Độc tài sinh độc tài: Cơ chế hình thành các chế độ cực đoan
1. Khi phương thức chống độc tài trở thành bản sao của chính nó
Xã hội học hiện đại chỉ ra rằng chế độ cực đoan sau không chỉ sinh ra từ chế độ trước, mà nó kế thừa và nâng cấp các công cụ bạo lực của chế độ trước lên một tầm cao mới. Các tổ chức an ninh Cheka và NKVD của Liên Xô thời kỳ đầu có những điểm tương đồng về phương pháp hoạt động với cảnh sát mật Okhrana của Nga hoàng, dù mức độ và quy mô áp dụng có sự khác biệt đáng kể.
Nhìn theo góc độ này, sự cực đoan của một chế độ cũ vô hình trung đã nhào nặn và cung cấp khuôn mẫu vận hành cho những kẻ lật đổ nó. Khi những nạn nhân của sự tàn bạo lên nắm quyền, nếu họ không có một nền tảng triết học nhân văn đủ mạnh để vượt qua tổn thương quá khứ, họ sẽ có xu hướng tái tạo chính cơ chế kiểm soát mà họ từng chống lại.
Khi một cá nhân hoặc tổ chức lớn lên trong một môi trường mà luật chơi duy nhất là "tiêu diệt hoặc bị tiêu diệt", tư duy duy nhất họ có được để chiến thắng chính là áp dụng triệt để và tàn nhẫn hơn cả đối thủ.
Các nhà nghiên cứu tâm lý học chính trị gọi đây là cơ chế sinh tồn cực đoan trong môi trường cực đoan: áp lực bên ngoài nào lọc lựa và nhào nặn, phản ứng hình thành bên trong cũng sẽ có xu hướng tương xứng với nó.
Trường hợp của Stalin là một ví dụ thường được dẫn. Thuở nhỏ, ông sống trong môi trường bạo lực gia đình và lớn lên dưới ách thống trị của chế độ Nga hoàng. Bản thân chế độ Nga hoàng duy trì quyền lực bằng lực lượng cảnh sát mật Okhrana, chuyên săn lùng, tù đày và ám sát các nhà bất đồng chính kiến.
Để sống sót và hoạt động cách mạng bí mật suốt hàng thập kỷ, Stalin phải học cách vận hành trong một môi trường mà hoài nghi, tàn nhẫn và ra tay trước là điều kiện tồn tại - không phải lựa chọn. Mối liên hệ trực tiếp giữa bối cảnh gia đình và chính sách nhà nước sau này vẫn là chủ đề tranh luận trong sử học, nhưng môi trường chính trị mà ông được đào tạo trong đó thì không có gì phải bàn cãi.
Trường hợp của Mao Trạch Đông phản ánh một bối cảnh rộng lớn hơn. Trung Quốc giai đoạn đầu thế kỷ 20 là một xã hội tan rã, bạo lực tràn lan bởi các thế lực phong kiến, quân phiệt xâu xé, tiếp đó là cuộc nội chiến tàn khốc với Quốc dân đảng và cuộc xâm lược của phát xít Nhật.
Trong bối cảnh đó, câu nói nổi tiếng của Mao ra đời: "Chính quyền đẻ ra từ nòng súng." Câu này được ông phát biểu lần đầu ngày 7/8/1927 tại hội nghị khẩn cấp của Đảng Cộng sản Trung Quốc, và nhắc lại ngày 6/11/1938 tại Diên An trong bài "Vấn đề chiến tranh và chiến lược" - bối cảnh cụ thể là tranh luận nội bộ về việc Đảng có cần xây dựng lực lượng vũ trang riêng hay không, chứ không phải lời tuyên ngôn cho bạo lực vô giới hạn. Câu này sau đó được đưa vào Tuyển tập tác phẩm của Mao và trở thành một trong những phát ngôn nổi tiếng nhất của ông.
Các nhà nghiên cứu lịch sử nhận thấy một bi kịch lặp đi lặp lại: để lật đổ một bộ máy bạo lực khổng lồ, lực lượng phản kháng buộc phải tự tổ chức thành một bộ máy có kỷ luật sắt và bạo lực không kém. Một tổ chức lỏng lẻo, nhân từ không bao giờ sống sót nổi trước sự đàn áp của một chế độ tàn bạo. Do đó, áp lực sinh tồn sàng lọc ra những người lãnh đạo cực đoan nhất, thép nhất lên nắm quyền.
