Độ trễ trong thể chế chính trị của Tây Ban Nha
Sự lệch nhịp giữa Tây Ban Nha và phần còn lại của phương Tây không chỉ là chuyện của vài thập niên gần đây, mà bắt nguồn từ một quá trình phân kỳ kéo dài hàng thế kỷ.
Từ thế kỷ 17, khi Anh, Pháp và Hà Lan bắt đầu tích lũy tư bản và xây dựng nền tảng cho các thể chế dân chủ hiện đại, Tây Ban Nha đã tụt lại phía sau về cơ cấu kinh tế và chính trị. Khoảng cách đó không thu hẹp mà còn kéo dài qua từng giai đoạn lớn của lịch sử cận đại và hiện đại.
Phần lớn phương Tây ngày nay đã trải qua nhiều thập niên vận hành các chính sách xã hội tự do, tiến bộ, rồi bắt đầu quay sang cánh hữu như một phản ứng tự nhiên của chu kỳ chính trị. Tây Ban Nha lại đi theo một nhịp độ khác: cánh tả vẫn duy trì được vị thế cầm quyền hoặc ảnh hưởng áp đảo.
Giới bình luận chính trị và một bộ phận sử gia gọi đây là "độ trễ chu kỳ chính trị" - Tây Ban Nha bước vào từng giai đoạn của cùng một chu kỳ muộn hơn phần còn lại của phương Tây.
1. Gốc rễ lịch sử và cấu trúc của độ trễ
Một trong những cách lý giải phổ biến dựa trên lý thuyết Hệ thống Thế giới của Immanuel Wallerstein, theo đó Tây Ban Nha từ thế kỷ 17 đã tụt từ vị thế trung tâm xuống vị thế bán ngoại vi của châu Âu.
Trong khi Anh, Pháp và Hà Lan trải qua công nghiệp hóa và hình thành tầng lớp tư sản thương mại làm nền tảng cho các thể chế dân chủ tự do, Tây Ban Nha vẫn dựa chủ yếu vào nông nghiệp địa chủ, khiến chính trị nước này trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 bị phân cực gay gắt giữa tầng lớp bảo thủ nắm đặc quyền và các phong trào cấp tiến của nông dân, công nhân, cuối cùng dẫn đến Nội chiến 1936-1939.
Gần bốn thập niên độc tài Francisco Franco sau đó, từ 1939 đến 1975, để lại một chấn thương cấu trúc riêng biệt.
Sau khi Franco qua đời, giới tinh hoa chính trị Tây Ban Nha ký kết một thỏa thuận ngầm thường được gọi là Hiệp ước Quên đi nhằm tránh khơi lại xung đột nội chiến, nhưng ở tầng sâu xã hội, chủ nghĩa dân tộc Tây Ban Nha, lá cờ quốc gia và các giá trị bảo thủ truyền thống bị gắn chặt với ký ức về chế độ độc tài.
Hệ quả là phe cánh hữu Tây Ban Nha mất đi công cụ mà cánh hữu ở Mỹ, Pháp hay Anh vẫn khai thác hiệu quả, đó là chủ nghĩa dân tộc đại chúng, vì việc phất cao ngọn cờ ái quốc dễ bị liên tưởng đến quá khứ phát xít.
Cấu trúc nhà nước của Tây Ban Nha cũng chưa bao giờ hoàn chỉnh theo mô hình tập trung kiểu Pháp. Catalonia, xứ Basque, Galicia và một số vùng khác có ngôn ngữ và bản sắc riêng, từng bị chính quyền Franco cưỡng ép đồng hóa bằng bạo lực nhưng chỉ khiến chủ nghĩa ly khai vùng miền thêm sâu sắc.
Hiến pháp 1978 buộc phải thiết lập mô hình nhà nước của các vùng tự trị, và kể từ đó, phe cánh hữu theo đường lối trung ương tập quyền luôn bị các đảng khu vực coi là mối đe dọa với quyền tự trị, trong khi cánh tả trở thành đối tác chính trị khả dĩ hơn nhờ sẵn sàng đàm phán phân quyền.
Về mặt xã hội, các nhà nghiên cứu phúc lợi so sánh như Gøsta Esping-Andersen xếp Tây Ban Nha vào nhóm mô hình phúc lợi Nam Âu, nơi gia đình đóng vai trò lưới an sinh cuối cùng khi khủng hoảng kinh tế xảy ra.
Trải qua giai đoạn nghèo đói kéo dài dưới thời Franco, xã hội Tây Ban Nha hình thành một sự đồng thuận khá rộng rằng nhà nước cần can thiệp vào y tế, giáo dục và nhà ở, khiến các mô hình kinh tế thị trường tự do kiểu Anh Mỹ khó bén rễ.
Quá trình thế tục hóa của Tây Ban Nha cũng diễn ra nhanh và triệt để, do Giáo hội Công giáo từng gắn quyền lực chặt chẽ với bộ máy Franco nên khi chế độ sụp đổ, ảnh hưởng chính trị của Giáo hội suy giảm mạnh, khác hẳn vai trò của cử tri Công giáo và Tin lành Phúc âm trong việc duy trì lực lượng bảo thủ tại Mỹ.
Cuối cùng, nhiều nhà bình luận nhìn nhận đây còn là vấn đề lệch pha chu kỳ. Phương Tây, đặc biệt là Mỹ và Bắc Âu, bước vào giai đoạn tự do hóa xã hội từ thập niên 1960, nên đến nay đã trải qua 50 đến 60 năm vận hành và bắt đầu bộc lộ những điểm nghẽn khiến cử tri quay sang bảo thủ.
