hàng xa xỉ khủng khiếp. Nó đắt đến mức về sau màu tím trở thành biểu tượng của vua chúa và giới quý tộc trên khắp châu Âu và Trung Đông suốt hàng thiên niên kỷ sau đó.
Dân buôn Phoenicia lập các thuộc địa và trạm thương mại trên khắp Địa Trung Hải. Một trong những nơi nổi tiếng nhất về sau sẽ là Carthage ở Bắc Phi - thành phố sau này trở thành con ngáo ộp phả hơi nóng vào Rome.
5. Di sản của con buôn
Thứ có ảnh hưởng lâu dài nhất với thế giới mà người Phoenicia để lại có lẽ không phải màu tím, gỗ tuyết tùng hay những chuyến hàng đi xa hàng nghìn dặm. Họ để lại cho hậu thế chữ viết.
Người Phoenicia cần ghi chép. Họ chẳng bận tâm đến việc viết sử thi ca ngợi những vị vua, họ cần một công cụ ghi chép sổ sách, hàng hóa, tiền bạc, và những món nợ khó đòi.
Họ sử dụng một hệ thống chữ cái phụ âm tương đối tinh gọn, dễ học và dễ ghi chép hơn nhiều hệ thống chữ phức tạp của các nền văn minh trước đó.
Rồi chính thứ chữ viết sinh ra từ nhu cầu buôn bán ấy lại trở thành tổ tiên của bảng chữ cái Hy Lạp, chữ Latin... Có thể coi nó là cụ tổ của rất nhiều hệ thống chữ cái được sử dụng ngày nay.
Vài nghìn năm sau, quá nửa thế giới sử dụng hệ thống chữ đó được dùng để viết triết học, văn học, luật pháp, khoa học, sách giáo khoa và tất nhiên cả những dòng chữ tôi đang bài này.
Khoảng năm 1200 TCN, lịch sử ghi nhận thời gian này là sự sụp đổ của Thời kỳ Đồ Đồng Muộn, một trong những biến cố lớn nhất của thế giới cổ đại.
1. Thời kỳ tăm tối
Trật tự cũ bị sản phẳng trong vài thập kỷ. Hàng loạt vương quốc và thành bang từng xây dựng được chuỗi trật tự ổn định bỗng toang hoác trước mẹ thiên nhiên, một loạt các trận động đất, hạn hán kéo dài, bonus thêm các cuộc nổi dậy.
Nhát dao cuối cùng cắm vào ống thở của đế chế Hittite là sự càn quét của những nhóm cướp biển bí ẩn "Hải nhân" (Sea Peoples). Các anh này có niềm đam mê với lửa. Thịt xong Hittite, các anh quay qua đốt trụi nền văn minh Mycenae cùng văn tự của họ luôn.
Dĩ nhiên Ai Cập cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên anh pharaoh Ramses III may mắn hơn một chút, dù đấm được đám "Hải Nhân", giữ được ghế nhưng quân đội của anh cũng bị nướng gần chín hết cả. Không những vậy bầy chư hầu quanh anh nhân cơ hội đấm anh làm từ cụt sang cụt hẳn. Anh mất sạch ngân khố sau những vụ này.
Vùng Levant lần lượt mất kiểm soát. Pharaoh Ramses III cắn răng rút dần khỏi khu vực và thu mình lại quanh sông Nile. Xuyên suốt nhiều thế kỷ sau đó, các anh pharaoh chỉ còn biết lặng lẽ nằm trong lăng mộ nhìn lên bầu trời thời hoàng kim đã mất, dưới chân vật lộn với những cuộc đình công của thợ xây lăng mộ và sự suy đồi của vương quyền.
2. Khoảng trống quyền lực
Suốt hàng trăm năm, dải đất Levant hẹp và màu mỡ nằm kẹp giữa Ai Cập và Hittite luôn là chiến trường đẫm máu của hai anh này. Giờ đây, khi Hittite đã thành tro bụi và Ai Cập què quặt, vùng đất này đột nhiên trở thành vùng đất vô chủ.
Các thành bang Canaan cũ xơ xác, những nhóm dân du mục và các bộ lạc bán khai trên vùng đồi núi bắt đầu tràn xuống định cư. Trong đó có những bộ tộc người Israel sơ kỳ. Còn ở phía Đông, đế quốc Assyria nằm sâu trong Lưỡng Hà, cũng chịu nhiều thiệt hại khi mất khá nhiều lãnh thổ, thu hẹp quyền lực và suy yếu.
