Congo - Đất nước ngồi trên kho báu mà vẫn nghèo
Khi nhắc đến "Congo", người ta thường nói về Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) - quốc gia lớn thứ hai châu Phi tính theo diện tích.
Đây là một trong những nghịch lý dai dẳng nhất của lịch sử hiện đại: một đất nước sở hữu khoáng sản cobalt, coltan, kim cương, vàng và đồng mà tổng giá trị được các nhà kinh tế ước tính lên tới 24.000 tỷ USD, nhưng theo số liệu của Ngân hàng Thế giới, khoảng 75% dân số vẫn sống dưới mức nghèo.
Để hiểu tại sao một quốc gia giàu tài nguyên đến thế lại rơi vào cảnh bần hàn kéo dài, cần nhìn lại từng lát cắt của lịch sử.
1. Bốn thời kỳ lớn của lịch sử Congo
Lịch sử Congo có thể chia làm bốn giai đoạn, và mỗi giai đoạn đều để lại những vết thương sâu trên cấu trúc kinh tế - xã hội của đất nước.
Thời kỳ tiền thuộc địa, trước cuối thế kỷ XIX, vùng đất này tồn tại như một xã hội có cấu trúc phức tạp với các vương quốc và mạng lưới thương mại đã hình thành từ nhiều thế kỷ. Sự xuất hiện của người châu Âu biến nơi đây thành một trong những trung tâm buôn bán nô lệ lớn nhất, làm suy kiệt nguồn lực con người theo những cách mà hậu quả kéo dài nhiều thế hệ.
Thời kỳ thuộc địa Bỉ kéo dài từ năm 1885 đến năm 1960. Vua Leopold II của Bỉ biến Congo thành tài sản cá nhân của mình dưới tên gọi Bang Tự Do Congo, khai thác tài nguyên và lao động theo những phương thức tàn bạo chưa từng có. Năm 1908, trước áp lực quốc tế, chính phủ Bỉ tiếp quản vùng đất này, và Congo trở thành thuộc địa chính thức mang tên Belgian Congo cho đến tận năm 1960.
Thời kỳ độc lập và độc tài Mobutu kéo từ năm 1960 đến năm 1997. Congo giành độc lập, Patrice Lumumba trở thành thủ tướng đầu tiên, nhưng chỉ vài tháng sau ông bị lật đổ và bị hành quyết vào ngày 17/1/1961. Tướng Mobutu Sese Seko lên nắm quyền từ năm 1965, đổi tên nước thành Zaire vào năm 1971, và cai trị suốt hơn ba thập kỷ cho đến khi bị lật đổ năm 1997.
Thời kỳ nội chiến cho đến nay bắt đầu từ sau khi Mobutu sụp đổ, khi Congo rơi vào chuỗi xung đột mà giới quan sát gọi là "Chiến tranh thế giới của châu Phi". Dù các cuộc chiến lớn về mặt danh nghĩa đã kết thúc, miền Đông Congo vẫn chìm trong bạo lực đến tận ngày nay.
2. Di sản thuộc địa và sự trống rỗng khi độc lập
Dưới thời Leopold II, cư dân Congo bị đối xử như công cụ lao động cưỡng bức. Họ bị bắt thu hoạch cao su với hạn ngạch cố định, và ai không đáp ứng đủ chỉ tiêu thì đối mặt với những hình phạt man rợ. Sự tàn bạo kéo dài từ năm 1885 đến năm 1908 quy mô lớn đến mức theo một số ước tính học thuật, trong đó có công trình của sử gia Jan Vansina và tác giả Adam Hochschild, dân số Congo giảm khoảng 10 triệu người trong giai đoạn này do bị giết hại, lao động kiệt sức, dịch bệnh và suy giảm tỷ lệ sinh.
Thực dân Bỉ trong suốt quá trình cai trị chủ ý không đào tạo đội ngũ tri thức bản địa. Giáo dục phổ thông dừng ở mức thấp, các trường đại học chỉ xuất hiện vào cuối thập niên 1950 và gần như không có người Congo theo học. Hệ quả là khi Bỉ rút đi vào năm 1960, theo hồ sơ của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Hoa Kỳ, toàn bộ đất nước Congo rộng lớn chỉ có khoảng 16 người có bằng tốt nghiệp đại học.