Khi giành được chính quyền, những nhà lãnh đạo này đem nguyên vẹn "cơ chế sinh tồn" thời chiến áp dụng vào thời bình. Thanh trừng nội bộ để tránh gián điệp thời chiến phát triển thành các cuộc Đại thanh trừng (Great Purge) để loại bỏ nguy cơ đảo chính từ bên trong. Việc coi mọi phe phái khác là kẻ thù phát triển thành chế độ độc đảng, độc tôn tư tưởng. Việc dùng bạo lực để cưỡng ép kỷ luật chiến trường phát triển thành việc dùng bạo lực nhà nước và hệ thống trại cải tạo để quản lý kinh tế, xã hội.
Robert Conquest, tác giả cuốn The Great Terror xuất bản năm 1968 và được cập nhật năm 1990 sau khi ông tiếp cận được tài liệu lưu trữ Liên Xô, cùng nhiều công trình nghiên cứu về Cách mạng Văn hóa Trung Quốc đều chỉ ra rằng Stalin hay Mao Trạch Đông không vận hành đất nước dựa trên sự bình yên, mà họ vận hành đất nước giống như một pháo đài đang bị bao vây. Trong tâm thế của một người luôn bị bao vây, việc nghi ngờ, thanh trừng và tiêu diệt mầm mống đối lập là hành vi "hợp lý" duy nhất để họ bảo vệ chính quyền và bảo vệ chính mạng sống của mình.
2.Con lắc chính trị và cơ chế phản kháng đối xứng
Khi xã hội rơi vào khủng hoảng trầm trọng, con lắc không dừng ở giữa mà sẽ văng mạnh từ thái cực này sang thái cực đối lập. Các nhà xã hội học và tâm lý học chính trị gọi hiện tượng này là sự phân cực đối xứng (Symmetric Polarization) hay hiện tượng "con lắc chính trị" (Political Pendulum).
Đức Quốc Xã là một trường hợp điển hình của cơ chế phản kháng đối xứng này. Đức Quốc Xã thuộc phe Cực Hữu (Far-right), nổi lên chính là để phản kháng lại sự trỗi dậy của phe Cực Tả - cụ thể là Đảng Cộng sản Đức - lúc bấy giờ tại Đức, đồng thời phản kháng lại sự bất lực của chính phủ trung dung Cộng hòa Weimar.
Sau Thế chiến I, nước Đức rơi vào thế bế tắc với lạm phát phi mã, thất nghiệp tràn lan và xã hội bị chia rẽ sâu sắc. Đảng Cộng sản Đức lớn mạnh rất nhanh và đe dọa thực hiện một cuộc cách mạng vô sản kiểu Liên Xô. Sự sợ hãi trước viễn cảnh đó đã khiến giới trung lưu Đức quay sang ủng hộ Hitler và Đảng Quốc Xã. Họ chấp nhận một kẻ độc tài cực đoan, hung hãn vì họ tin rằng chỉ có một bàn tay sắt cực hữu mới đủ sức đè bẹp sự đe dọa của cực tả và lập lại trật tự.
Nhà tâm lý học Erich Fromm phân tích cơ chế này rất sâu trong cuốn Escape from Freedom (Chạy trốn khỏi Tự do), xuất bản năm 1941. Khi con người bị đẩy vào đường cùng bởi nghèo đói, bất công hoặc sự hỗn loạn của các hệ giá trị, họ trải qua cảm giác bị cô lập và bất lực tột cùng. Để thoát khỏi cảm giác đáng sợ đó, đám đông có xu hướng từ bỏ tự do cá nhân để hòa tan vào một tập thể lớn, sùng bái một lãnh tụ tối cao và dâng hiến quyền lực cho họ.