Tây Ban Nha chỉ thực sự bắt đầu tiến trình dân chủ hóa xã hội từ sau năm 1978, với một giai đoạn bung nén văn hóa mạnh mẽ trong thập niên 1980 thường được gọi là La Movida Madrileña, rồi tăng tốc thêm sau năm 2004 khi chính phủ Zapatero đẩy mạnh các chính sách xã hội tiến bộ, trong đó có việc hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới vào năm 2005, khiến Tây Ban Nha trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới công nhận quyền này.
Nói cách khác, thể chế xã hội tiến bộ ở Tây Ban Nha mới thực sự vận hành khoảng 20 đến gần 50 năm, ngắn hơn nhiều so với phương Tây, nên theo cách lý giải này vẫn chưa chạm đến điểm bão hòa để tạo ra phản ứng đảo chiều toàn diện.
2. Cơ chế chính trị và bầu cử giúp cánh tả duy trì quyền lực
Bên cạnh nguyên nhân cấu trúc mang tính lịch sử ở trên, cơ chế bầu cử trong khoảng 15 năm gần đây trực tiếp giải thích vì sao cánh tả tiếp tục nắm quyền dù đảng cánh hữu Partido Popular thường giành nhiều phiếu nhất ở cấp toàn quốc.
Vì các đảng khu vực hiếm khi liên minh với khối cánh hữu toàn quốc, Partido Popular dù về nhất vẫn khó tập hợp đủ số ghế để thành lập chính phủ, trong khi đảng Xã hội PSOE dễ đạt đa số hơn nhờ sự ủng hộ của các đảng khu vực để đổi lấy nhượng bộ về phân quyền.
Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và các chính sách thắt lưng buộc bụng sau đó đẩy tỷ lệ thất nghiệp thanh niên Tây Ban Nha lên mức kỷ lục, châm ngòi cho phong trào biểu tình Indignados, còn gọi là phong trào 15-M, bùng nổ tại quảng trường Puerta del Sol ở Madrid vào ngày 15 tháng 5 năm 2011.
Phong trào này đặt nền móng cho sự ra đời của đảng cánh tả mới Podemos vào năm 2014, củng cố niềm tin trong một bộ phận cử tri rằng nhà nước cần duy trì mạng lưới an sinh mạnh, kiểm soát giá thuê nhà và bảo vệ người lao động thay vì cắt giảm chi tiêu công.
Thủ tướng Pedro Sánchez, người đứng đầu PSOE, còn được đánh giá là một nhà chiến thuật chính trị đã biến đảng cực hữu Vox thành một "ngáo ộp" hiệu quả, khiến một bộ phận cử tri trung dung lo sợ Vox tham gia chính phủ nên dồn phiếu cho PSOE để ngăn chặn, một chiến thuật mà giới truyền thông thường gọi là Sanchismo về mặt chính trị.
Dù vậy, Tây Ban Nha không hoàn toàn miễn nhiễm với làn sóng cánh hữu đang lan rộng ở phương Tây, bằng chứng là đảng cực hữu Vox liên tục lớn mạnh và đảng Partido Popular đã thắng nhiều cuộc bầu cử địa phương những năm gần đây, chỉ có điều thể chế liên minh và sự hậu thuẫn từ các đảng vùng miền giúp cánh tả duy trì quyền lực ở cấp quốc gia hiệu quả hơn nhiều so với phần còn lại của phương Tây.
3. Cách người Tây Ban Nha nhìn nhận hiện tượng này
Bản thân người Tây Ban Nha không hề xa lạ với ý tưởng rằng đất nước mình đi theo một nhịp độ chính trị khác với phần còn lại của phương Tây, dù cách diễn giải hiện tượng này khác nhau tùy theo lập trường chính trị.
Giới sử học và khoa học chính trị Tây Ban Nha đã tranh luận về câu hỏi này suốt nhiều thập niên, dưới ảnh hưởng của khẩu hiệu cũ "Tây Ban Nha thì khác".
Phe cánh hữu Tây Ban Nha là những người cảm nhận rõ nhất sự lệch nhịp này và thường phàn nàn công khai rằng trong khi cử tri Pháp hay Ý có thể bỏ phiếu cho các đảng bảo thủ mà không bị coi là cực đoan, thì ở Tây Ban Nha việc đề cao chủ nghĩa dân tộc hay giá trị truyền thống vẫn dễ bị gắn với ký ức về thời Franco.
Ngược lại, một bộ phận giới trẻ, truyền thông và chính cánh tả Tây Ban Nha lại xem sự lệch nhịp này là một niềm tự hào, tự coi đất nước mình là "ngọn hải đăng tiến bộ" cuối cùng của châu Âu đứng vững trước làn sóng hữu hóa toàn cầu, thay vì hình ảnh một quốc gia bảo thủ, Công giáo giáo điều từng tồn tại suốt thế kỷ 20.
4. Mô hình kinh tế Sanchismo
Trong khi nhiều nền kinh tế lớn của Liên minh châu Âu như Đức và Pháp tăng trưởng chậm, Tây Ban Nha ghi nhận mức tăng trưởng GDP khoảng 2,8% trong năm 2025, cao hơn đáng kể so với mức trung bình chỉ trên dưới 1% của khu vực đồng euro, và các dự báo cho năm 2026 tiếp tục cho thấy Tây Ban Nha dẫn đầu tăng trưởng trong khối.