Đất nước không có đội ngũ quản lý, không có kỹ sư, gần như không có bác sĩ hay luật sư người bản địa, và bộ máy nhà nước rơi vào khủng hoảng ngay từ ngày đầu độc lập.
Patrice Lumumba, thủ tướng đầu tiên được bầu dân chủ, đã không có đủ thời gian để thay đổi điều đó. Chỉ vài tháng sau khi lên nắm quyền vào tháng 6/1960, ông bị lật đổ trong một cuộc khủng hoảng quyền lực có sự tham gia của các lực lượng trong nước lẫn can thiệp từ bên ngoài, với vai trò của cả Bỉ và Mỹ được ghi nhận qua nhiều tài liệu về sau. Ông bị bắt giam, sau đó bị chuyển đến Katanga, tỉnh do đối thủ chính trị của ông kiểm soát, và bị hành quyết vào ngày 17/1/1961.
Một ủy ban điều tra của Quốc hội Bỉ kết luận năm 2002 rằng chính phủ Bỉ mang trách nhiệm đạo đức trong cái chết của ông.
3. Chế độ Kleptocracy và sự tàn phá của Mobutu
Mobutu Sese Seko cầm quyền từ năm 1965 đến năm 1997, biến Zaire thành ví dụ điển hình cho thứ mà các nhà nghiên cứu gọi là "kleptocracy", tức chế độ nhà nước tồn tại chủ yếu để phục vụ cho việc ăn cắp của giới cầm quyền.
Cáo phó của tờ New York Times năm 1997 về Mobutu viết rằng: "Ông ta xây dựng sự tồn tại chính trị lâu dài trên ba trụ cột: bạo lực, mưu mô, và dùng công quỹ mua chuộc kẻ thù. Việc có hệ thống vơ vét ngân khố quốc gia và các ngành công nghiệp lớn đã tạo ra thuật ngữ 'kleptocracy' để mô tả nền cai trị tham nhũng đã khiến ông ta trở thành một trong những nguyên thủ quốc gia giàu có nhất thế giới."
Mobutu nổi tiếng với lối sống phô trương tột cùng. Ông ta xây một cung điện được gọi là "Versailles của rừng rậm" tại làng quê Gbadolite, nơi ông cho xây dựng đường băng đủ dài để tiếp nhận máy bay Concorde. Để đi mua sắm ở Paris, ông ta thuê máy bay Concorde của Air France. Trong khi đó, hầu hết các con đường trong nước xuống cấp nghiêm trọng, lương công chức bị trả trễ hàng tháng, và lạm phát tàn phá sức mua của người dân.
Di sản tham nhũng do Mobutu để lại ăn sâu vào hệ thống quản lý nhà nước và tiếp tục là một trong những rào cản lớn nhất cho sự phát triển của Congo cho đến ngày nay.
4. Lời nguyền tài nguyên
Congo sở hữu lượng cobalt lớn nhất thế giới. Theo ước tính của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), DRC chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác toàn cầu, cùng với trữ lượng coltan, vàng, đồng và kim cương khổng lồ.
Cobalt là thành phần quan trọng trong nhiều loại pin lithium-ion dùng cho điện thoại thông minh, máy tính và xe điện. Tantalum chiết xuất từ coltan là kim loại thiết yếu trong linh kiện tụ điện của các thiết bị điện tử hiện đại. Về mặt lý thuyết, đây là nguồn tài sản quốc gia có thể đổi thay cả một dân tộc.
Thực tế diễn ra theo chiều ngược lại. Thay vì phát triển công nghiệp chế biến hoặc nông nghiệp bền vững, phần lớn nguồn thu khoáng sản chảy vào tài khoản nước ngoài của các tập đoàn đa quốc gia, vào túi của giới quan chức tham nhũng, hoặc được các nhóm phiến quân dùng để mua vũ khí, chứ không quay lại xây dựng trường học, bệnh viện hay hạ tầng cho người dân.