Khi sự phản kháng sinh ra từ sự oán hận, nó không hướng tới việc xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn, mà hướng tới việc tìm kiếm kẻ đổ lỗi (Scapegoat) và trả thù. Đức Quốc Xã đổ lỗi cho người Do Thái và phe cánh tả. Chế độ Pol Pot đổ lỗi cho trí thức và thành thị. Sự phản kháng lúc này không còn là sự phản kháng lý trí, mà là một cơn cuồng phong tiêu cực để hủy diệt những gì thuộc về "hệ thống cũ" hoặc "kẻ thù đối lập".
3. Con lắc chính trị trong bối cảnh phương Tây hiện đại
Một số nhà nghiên cứu khoa học chính trị nhận xét rằng cánh tả phương Tây hiện đại - với các phong trào như Woke, DEI (Đa dạng, Công bằng, Hòa nhập), Cancel Culture - kế thừa mô hình tư duy của chủ nghĩa Cộng sản thế kỷ 20, mà họ gọi là chủ nghĩa Marx văn hóa (Cultural Marxism), dù đây là thuật ngữ tranh cãi trong giới học thuật.
Chủ nghĩa Cộng sản ngày xưa chia thế giới làm hai: Tư sản là kẻ áp bức và Vô sản là người bị áp bức, dựa trên kinh tế.
Cánh tả ngày nay áp dụng y nguyên công thức này nhưng thay bằng văn hóa: da trắng, dị tính, nam giới là kẻ áp bức; da màu, đồng tính, phụ nữ là người bị áp bức. Thời Cộng sản, ai có tư tưởng tư sản sẽ bị đấu tố hoặc đi cải tạo; thời cánh tả hiện nay, ai nói ngược lại hệ tư tưởng Woke sẽ bị Cancel Culture: áp bức truyền thông, cô lập xã hội và tước đoạt sinh kế.
Khảo sát của Viện Cato (Cato Institute) năm 2020 cho thấy 62% người Mỹ nói rằng bối cảnh chính trị ngăn cản họ nói những gì họ tin là đúng, tăng từ mức 58% năm 2017. Cảm giác phải "tự biên tập" lan rộng sang mọi phe: 52% người Democrat, 59% người độc lập và 77% người Republican đều thừa nhận có quan điểm chính trị mà họ sợ không dám chia sẻ. Đây chính là trạng thái ức chế xã hội - ngòi nổ cho sự phản kháng.
Làn sóng phản kháng đó đã biến thành hành động cụ thể trên nhiều mặt trận.
Vào tháng 4 năm 2023, Bud Light gửi lon bia có in hình của một influencer chuyển giới để kỷ niệm "365 ngày làm cô gái" của người đó. Doanh số tuần kết thúc ngày 29/4/2023 giảm 23% so với cùng kỳ năm trước theo dữ liệu từ Bump Williams Consulting, khiến hãng mất vị trí bia bán chạy số một nước Mỹ sau hơn hai thập niên.
Về mặt pháp lý, nhiều bang tại Mỹ, trong đó có Texas và Florida, đã thông qua các đạo luật cấm ngân sách nhà nước tài trợ cho các văn phòng DEI tại trường đại học công lập và cấm giảng dạy Critical Race Theory ở trường phổ thông.
Về mặt chính trị, sự dịch chuyển quyền lực sang cánh hữu tại nghị viện Châu Âu và các cuộc bầu cử lớn ở Mỹ là kết quả của hàng triệu cử tri "thầm lặng" dùng lá phiếu để phanh con lắc Woke lại.
Sự áp đặt quá mức của các phong trào Woke đã làm tổn thương bản sắc của tầng lớp đa số, khiến họ cảm thấy mình bỗng dưng bị biến thành "kẻ tội đồ lịch sử" ngay trên quê hương mình.
Khi oán hận dâng cao, phản kháng ngược sinh ra những hệ lụy méo mó: các tư tưởng bài ngoại cực đoan, việc chối bỏ hoàn toàn các vấn đề thực tế chỉ vì chúng thường được phe cánh tả thúc đẩy, và tâm lý nhị nguyên "ai không theo chúng ta là kẻ thù" xuất hiện ở cả hai phía. Một số nhà khoa học chính trị nhận định rằng xã hội phương Tây hiện nay đang chứng kiến cuộc chiến của hai bóng ma lịch sử: một bên áp đặt tư tưởng kiểu Cộng sản, một bên phản kháng lại bằng sự hung hãn và bài ngoại kiểu Đức Quốc Xã.