Mô hình kinh tế của chính phủ Pedro Sánchez, thường được gọi là Sanchismo về mặt kinh tế, dựa trên một số trụ cột chính sách cụ thể.
Cuộc cải cách lao động năm 2021 do Bộ trưởng Lao động Yolanda Díaz thiết kế đã hạn chế mạnh việc sử dụng hợp đồng lao động tạm thời, vốn từng khiến Tây Ban Nha có tỷ lệ việc làm ngắn hạn cao hàng đầu Liên minh châu Âu, buộc phần lớn doanh nghiệp chuyển sang hình thức hợp đồng không xác định thời hạn nhằm tạo tâm lý an tâm cho người lao động và kích thích tiêu dùng nội địa.
Song song đó, chính phủ liên tục tăng lương tối thiểu, đưa mức lương này tăng khoảng 60 đến 66% kể từ năm 2018 đến nay, một trong những tốc độ tăng nhanh nhất Liên minh châu Âu, với lý do việc tăng thu nhập cho nhóm lao động thấp có xu hướng chi tiêu ngay vào nền kinh tế trong nước thay vì tích lũy.
Một chính sách được coi là bước can thiệp thị trường táo bạo khác là cơ chế thường gọi là ngoại lệ Iberia, theo đó Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đàm phán với Ủy ban châu Âu để tách giá khí đốt ra khỏi giá điện chung của thị trường, kết hợp với tốc độ phát triển nhanh của điện gió và điện mặt trời, giúp chi phí năng lượng tại Tây Ban Nha thấp hơn đáng kể so với Đức hay Ý trong giai đoạn khủng hoảng năng lượng châu Âu.
Tây Ban Nha cũng là một trong những nước thụ hưởng lớn nhất gói phục hồi hậu đại dịch NextGenerationEU của Liên minh châu Âu, với phần lớn nguồn vốn được rót vào các lĩnh vực công nghệ tương lai như xe điện, bán dẫn, năng lượng hydro xanh và số hóa y tế, giúp nền kinh tế giảm bớt sự phụ thuộc vào du lịch truyền thống.
Dù đạt tốc độ tăng trưởng ấn tượng, mô hình này cũng vấp phải một số chỉ trích đáng kể. Nợ công Tây Ban Nha vẫn duy trì ở mức gần 100% GDP, và phần lớn giới phân tích cho rằng tăng trưởng hiện nay chủ yếu đến từ việc mở rộng quy mô lực lượng lao động, bao gồm cả lao động nhập cư, hơn là từ cải thiện thực chất năng suất lao động trên mỗi giờ làm việc.
Giá nhà ở tại các thành phố lớn như Madrid và Barcelona cũng tăng vượt quá khả năng chi trả của nhiều người trẻ bản địa, bất chấp các nỗ lực lập pháp nhằm kiểm soát giá thuê nhà.
5. Chính sách nhập cư và bài toán nhân khẩu học
Một trong những quyết định gây tranh cãi nhất của chính phủ Sánchez là chương trình hợp pháp hóa cư trú quy mô lớn cho người nhập cư không có giấy tờ hợp lệ, được Chính phủ thông qua bằng sắc lệnh sau cuộc họp nội các ngày 27 tháng 1 năm 2026.
Theo sắc lệnh này, người nộp đơn phải chứng minh không có tiền án tiền sự, đã cư trú liên tục tại Tây Ban Nha ít nhất 5 tháng tính đến thời điểm nộp hồ sơ, và phải có mặt tại Tây Ban Nha trước ngày 1 tháng 1 năm 2026, hoặc đã nộp đơn xin bảo hộ quốc tế trước thời điểm này.
Thời gian tiếp nhận hồ sơ kéo dài từ tháng 4 đến hết ngày 30 tháng 6 năm 2026, và cơ quan chức năng có thêm 3 tháng để xét duyệt. Tại thời điểm ban hành sắc lệnh, chính phủ ước tính khoảng 500.000 người sẽ đủ điều kiện, chủ yếu đến từ khu vực Mỹ Latinh, nhưng đến hạn nộp hồ sơ ngày 30 tháng 6, số đơn thực tế đã vượt 1 triệu, cao hơn nhiều so với ước tính ban đầu, dù số đơn được nộp không đồng nghĩa tất cả sẽ được cấp quy chế cư trú hợp pháp.
Động cơ cốt lõi của chính sách này xuất phát từ thực trạng dân số già hóa nhanh và tỷ lệ sinh thuộc nhóm thấp nhất Liên minh châu Âu.
Bộ trưởng Di trú Elma Saiz từng nêu rõ rằng Tây Ban Nha cần khoảng 250.000 đến 300.000 lao động nước ngoài mỗi năm để duy trì hệ thống an sinh xã hội và trả lương hưu cho thế hệ sắp nghỉ hưu, đặc biệt trong các ngành chăm sóc người già, nông nghiệp và xây dựng vốn thiếu hụt nhân lực trầm trọng vì lao động bản địa trẻ không mặn mà.
Về mặt lập luận, chính phủ cho rằng thay vì để hàng trăm nghìn người sống bên lề xã hội, làm việc không chính thức và không đóng thuế, việc hợp pháp hóa sẽ biến họ thành người đóng thuế và đóng bảo hiểm xã hội chính thức.
Bản thân Thủ tướng Sánchez từng tuyên bố người nhập cư đã đóng góp tới 80% mức tăng trưởng kinh tế của Tây Ban Nha trong 6 năm cầm quyền của ông, một con số ông thường dùng để phản bác luận điểm cho rằng nhập cư là gánh nặng cho nền kinh tế.