5. Xung đột vũ trang và sự can thiệp của nước ngoài
Địa chính trị của miền Đông Congo cực kỳ phức tạp. Sau nạn diệt chủng Rwanda năm 1994, làn sóng người tị nạn khổng lồ tràn qua biên giới vào Congo, trong đó có một số nhóm dân quân có liên quan đến các tội ác trong cuộc thảm sát. Điều này kéo theo hai cuộc chiến tranh Congo lớn trong giai đoạn 1996 đến 2003, lôi cuốn nhiều quốc gia láng giềng tham chiến và theo ước tính của Ủy ban Cứu trợ Quốc tế (IRC), làm chết hơn 5 triệu người - phần lớn vì dịch bệnh và nạn đói do mất nhà cửa và đứt gãy nguồn cung thực phẩm.
Hiện nay, miền Đông Congo vẫn có hơn 100 nhóm vũ trang hoạt động theo số liệu của các phái đoàn Liên Hợp Quốc. Nhiều nhóm trong số này chiếm giữ các mỏ khoáng sản ngoài vòng kiểm soát pháp lý, sử dụng lao động trẻ em, và liên tục gây ra các cuộc đụng độ khiến hàng triệu người phải di tán. Tình trạng mất an ninh triền miên khiến người dân không thể ổn định canh tác nông nghiệp hay xây dựng cuộc sống lâu dài, đẩy nhiều cộng đồng vào vòng xoáy nghèo đói cơ cấu không có lối thoát rõ ràng.
Các công ty khai thác và tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới vẫn phụ thuộc đáng kể vào chuỗi cung ứng bắt nguồn từ những mỏ khoáng sản trong vùng xung đột này. Hội đồng Đại Tây Dương trong một báo cáo năm 2025 nhận định rằng Congo "được ban phước - hoặc bị nguyền rủa - bởi 24.000 tỷ USD tài nguyên khoáng sản," với một nửa trong số đó được xuất khẩu sang Trung Quốc và phần lớn hiện nằm trong tay các nhà đầu tư Trung Quốc.
Khi nhắc đến "Congo", người ta thường nói về Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) - quốc gia lớn thứ hai châu Phi tính theo diện tích.
Đây là một trong những nghịch lý dai dẳng nhất của lịch sử hiện đại: một đất nước sở hữu khoáng sản cobalt, coltan, kim cương, vàng và đồng mà tổng giá trị được các nhà kinh tế ước tính lên tới 24.000 tỷ USD, nhưng theo số liệu của Ngân hàng Thế giới, khoảng 75% dân số vẫn sống dưới mức nghèo.
Để hiểu tại sao một quốc gia giàu tài nguyên đến thế lại rơi vào cảnh bần hàn kéo dài, cần nhìn lại từng lát cắt của lịch sử.
1. Bốn thời kỳ lớn của lịch sử Congo
Lịch sử Congo có thể chia làm bốn giai đoạn, và mỗi giai đoạn đều để lại những vết thương sâu trên cấu trúc kinh tế - xã hội của đất nước.
Thời kỳ tiền thuộc địa, trước cuối thế kỷ XIX, vùng đất này tồn tại như một xã hội có cấu trúc phức tạp với các vương quốc và mạng lưới thương mại đã hình thành từ nhiều thế kỷ. Sự xuất hiện của người châu Âu biến nơi đây thành một trong những trung tâm buôn bán nô lệ lớn nhất, làm suy kiệt nguồn lực con người theo những cách mà hậu quả kéo dài nhiều thế hệ.
Thời kỳ thuộc địa Bỉ kéo dài từ năm 1885 đến năm 1960. Vua Leopold II của Bỉ biến Congo thành tài sản cá nhân của mình dưới tên gọi Bang Tự Do Congo, khai thác tài nguyên và lao động theo những phương thức tàn bạo chưa từng có. Năm 1908, trước áp lực quốc tế, chính phủ Bỉ tiếp quản vùng đất này, và Congo trở thành thuộc địa chính thức mang tên Belgian Congo cho đến tận năm 1960.