Cả hai vế kết hợp lại tạo thành một cái bẫy hoàn hảo, nơi sự cực đoan của bên này là nhiên liệu để kích nổ sự cực đoan của bên kia.
1. Khi phương thức chống độc tài trở thành bản sao của chính nó
Xã hội học hiện đại chỉ ra rằng chế độ cực đoan sau không chỉ sinh ra từ chế độ trước, mà nó kế thừa và nâng cấp các công cụ bạo lực của chế độ trước lên một tầm cao mới. Các tổ chức an ninh Cheka và NKVD của Liên Xô thời kỳ đầu có những điểm tương đồng về phương pháp hoạt động với cảnh sát mật Okhrana của Nga hoàng, dù mức độ và quy mô áp dụng có sự khác biệt đáng kể.
Nhìn theo góc độ này, sự cực đoan của một chế độ cũ vô hình trung đã nhào nặn và cung cấp khuôn mẫu vận hành cho những kẻ lật đổ nó. Khi những nạn nhân của sự tàn bạo lên nắm quyền, nếu họ không có một nền tảng triết học nhân văn đủ mạnh để vượt qua tổn thương quá khứ, họ sẽ có xu hướng tái tạo chính cơ chế kiểm soát mà họ từng chống lại.
Khi một cá nhân hoặc tổ chức lớn lên trong một môi trường mà luật chơi duy nhất là "tiêu diệt hoặc bị tiêu diệt", tư duy duy nhất họ có được để chiến thắng chính là áp dụng triệt để và tàn nhẫn hơn cả đối thủ.
Các nhà nghiên cứu tâm lý học chính trị gọi đây là cơ chế sinh tồn cực đoan trong môi trường cực đoan: áp lực bên ngoài nào lọc lựa và nhào nặn, phản ứng hình thành bên trong cũng sẽ có xu hướng tương xứng với nó.
Trường hợp của Stalin là một ví dụ thường được dẫn. Thuở nhỏ, ông sống trong môi trường bạo lực gia đình và lớn lên dưới ách thống trị của chế độ Nga hoàng. Bản thân chế độ Nga hoàng duy trì quyền lực bằng lực lượng cảnh sát mật Okhrana, chuyên săn lùng, tù đày và ám sát các nhà bất đồng chính kiến.
Để sống sót và hoạt động cách mạng bí mật suốt hàng thập kỷ, Stalin phải học cách vận hành trong một môi trường mà hoài nghi, tàn nhẫn và ra tay trước là điều kiện tồn tại - không phải lựa chọn. Mối liên hệ trực tiếp giữa bối cảnh gia đình và chính sách nhà nước sau này vẫn là chủ đề tranh luận trong sử học, nhưng môi trường chính trị mà ông được đào tạo trong đó thì không có gì phải bàn cãi.
Trường hợp của Mao Trạch Đông phản ánh một bối cảnh rộng lớn hơn. Trung Quốc giai đoạn đầu thế kỷ 20 là một xã hội tan rã, bạo lực tràn lan bởi các thế lực phong kiến, quân phiệt xâu xé, tiếp đó là cuộc nội chiến tàn khốc với Quốc dân đảng và cuộc xâm lược của phát xít Nhật.
Trong bối cảnh đó, câu nói nổi tiếng của Mao ra đời: "Chính quyền đẻ ra từ nòng súng." Câu này được ông phát biểu lần đầu ngày 7/8/1927 tại hội nghị khẩn cấp của Đảng Cộng sản Trung Quốc, và nhắc lại ngày 6/11/1938 tại Diên An trong bài "Vấn đề chiến tranh và chiến lược" - bối cảnh cụ thể là tranh luận nội bộ về việc Đảng có cần xây dựng lực lượng vũ trang riêng hay không, chứ không phải lời tuyên ngôn cho bạo lực vô giới hạn. Câu này sau đó được đưa vào Tuyển tập tác phẩm của Mao và trở thành một trong những phát ngôn nổi tiếng nhất của ông.