Đáng chú ý, số liệu chính thức cho thấy lượng người nhập cư trái phép vào Tây Ban Nha, chủ yếu qua tuyến đường biển từ Tây Phi đến Quần đảo Canary, đã giảm hơn 40% trong năm 2025 so với năm trước, một chi tiết chính phủ thường nêu ra để phản bác lập luận rằng chính sách hợp pháp hóa khuyến khích thêm dòng người vượt biên.
Tuy nhiên, chính sách này cũng tạo ra nhiều hệ lụy đáng kể. Giới phê bình lo ngại việc hợp pháp hóa quy mô lớn có thể tạo hiệu ứng kéo, khuyến khích thêm dòng người di cư bất hợp pháp tìm đến Tây Ban Nha với kỳ vọng sẽ được hợp thức hóa sau một thời gian cư trú, gây thêm áp lực lên hệ thống quản lý biên giới.
Dòng người nhập cư tăng nhanh cũng góp phần đẩy giá nhà ở tại các đô thị lớn lên cao, gây áp lực lên hệ thống y tế và giáo dục công vốn đã chịu nhiều sức ép hậu đại dịch.
Về mặt chính trị, đảng cánh hữu Partido Popular và đảng cực hữu Vox cáo buộc chính phủ Sánchez bán rẻ chủ quyền quốc gia về kiểm soát biên giới và dùng ngân sách công để mua phiếu của cử tri nhập cư trong tương lai.
6. Khủng hoảng di cư tại Ceuta và phản ứng của Liên minh Châu Âu
Cuối tháng 7 năm 2026, khoảng 50.000 đến 60.000 người di cư từ Maroc đã tràn vào vùng lãnh thổ hải ngoại Ceuta của Tây Ban Nha ở Bắc Phi chỉ trong vòng vài ngày, được coi là làn sóng vượt biên lớn nhất trong lịch sử gần đây của khu vực này.
Nhiều người thiệt mạng do đuối nước khi tràn qua biên giới bằng cả đường bộ và đường biển, buộc chính phủ Tây Ban Nha phải triển khai quân đội để kiểm soát tình hình, trong khi chính quyền khẳng định phần lớn số người này sau đó đã quay trở lại Maroc và không người nào trong nhóm vượt biên đáp ứng điều kiện của chương trình hợp pháp hóa cư trú đang triển khai.
Sự kiện này khiến 22 nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu gửi thư chỉ trích chính sách nhập cư của Tây Ban Nha, cho rằng chương trình hợp pháp hóa có thể tạo ra yếu tố thu hút dòng người di cư, còn Italy tuyên bố tạm đình chỉ áp dụng quy chế tự do đi lại Schengen với Tây Ban Nha trong một tháng.
Thủ tướng Pedro Sánchez đáp lại bằng việc chỉ trích phản ứng mà ông gọi là ích kỷ và trái pháp luật của một số nước thành viên, đồng thời dẫn số liệu cho biết lượng người nhập cảnh trái phép vào Tây Ban Nha giai đoạn 2021-2026 chỉ bằng khoảng một nửa so với Italy.
Bộ Nội vụ Tây Ban Nha sau đó cho biết đã bắt đầu lắp đặt hàng rào nổi tại một số điểm biên giới thường bị vượt qua ở Ceuta nhằm tuân thủ phán quyết của Tòa án Tối cao được đưa ra trước đó.
7. Bê bối tham những Santos Cerdán và khủng hoảng niềm tin với chính phủ Sánchez
Song song với các sức ép về kinh tế và nhập cư, chính phủ Sánchez còn đối mặt với một cuộc khủng hoảng chính trị nội bộ nghiêm trọng liên quan đến Santos Cerdán, người từng là Tổng thư ký tổ chức của đảng Xã hội PSOE và một trong những cộng sự thân cận nhất của Thủ tướng Sánchez.
Cerdán bị nêu tên là nhân vật trung tâm trong vụ án tham nhũng thường gọi là vụ Koldo, liên quan đến các cáo buộc dàn xếp đấu thầu công trình công và nhận hối lộ trong thời gian ông José Luis Ábalos làm Bộ trưởng Giao thông.
Sau khi báo cáo điều tra của lực lượng hiến binh Guardia Civil được công bố một phần vào tháng 6 năm 2025, Cerdán từ chức Tổng thư ký tổ chức PSOE và từ bỏ ghế nghị sĩ vào ngày 12 tháng 6 năm 2025, sau đó bị tạm giam từ ngày 30 tháng 6 năm 2025 và được trả tự do vào ngày 19 tháng 11 năm 2025 sau gần năm tháng bị giam giữ.
Đến cuối tháng 5 và đầu tháng 6 năm 2026, một báo cáo mới của Guardia Civil tiếp tục mở rộng phạm vi điều tra đối với Cerdán, cáo buộc ông có vai trò trong các sai phạm liên quan đến hợp đồng công tại tập đoàn nhà nước SEPI, và đặc biệt là trong một âm mưu bị cho là do ông tài trợ nhằm làm mất uy tín các công tố viên và điều tra viên đang thụ lý các vụ án tham nhũng liên quan đến đảng PSOE và chính phủ.
Vụ việc khiến niềm tin công chúng đối với chính phủ Sánchez suy giảm đáng kể trong bối cảnh chính phủ đã không có đa số ổn định trong quốc hội từ nhiều năm nay, tạo cơ hội cho đảng cánh hữu Partido Popular và đảng cực hữu Vox liên tục gia tăng sức ép chính trị, đòi tổ chức bầu cử sớm.