Thời kỳ độc lập và độc tài Mobutu kéo từ năm 1960 đến năm 1997. Congo giành độc lập, Patrice Lumumba trở thành thủ tướng đầu tiên, nhưng chỉ vài tháng sau ông bị lật đổ và bị hành quyết vào ngày 17/1/1961. Tướng Mobutu Sese Seko lên nắm quyền từ năm 1965, đổi tên nước thành Zaire vào năm 1971, và cai trị suốt hơn ba thập kỷ cho đến khi bị lật đổ năm 1997.
Thời kỳ nội chiến cho đến nay bắt đầu từ sau khi Mobutu sụp đổ, khi Congo rơi vào chuỗi xung đột mà giới quan sát gọi là "Chiến tranh thế giới của châu Phi". Dù các cuộc chiến lớn về mặt danh nghĩa đã kết thúc, miền Đông Congo vẫn chìm trong bạo lực đến tận ngày nay.
2. Di sản thuộc địa và sự trống rỗng khi độc lập
Dưới thời Leopold II, cư dân Congo bị đối xử như công cụ lao động cưỡng bức. Họ bị bắt thu hoạch cao su với hạn ngạch cố định, và ai không đáp ứng đủ chỉ tiêu thì đối mặt với những hình phạt man rợ. Sự tàn bạo kéo dài từ năm 1885 đến năm 1908 quy mô lớn đến mức theo một số ước tính học thuật, trong đó có công trình của sử gia Jan Vansina và tác giả Adam Hochschild, dân số Congo giảm khoảng 10 triệu người trong giai đoạn này do bị giết hại, lao động kiệt sức, dịch bệnh và suy giảm tỷ lệ sinh.
Thực dân Bỉ trong suốt quá trình cai trị chủ ý không đào tạo đội ngũ tri thức bản địa. Giáo dục phổ thông dừng ở mức thấp, các trường đại học chỉ xuất hiện vào cuối thập niên 1950 và gần như không có người Congo theo học. Hệ quả là khi Bỉ rút đi vào năm 1960, theo hồ sơ của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Hoa Kỳ, toàn bộ đất nước Congo rộng lớn chỉ có khoảng 16 người có bằng tốt nghiệp đại học.
Đất nước không có đội ngũ quản lý, không có kỹ sư, gần như không có bác sĩ hay luật sư người bản địa, và bộ máy nhà nước rơi vào khủng hoảng ngay từ ngày đầu độc lập.
Patrice Lumumba, thủ tướng đầu tiên được bầu dân chủ, đã không có đủ thời gian để thay đổi điều đó. Chỉ vài tháng sau khi lên nắm quyền vào tháng 6/1960, ông bị lật đổ trong một cuộc khủng hoảng quyền lực có sự tham gia của các lực lượng trong nước lẫn can thiệp từ bên ngoài, với vai trò của cả Bỉ và Mỹ được ghi nhận qua nhiều tài liệu về sau. Ông bị bắt giam, sau đó bị chuyển đến Katanga, tỉnh do đối thủ chính trị của ông kiểm soát, và bị hành quyết vào ngày 17/1/1961.
Một ủy ban điều tra của Quốc hội Bỉ kết luận năm 2002 rằng chính phủ Bỉ mang trách nhiệm đạo đức trong cái chết của ông.
3. Chế độ Kleptocracy và sự tàn phá của Mobutu
Mobutu Sese Seko cầm quyền từ năm 1965 đến năm 1997, biến Zaire thành ví dụ điển hình cho thứ mà các nhà nghiên cứu gọi là "kleptocracy", tức chế độ nhà nước tồn tại chủ yếu để phục vụ cho việc ăn cắp của giới cầm quyền.
Cáo phó của tờ New York Times năm 1997 về Mobutu viết rằng: "Ông ta xây dựng sự tồn tại chính trị lâu dài trên ba trụ cột: bạo lực, mưu mô, và dùng công quỹ mua chuộc kẻ thù. Việc có hệ thống vơ vét ngân khố quốc gia và các ngành công nghiệp lớn đã tạo ra thuật ngữ 'kleptocracy' để mô tả nền cai trị tham nhũng đã khiến ông ta trở thành một trong những nguyên thủ quốc gia giàu có nhất thế giới."