Các nhà nghiên cứu lịch sử nhận thấy một bi kịch lặp đi lặp lại: để lật đổ một bộ máy bạo lực khổng lồ, lực lượng phản kháng buộc phải tự tổ chức thành một bộ máy có kỷ luật sắt và bạo lực không kém. Một tổ chức lỏng lẻo, nhân từ không bao giờ sống sót nổi trước sự đàn áp của một chế độ tàn bạo. Do đó, áp lực sinh tồn sàng lọc ra những người lãnh đạo cực đoan nhất, thép nhất lên nắm quyền.
Khi giành được chính quyền, những nhà lãnh đạo này đem nguyên vẹn "cơ chế sinh tồn" thời chiến áp dụng vào thời bình. Thanh trừng nội bộ để tránh gián điệp thời chiến phát triển thành các cuộc Đại thanh trừng (Great Purge) để loại bỏ nguy cơ đảo chính từ bên trong. Việc coi mọi phe phái khác là kẻ thù phát triển thành chế độ độc đảng, độc tôn tư tưởng. Việc dùng bạo lực để cưỡng ép kỷ luật chiến trường phát triển thành việc dùng bạo lực nhà nước và hệ thống trại cải tạo để quản lý kinh tế, xã hội.
Robert Conquest, tác giả cuốn The Great Terror xuất bản năm 1968 và được cập nhật năm 1990 sau khi ông tiếp cận được tài liệu lưu trữ Liên Xô, cùng nhiều công trình nghiên cứu về Cách mạng Văn hóa Trung Quốc đều chỉ ra rằng Stalin hay Mao Trạch Đông không vận hành đất nước dựa trên sự bình yên, mà họ vận hành đất nước giống như một pháo đài đang bị bao vây. Trong tâm thế của một người luôn bị bao vây, việc nghi ngờ, thanh trừng và tiêu diệt mầm mống đối lập là hành vi "hợp lý" duy nhất để họ bảo vệ chính quyền và bảo vệ chính mạng sống của mình.
2.Con lắc chính trị và cơ chế phản kháng đối xứng
Khi xã hội rơi vào khủng hoảng trầm trọng, con lắc không dừng ở giữa mà sẽ văng mạnh từ thái cực này sang thái cực đối lập. Các nhà xã hội học và tâm lý học chính trị gọi hiện tượng này là sự phân cực đối xứng (Symmetric Polarization) hay hiện tượng "con lắc chính trị" (Political Pendulum).
Đức Quốc Xã là một trường hợp điển hình của cơ chế phản kháng đối xứng này. Đức Quốc Xã thuộc phe Cực Hữu (Far-right), nổi lên chính là để phản kháng lại sự trỗi dậy của phe Cực Tả - cụ thể là Đảng Cộng sản Đức - lúc bấy giờ tại Đức, đồng thời phản kháng lại sự bất lực của chính phủ trung dung Cộng hòa Weimar.
Sau Thế chiến I, nước Đức rơi vào thế bế tắc với lạm phát phi mã, thất nghiệp tràn lan và xã hội bị chia rẽ sâu sắc. Đảng Cộng sản Đức lớn mạnh rất nhanh và đe dọa thực hiện một cuộc cách mạng vô sản kiểu Liên Xô. Sự sợ hãi trước viễn cảnh đó đã khiến giới trung lưu Đức quay sang ủng hộ Hitler và Đảng Quốc Xã. Họ chấp nhận một kẻ độc tài cực đoan, hung hãn vì họ tin rằng chỉ có một bàn tay sắt cực hữu mới đủ sức đè bẹp sự đe dọa của cực tả và lập lại trật tự.
Nhà tâm lý học Erich Fromm phân tích cơ chế này rất sâu trong cuốn Escape from Freedom (Chạy trốn khỏi Tự do), xuất bản năm 1941. Khi con người bị đẩy vào đường cùng bởi nghèo đói, bất công hoặc sự hỗn loạn của các hệ giá trị, họ trải qua cảm giác bị cô lập và bất lực tột cùng. Để thoát khỏi cảm giác đáng sợ đó, đám đông có xu hướng từ bỏ tự do cá nhân để hòa tan vào một tập thể lớn, sùng bái một lãnh tụ tối cao và dâng hiến quyền lực cho họ.