Sự lệch nhịp giữa Tây Ban Nha và phần còn lại của phương Tây không chỉ là chuyện của vài thập niên gần đây, mà bắt nguồn từ một quá trình phân kỳ kéo dài hàng thế kỷ.
Từ thế kỷ 17, khi Anh, Pháp và Hà Lan bắt đầu tích lũy tư bản và xây dựng nền tảng cho các thể chế dân chủ hiện đại, Tây Ban Nha đã tụt lại phía sau về cơ cấu kinh tế và chính trị. Khoảng cách đó không thu hẹp mà còn kéo dài qua từng giai đoạn lớn của lịch sử cận đại và hiện đại.
Phần lớn phương Tây ngày nay đã trải qua nhiều thập niên vận hành các chính sách xã hội tự do, tiến bộ, rồi bắt đầu quay sang cánh hữu như một phản ứng tự nhiên của chu kỳ chính trị. Tây Ban Nha lại đi theo một nhịp độ khác: cánh tả vẫn duy trì được vị thế cầm quyền hoặc ảnh hưởng áp đảo.
Giới bình luận chính trị và một bộ phận sử gia gọi đây là "độ trễ chu kỳ chính trị" - Tây Ban Nha bước vào từng giai đoạn của cùng một chu kỳ muộn hơn phần còn lại của phương Tây.
1. Gốc rễ lịch sử và cấu trúc của độ trễ
Một trong những cách lý giải phổ biến dựa trên lý thuyết Hệ thống Thế giới của Immanuel Wallerstein, theo đó Tây Ban Nha từ thế kỷ 17 đã tụt từ vị thế trung tâm xuống vị thế bán ngoại vi của châu Âu.
Trong khi Anh, Pháp và Hà Lan trải qua công nghiệp hóa và hình thành tầng lớp tư sản thương mại làm nền tảng cho các thể chế dân chủ tự do, Tây Ban Nha vẫn dựa chủ yếu vào nông nghiệp địa chủ, khiến chính trị nước này trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 bị phân cực gay gắt giữa tầng lớp bảo thủ nắm đặc quyền và các phong trào cấp tiến của nông dân, công nhân, cuối cùng dẫn đến Nội chiến 1936-1939.
Gần bốn thập niên độc tài Francisco Franco sau đó, từ 1939 đến 1975, để lại một chấn thương cấu trúc riêng biệt.
Sau khi Franco qua đời, giới tinh hoa chính trị Tây Ban Nha ký kết một thỏa thuận ngầm thường được gọi là Hiệp ước Quên đi nhằm tránh khơi lại xung đột nội chiến, nhưng ở tầng sâu xã hội, chủ nghĩa dân tộc Tây Ban Nha, lá cờ quốc gia và các giá trị bảo thủ truyền thống bị gắn chặt với ký ức về chế độ độc tài.
Hệ quả là phe cánh hữu Tây Ban Nha mất đi công cụ mà cánh hữu ở Mỹ, Pháp hay Anh vẫn khai thác hiệu quả, đó là chủ nghĩa dân tộc đại chúng, vì việc phất cao ngọn cờ ái quốc dễ bị liên tưởng đến quá khứ phát xít.
Cấu trúc nhà nước của Tây Ban Nha cũng chưa bao giờ hoàn chỉnh theo mô hình tập trung kiểu Pháp. Catalonia, xứ Basque, Galicia và một số vùng khác có ngôn ngữ và bản sắc riêng, từng bị chính quyền Franco cưỡng ép đồng hóa bằng bạo lực nhưng chỉ khiến chủ nghĩa ly khai vùng miền thêm sâu sắc.
Hiến pháp 1978 buộc phải thiết lập mô hình nhà nước của các vùng tự trị, và kể từ đó, phe cánh hữu theo đường lối trung ương tập quyền luôn bị các đảng khu vực coi là mối đe dọa với quyền tự trị, trong khi cánh tả trở thành đối tác chính trị khả dĩ hơn nhờ sẵn sàng đàm phán phân quyền.
Về mặt xã hội, các nhà nghiên cứu phúc lợi so sánh như Gøsta Esping-Andersen xếp Tây Ban Nha vào nhóm mô hình phúc lợi Nam Âu, nơi gia đình đóng vai trò lưới an sinh cuối cùng khi khủng hoảng kinh tế xảy ra.
Trải qua giai đoạn nghèo đói kéo dài dưới thời Franco, xã hội Tây Ban Nha hình thành một sự đồng thuận khá rộng rằng nhà nước cần can thiệp vào y tế, giáo dục và nhà ở, khiến các mô hình kinh tế thị trường tự do kiểu Anh Mỹ khó bén rễ.
Quá trình thế tục hóa của Tây Ban Nha cũng diễn ra nhanh và triệt để, do Giáo hội Công giáo từng gắn quyền lực chặt chẽ với bộ máy Franco nên khi chế độ sụp đổ, ảnh hưởng chính trị của Giáo hội suy giảm mạnh, khác hẳn vai trò của cử tri Công giáo và Tin lành Phúc âm trong việc duy trì lực lượng bảo thủ tại Mỹ.
Cuối cùng, nhiều nhà bình luận nhìn nhận đây còn là vấn đề lệch pha chu kỳ. Phương Tây, đặc biệt là Mỹ và Bắc Âu, bước vào giai đoạn tự do hóa xã hội từ thập niên 1960, nên đến nay đã trải qua 50 đến 60 năm vận hành và bắt đầu bộc lộ những điểm nghẽn khiến cử tri quay sang bảo thủ.