Mobutu nổi tiếng với lối sống phô trương tột cùng. Ông ta xây một cung điện được gọi là "Versailles của rừng rậm" tại làng quê Gbadolite, nơi ông cho xây dựng đường băng đủ dài để tiếp nhận máy bay Concorde. Để đi mua sắm ở Paris, ông ta thuê máy bay Concorde của Air France. Trong khi đó, hầu hết các con đường trong nước xuống cấp nghiêm trọng, lương công chức bị trả trễ hàng tháng, và lạm phát tàn phá sức mua của người dân.
Di sản tham nhũng do Mobutu để lại ăn sâu vào hệ thống quản lý nhà nước và tiếp tục là một trong những rào cản lớn nhất cho sự phát triển của Congo cho đến ngày nay.
4. Lời nguyền tài nguyên
Congo sở hữu lượng cobalt lớn nhất thế giới. Theo ước tính của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), DRC chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác toàn cầu, cùng với trữ lượng coltan, vàng, đồng và kim cương khổng lồ.
Cobalt là thành phần quan trọng trong nhiều loại pin lithium-ion dùng cho điện thoại thông minh, máy tính và xe điện. Tantalum chiết xuất từ coltan là kim loại thiết yếu trong linh kiện tụ điện của các thiết bị điện tử hiện đại. Về mặt lý thuyết, đây là nguồn tài sản quốc gia có thể đổi thay cả một dân tộc.
Thực tế diễn ra theo chiều ngược lại. Thay vì phát triển công nghiệp chế biến hoặc nông nghiệp bền vững, phần lớn nguồn thu khoáng sản chảy vào tài khoản nước ngoài của các tập đoàn đa quốc gia, vào túi của giới quan chức tham nhũng, hoặc được các nhóm phiến quân dùng để mua vũ khí, chứ không quay lại xây dựng trường học, bệnh viện hay hạ tầng cho người dân.
5. Xung đột vũ trang và sự can thiệp của nước ngoài
Địa chính trị của miền Đông Congo cực kỳ phức tạp. Sau nạn diệt chủng Rwanda năm 1994, làn sóng người tị nạn khổng lồ tràn qua biên giới vào Congo, trong đó có một số nhóm dân quân có liên quan đến các tội ác trong cuộc thảm sát. Điều này kéo theo hai cuộc chiến tranh Congo lớn trong giai đoạn 1996 đến 2003, lôi cuốn nhiều quốc gia láng giềng tham chiến và theo ước tính của Ủy ban Cứu trợ Quốc tế (IRC), làm chết hơn 5 triệu người - phần lớn vì dịch bệnh và nạn đói do mất nhà cửa và đứt gãy nguồn cung thực phẩm.
Hiện nay, miền Đông Congo vẫn có hơn 100 nhóm vũ trang hoạt động theo số liệu của các phái đoàn Liên Hợp Quốc. Nhiều nhóm trong số này chiếm giữ các mỏ khoáng sản ngoài vòng kiểm soát pháp lý, sử dụng lao động trẻ em, và liên tục gây ra các cuộc đụng độ khiến hàng triệu người phải di tán. Tình trạng mất an ninh triền miên khiến người dân không thể ổn định canh tác nông nghiệp hay xây dựng cuộc sống lâu dài, đẩy nhiều cộng đồng vào vòng xoáy nghèo đói cơ cấu không có lối thoát rõ ràng.
Các công ty khai thác và tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới vẫn phụ thuộc đáng kể vào chuỗi cung ứng bắt nguồn từ những mỏ khoáng sản trong vùng xung đột này. Hội đồng Đại Tây Dương trong một báo cáo năm 2025 nhận định rằng Congo "được ban phước - hoặc bị nguyền rủa - bởi 24.000 tỷ USD tài nguyên khoáng sản," với một nửa trong số đó được xuất khẩu sang Trung Quốc và phần lớn hiện nằm trong tay các nhà đầu tư Trung Quốc.