Nói thêm một chút; khác với Hittite, người Assyria âm thầm tồn tại và tích lũy lại lực lượng trong thời kỳ tăm tối này. Khoảng ba thế kỷ sau, khi công nghệ luyện sắt phát triển, Tân Đế quốc Assyria ra đời, họ quay lại với một đội quân khát máu và tàn bạo nhất mà thế giới cổ đại từng chứng kiến.
Nhưng đó là chuyện của vài trăm năm sau.
3. Cơ hội của người Phoenicia
Trở lại thời điểm tận thế đó, có một nhóm cư dân khác đang nhìn đống đổ nát của thế giới cũ và nhận ra biển đang trống.
Họ là những người Canaan, sống ở một số thành bang ven biển như Tyre, Sidon, và Byblos thuộc Lebanon ngày nay. Những người Phoenicia đã hình thành nghề lái buôn sơ khai từ những năm 1500 TCN, họ vẫn là nhóm cư dân nhỏ, tuy nhiên họ có thuyền, những con thuyền vỏ gỗ tuyết tùng cực kỳ cơ động, và khả năng dùng sao trời để định hướng trên biển.
Với việc gần như toàn bộ hệ thống cũ của Địa Trung Hải đã bị nghiền nát, các đối thủ cạnh tranh lần lượt biến mất. Hạm đội Mycenae bị thiêu rụi, dân buôn Ai Cập không còn tàu ra khơi. Địa Trung Hải bỗng nhiên trở thành một đại lộ thênh thang vô chủ.
Người Phoenicia nhanh chóng vươn vòi thương mại của mình ra khắp Địa Trung Hải, mở rộng mạng lưới thương mại về phía Cyprus, Bắc Phi, Sicily, Sardinia, Tây Ban Nha, rồi vượt qua cả eo biển Gibraltar để tiến ra Đại Tây Dương.
Trong khi các anh lớn đang bận khôi phục ngai vàng, tái xây cung điện và cố bới lại chút ít còn lại từ những đám lửa chưa cháy hết, dân buôn Phoenicia đã no căng bụng khi xơi gần hết miếng bánh thương mại trong khu vực.
4. Dân buôn thượng hạng
Người Phoenicia buôn bán rất đa dạng. Họ độc quyền buôn bán thủy tinh, gỗ quý, và đặc biệt là thứ phẩm nhuộm màu tím Tyrian vắt ra từ ốc murex.
Quy trình sản xuất thứ phẩm nhuộm này vừa tốn công vừa tốn nguyên liệu đến mức màu tím này trở thành một thứ hàng xa xỉ khủng khiếp. Nó đắt đến mức về sau màu tím trở thành biểu tượng của vua chúa và giới quý tộc trên khắp châu Âu và Trung Đông suốt hàng thiên niên kỷ sau đó.
Dân buôn Phoenicia lập các thuộc địa và trạm thương mại trên khắp Địa Trung Hải. Một trong những nơi nổi tiếng nhất về sau sẽ là Carthage ở Bắc Phi - thành phố sau này trở thành con ngáo ộp phả hơi nóng vào Rome.
5. Di sản của con buôn
Thứ có ảnh hưởng lâu dài nhất với thế giới mà người Phoenicia để lại có lẽ không phải màu tím, gỗ tuyết tùng hay những chuyến hàng đi xa hàng nghìn dặm. Họ để lại cho hậu thế chữ viết.
Người Phoenicia cần ghi chép. Họ chẳng bận tâm đến việc viết sử thi ca ngợi những vị vua, họ cần một công cụ ghi chép sổ sách, hàng hóa, tiền bạc, và những món nợ khó đòi.
Họ sử dụng một hệ thống chữ cái phụ âm tương đối tinh gọn, dễ học và dễ ghi chép hơn nhiều hệ thống chữ phức tạp của các nền văn minh trước đó.
Rồi chính thứ chữ viết sinh ra từ nhu cầu buôn bán ấy lại trở thành tổ tiên của bảng chữ cái Hy Lạp, chữ Latin... Có thể coi nó là cụ tổ của rất nhiều hệ thống chữ cái được sử dụng ngày nay.
Vài nghìn năm sau, quá nửa thế giới sử dụng hệ thống chữ đó được dùng để viết triết học, văn học, luật pháp, khoa học, sách giáo khoa và tất nhiên cả những dòng chữ tôi đang bài này.