Tây Ban Nha chỉ thực sự bắt đầu tiến trình dân chủ hóa xã hội từ sau năm 1978, với một giai đoạn bung nén văn hóa mạnh mẽ trong thập niên 1980 thường được gọi là La Movida Madrileña, rồi tăng tốc thêm sau năm 2004 khi chính phủ Zapatero đẩy mạnh các chính sách xã hội tiến bộ, trong đó có việc hợp pháp hóa hôn nhân đồng giới vào năm 2005, khiến Tây Ban Nha trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới công nhận quyền này.
Nói cách khác, thể chế xã hội tiến bộ ở Tây Ban Nha mới thực sự vận hành khoảng 20 đến gần 50 năm, ngắn hơn nhiều so với phương Tây, nên theo cách lý giải này vẫn chưa chạm đến điểm bão hòa để tạo ra phản ứng đảo chiều toàn diện.
2. Cơ chế chính trị và bầu cử giúp cánh tả duy trì quyền lực
Bên cạnh nguyên nhân cấu trúc mang tính lịch sử ở trên, cơ chế bầu cử trong khoảng 15 năm gần đây trực tiếp giải thích vì sao cánh tả tiếp tục nắm quyền dù đảng cánh hữu Partido Popular thường giành nhiều phiếu nhất ở cấp toàn quốc.
Vì các đảng khu vực hiếm khi liên minh với khối cánh hữu toàn quốc, Partido Popular dù về nhất vẫn khó tập hợp đủ số ghế để thành lập chính phủ, trong khi đảng Xã hội PSOE dễ đạt đa số hơn nhờ sự ủng hộ của các đảng khu vực để đổi lấy nhượng bộ về phân quyền.
Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và các chính sách thắt lưng buộc bụng sau đó đẩy tỷ lệ thất nghiệp thanh niên Tây Ban Nha lên mức kỷ lục, châm ngòi cho phong trào biểu tình Indignados, còn gọi là phong trào 15-M, bùng nổ tại quảng trường Puerta del Sol ở Madrid vào ngày 15 tháng 5 năm 2011.
Phong trào này đặt nền móng cho sự ra đời của đảng cánh tả mới Podemos vào năm 2014, củng cố niềm tin trong một bộ phận cử tri rằng nhà nước cần duy trì mạng lưới an sinh mạnh, kiểm soát giá thuê nhà và bảo vệ người lao động thay vì cắt giảm chi tiêu công.
Thủ tướng Pedro Sánchez, người đứng đầu PSOE, còn được đánh giá là một nhà chiến thuật chính trị đã biến đảng cực hữu Vox thành một "ngáo ộp" hiệu quả, khiến một bộ phận cử tri trung dung lo sợ Vox tham gia chính phủ nên dồn phiếu cho PSOE để ngăn chặn, một chiến thuật mà giới truyền thông thường gọi là Sanchismo về mặt chính trị.
Dù vậy, Tây Ban Nha không hoàn toàn miễn nhiễm với làn sóng cánh hữu đang lan rộng ở phương Tây, bằng chứng là đảng cực hữu Vox liên tục lớn mạnh và đảng Partido Popular đã thắng nhiều cuộc bầu cử địa phương những năm gần đây, chỉ có điều thể chế liên minh và sự hậu thuẫn từ các đảng vùng miền giúp cánh tả duy trì quyền lực ở cấp quốc gia hiệu quả hơn nhiều so với phần còn lại của phương Tây.
3. Cách người Tây Ban Nha nhìn nhận hiện tượng này
Bản thân người Tây Ban Nha không hề xa lạ với ý tưởng rằng đất nước mình đi theo một nhịp độ chính trị khác với phần còn lại của phương Tây, dù cách diễn giải hiện tượng này khác nhau tùy theo lập trường chính trị.
Giới sử học và khoa học chính trị Tây Ban Nha đã tranh luận về câu hỏi này suốt nhiều thập niên, dưới ảnh hưởng của khẩu hiệu cũ "Tây Ban Nha thì khác".
Phe cánh hữu Tây Ban Nha là những người cảm nhận rõ nhất sự lệch nhịp này và thường phàn nàn công khai rằng trong khi cử tri Pháp hay Ý có thể bỏ phiếu cho các đảng bảo thủ mà không bị coi là cực đoan, thì ở Tây Ban Nha việc đề cao chủ nghĩa dân tộc hay giá trị truyền thống vẫn dễ bị gắn với ký ức về thời Franco.
Ngược lại, một bộ phận giới trẻ, truyền thông và chính cánh tả Tây Ban Nha lại xem sự lệch nhịp này là một niềm tự hào, tự coi đất nước mình là "ngọn hải đăng tiến bộ" cuối cùng của châu Âu đứng vững trước làn sóng hữu hóa toàn cầu, thay vì hình ảnh một quốc gia bảo thủ, Công giáo giáo điều từng tồn tại suốt thế kỷ 20.
4. Mô hình kinh tế Sanchismo
Trong khi nhiều nền kinh tế lớn của Liên minh châu Âu như Đức và Pháp tăng trưởng chậm, Tây Ban Nha ghi nhận mức tăng trưởng GDP khoảng 2,8% trong năm 2025, cao hơn đáng kể so với mức trung bình chỉ trên dưới 1% của khu vực đồng euro, và các dự báo cho năm 2026 tiếp tục cho thấy Tây Ban Nha dẫn đầu tăng trưởng trong khối.
Mô hình kinh tế của chính phủ Pedro Sánchez, thường được gọi là Sanchismo về mặt kinh tế, dựa trên một số trụ cột chính sách cụ thể.
Cuộc cải cách lao động năm 2021 do Bộ trưởng Lao động Yolanda Díaz thiết kế đã hạn chế mạnh việc sử dụng hợp đồng lao động tạm thời, vốn từng khiến Tây Ban Nha có tỷ lệ việc làm ngắn hạn cao hàng đầu Liên minh châu Âu, buộc phần lớn doanh nghiệp chuyển sang hình thức hợp đồng không xác định thời hạn nhằm tạo tâm lý an tâm cho người lao động và kích thích tiêu dùng nội địa.
Song song đó, chính phủ liên tục tăng lương tối thiểu, đưa mức lương này tăng khoảng 60 đến 66% kể từ năm 2018 đến nay, một trong những tốc độ tăng nhanh nhất Liên minh châu Âu, với lý do việc tăng thu nhập cho nhóm lao động thấp có xu hướng chi tiêu ngay vào nền kinh tế trong nước thay vì tích lũy.
Một chính sách được coi là bước can thiệp thị trường táo bạo khác là cơ chế thường gọi là ngoại lệ Iberia, theo đó Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đàm phán với Ủy ban châu Âu để tách giá khí đốt ra khỏi giá điện chung của thị trường, kết hợp với tốc độ phát triển nhanh của điện gió và điện mặt trời, giúp chi phí năng lượng tại Tây Ban Nha thấp hơn đáng kể so với Đức hay Ý trong giai đoạn khủng hoảng năng lượng châu Âu.
Tây Ban Nha cũng là một trong những nước thụ hưởng lớn nhất gói phục hồi hậu đại dịch NextGenerationEU của Liên minh châu Âu, với phần lớn nguồn vốn được rót vào các lĩnh vực công nghệ tương lai như xe điện, bán dẫn, năng lượng hydro xanh và số hóa y tế, giúp nền kinh tế giảm bớt sự phụ thuộc vào du lịch truyền thống.
Dù đạt tốc độ tăng trưởng ấn tượng, mô hình này cũng vấp phải một số chỉ trích đáng kể. Nợ công Tây Ban Nha vẫn duy trì ở mức gần 100% GDP, và phần lớn giới phân tích cho rằng tăng trưởng hiện nay chủ yếu đến từ việc mở rộng quy mô lực lượng lao động, bao gồm cả lao động nhập cư, hơn là từ cải thiện thực chất năng suất lao động trên mỗi giờ làm việc.
Giá nhà ở tại các thành phố lớn như Madrid và Barcelona cũng tăng vượt quá khả năng chi trả của nhiều người trẻ bản địa, bất chấp các nỗ lực lập pháp nhằm kiểm soát giá thuê nhà.
5. Chính sách nhập cư và bài toán nhân khẩu học
Một trong những quyết định gây tranh cãi nhất của chính phủ Sánchez là chương trình hợp pháp hóa cư trú quy mô lớn cho người nhập cư không có giấy tờ hợp lệ, được Chính phủ thông qua bằng sắc lệnh sau cuộc họp nội các ngày 27 tháng 1 năm 2026.
Theo sắc lệnh này, người nộp đơn phải chứng minh không có tiền án tiền sự, đã cư trú liên tục tại Tây Ban Nha ít nhất 5 tháng tính đến thời điểm nộp hồ sơ, và phải có mặt tại Tây Ban Nha trước ngày 1 tháng 1 năm 2026, hoặc đã nộp đơn xin bảo hộ quốc tế trước thời điểm này.
Thời gian tiếp nhận hồ sơ kéo dài từ tháng 4 đến hết ngày 30 tháng 6 năm 2026, và cơ quan chức năng có thêm 3 tháng để xét duyệt. Tại thời điểm ban hành sắc lệnh, chính phủ ước tính khoảng 500.000 người sẽ đủ điều kiện, chủ yếu đến từ khu vực Mỹ Latinh, nhưng đến hạn nộp hồ sơ ngày 30 tháng 6, số đơn thực tế đã vượt 1 triệu, cao hơn nhiều so với ước tính ban đầu, dù số đơn được nộp không đồng nghĩa tất cả sẽ được cấp quy chế cư trú hợp pháp.
Động cơ cốt lõi của chính sách này xuất phát từ thực trạng dân số già hóa nhanh và tỷ lệ sinh thuộc nhóm thấp nhất Liên minh châu Âu.
Bộ trưởng Di trú Elma Saiz từng nêu rõ rằng Tây Ban Nha cần khoảng 250.000 đến 300.000 lao động nước ngoài mỗi năm để duy trì hệ thống an sinh xã hội và trả lương hưu cho thế hệ sắp nghỉ hưu, đặc biệt trong các ngành chăm sóc người già, nông nghiệp và xây dựng vốn thiếu hụt nhân lực trầm trọng vì lao động bản địa trẻ không mặn mà.
Về mặt lập luận, chính phủ cho rằng thay vì để hàng trăm nghìn người sống bên lề xã hội, làm việc không chính thức và không đóng thuế, việc hợp pháp hóa sẽ biến họ thành người đóng thuế và đóng bảo hiểm xã hội chính thức.
Bản thân Thủ tướng Sánchez từng tuyên bố người nhập cư đã đóng góp tới 80% mức tăng trưởng kinh tế của Tây Ban Nha trong 6 năm cầm quyền của ông, một con số ông thường dùng để phản bác luận điểm cho rằng nhập cư là gánh nặng cho nền kinh tế.
Đáng chú ý, số liệu chính thức cho thấy lượng người nhập cư trái phép vào Tây Ban Nha, chủ yếu qua tuyến đường biển từ Tây Phi đến Quần đảo Canary, đã giảm hơn 40% trong năm 2025 so với năm trước, một chi tiết chính phủ thường nêu ra để phản bác lập luận rằng chính sách hợp pháp hóa khuyến khích thêm dòng người vượt biên.
Tuy nhiên, chính sách này cũng tạo ra nhiều hệ lụy đáng kể. Giới phê bình lo ngại việc hợp pháp hóa quy mô lớn có thể tạo hiệu ứng kéo, khuyến khích thêm dòng người di cư bất hợp pháp tìm đến Tây Ban Nha với kỳ vọng sẽ được hợp thức hóa sau một thời gian cư trú, gây thêm áp lực lên hệ thống quản lý biên giới.
Dòng người nhập cư tăng nhanh cũng góp phần đẩy giá nhà ở tại các đô thị lớn lên cao, gây áp lực lên hệ thống y tế và giáo dục công vốn đã chịu nhiều sức ép hậu đại dịch.
Về mặt chính trị, đảng cánh hữu Partido Popular và đảng cực hữu Vox cáo buộc chính phủ Sánchez bán rẻ chủ quyền quốc gia về kiểm soát biên giới và dùng ngân sách công để mua phiếu của cử tri nhập cư trong tương lai.
6. Khủng hoảng di cư tại Ceuta và phản ứng của Liên minh Châu Âu
Cuối tháng 7 năm 2026, khoảng 50.000 đến 60.000 người di cư từ Maroc đã tràn vào vùng lãnh thổ hải ngoại Ceuta của Tây Ban Nha ở Bắc Phi chỉ trong vòng vài ngày, được coi là làn sóng vượt biên lớn nhất trong lịch sử gần đây của khu vực này.
Nhiều người thiệt mạng do đuối nước khi tràn qua biên giới bằng cả đường bộ và đường biển, buộc chính phủ Tây Ban Nha phải triển khai quân đội để kiểm soát tình hình, trong khi chính quyền khẳng định phần lớn số người này sau đó đã quay trở lại Maroc và không người nào trong nhóm vượt biên đáp ứng điều kiện của chương trình hợp pháp hóa cư trú đang triển khai.
Sự kiện này khiến 22 nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu gửi thư chỉ trích chính sách nhập cư của Tây Ban Nha, cho rằng chương trình hợp pháp hóa có thể tạo ra yếu tố thu hút dòng người di cư, còn Italy tuyên bố tạm đình chỉ áp dụng quy chế tự do đi lại Schengen với Tây Ban Nha trong một tháng.
Thủ tướng Pedro Sánchez đáp lại bằng việc chỉ trích phản ứng mà ông gọi là ích kỷ và trái pháp luật của một số nước thành viên, đồng thời dẫn số liệu cho biết lượng người nhập cảnh trái phép vào Tây Ban Nha giai đoạn 2021-2026 chỉ bằng khoảng một nửa so với Italy.
Bộ Nội vụ Tây Ban Nha sau đó cho biết đã bắt đầu lắp đặt hàng rào nổi tại một số điểm biên giới thường bị vượt qua ở Ceuta nhằm tuân thủ phán quyết của Tòa án Tối cao được đưa ra trước đó.
7. Bê bối tham những Santos Cerdán và khủng hoảng niềm tin với chính phủ Sánchez
Song song với các sức ép về kinh tế và nhập cư, chính phủ Sánchez còn đối mặt với một cuộc khủng hoảng chính trị nội bộ nghiêm trọng liên quan đến Santos Cerdán, người từng là Tổng thư ký tổ chức của đảng Xã hội PSOE và một trong những cộng sự thân cận nhất của Thủ tướng Sánchez.
Cerdán bị nêu tên là nhân vật trung tâm trong vụ án tham nhũng thường gọi là vụ Koldo, liên quan đến các cáo buộc dàn xếp đấu thầu công trình công và nhận hối lộ trong thời gian ông José Luis Ábalos làm Bộ trưởng Giao thông.
Sau khi báo cáo điều tra của lực lượng hiến binh Guardia Civil được công bố một phần vào tháng 6 năm 2025, Cerdán từ chức Tổng thư ký tổ chức PSOE và từ bỏ ghế nghị sĩ vào ngày 12 tháng 6 năm 2025, sau đó bị tạm giam từ ngày 30 tháng 6 năm 2025 và được trả tự do vào ngày 19 tháng 11 năm 2025 sau gần năm tháng bị giam giữ.
Đến cuối tháng 5 và đầu tháng 6 năm 2026, một báo cáo mới của Guardia Civil tiếp tục mở rộng phạm vi điều tra đối với Cerdán, cáo buộc ông có vai trò trong các sai phạm liên quan đến hợp đồng công tại tập đoàn nhà nước SEPI, và đặc biệt là trong một âm mưu bị cho là do ông tài trợ nhằm làm mất uy tín các công tố viên và điều tra viên đang thụ lý các vụ án tham nhũng liên quan đến đảng PSOE và chính phủ.
Vụ việc khiến niềm tin công chúng đối với chính phủ Sánchez suy giảm đáng kể trong bối cảnh chính phủ đã không có đa số ổn định trong quốc hội từ nhiều năm nay, tạo cơ hội cho đảng cánh hữu Partido Popular và đảng cực hữu Vox liên tục gia tăng sức ép chính trị, đòi tổ chức bầu cử sớm.