Khi sự phản kháng sinh ra từ sự oán hận, nó không hướng tới việc xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn, mà hướng tới việc tìm kiếm kẻ đổ lỗi (Scapegoat) và trả thù. Đức Quốc Xã đổ lỗi cho người Do Thái và phe cánh tả. Chế độ Pol Pot đổ lỗi cho trí thức và thành thị. Sự phản kháng lúc này không còn là sự phản kháng lý trí, mà là một cơn cuồng phong tiêu cực để hủy diệt những gì thuộc về "hệ thống cũ" hoặc "kẻ thù đối lập".
3. Con lắc chính trị trong bối cảnh phương Tây hiện đại
Một số nhà nghiên cứu khoa học chính trị nhận xét rằng cánh tả phương Tây hiện đại - với các phong trào như Woke, DEI (Đa dạng, Công bằng, Hòa nhập), Cancel Culture - kế thừa mô hình tư duy của chủ nghĩa Cộng sản thế kỷ 20, mà họ gọi là chủ nghĩa Marx văn hóa (Cultural Marxism), dù đây là thuật ngữ tranh cãi trong giới học thuật.
Chủ nghĩa Cộng sản ngày xưa chia thế giới làm hai: Tư sản là kẻ áp bức và Vô sản là người bị áp bức, dựa trên kinh tế.
Cánh tả ngày nay áp dụng y nguyên công thức này nhưng thay bằng văn hóa: da trắng, dị tính, nam giới là kẻ áp bức; da màu, đồng tính, phụ nữ là người bị áp bức. Thời Cộng sản, ai có tư tưởng tư sản sẽ bị đấu tố hoặc đi cải tạo; thời cánh tả hiện nay, ai nói ngược lại hệ tư tưởng Woke sẽ bị Cancel Culture: áp bức truyền thông, cô lập xã hội và tước đoạt sinh kế.
Khảo sát của Viện Cato (Cato Institute) năm 2020 cho thấy 62% người Mỹ nói rằng bối cảnh chính trị ngăn cản họ nói những gì họ tin là đúng, tăng từ mức 58% năm 2017. Cảm giác phải "tự biên tập" lan rộng sang mọi phe: 52% người Democrat, 59% người độc lập và 77% người Republican đều thừa nhận có quan điểm chính trị mà họ sợ không dám chia sẻ. Đây chính là trạng thái ức chế xã hội - ngòi nổ cho sự phản kháng.
Làn sóng phản kháng đó đã biến thành hành động cụ thể trên nhiều mặt trận.
Vào tháng 4 năm 2023, Bud Light gửi lon bia có in hình của một influencer chuyển giới để kỷ niệm "365 ngày làm cô gái" của người đó. Doanh số tuần kết thúc ngày 29/4/2023 giảm 23% so với cùng kỳ năm trước theo dữ liệu từ Bump Williams Consulting, khiến hãng mất vị trí bia bán chạy số một nước Mỹ sau hơn hai thập niên.
Về mặt pháp lý, nhiều bang tại Mỹ, trong đó có Texas và Florida, đã thông qua các đạo luật cấm ngân sách nhà nước tài trợ cho các văn phòng DEI tại trường đại học công lập và cấm giảng dạy Critical Race Theory ở trường phổ thông.
Về mặt chính trị, sự dịch chuyển quyền lực sang cánh hữu tại nghị viện Châu Âu và các cuộc bầu cử lớn ở Mỹ là kết quả của hàng triệu cử tri "thầm lặng" dùng lá phiếu để phanh con lắc Woke lại.
Sự áp đặt quá mức của các phong trào Woke đã làm tổn thương bản sắc của tầng lớp đa số, khiến họ cảm thấy mình bỗng dưng bị biến thành "kẻ tội đồ lịch sử" ngay trên quê hương mình.
Khi oán hận dâng cao, phản kháng ngược sinh ra những hệ lụy méo mó: các tư tưởng bài ngoại cực đoan, việc chối bỏ hoàn toàn các vấn đề thực tế chỉ vì chúng thường được phe cánh tả thúc đẩy, và tâm lý nhị nguyên "ai không theo chúng ta là kẻ thù" xuất hiện ở cả hai phía. Một số nhà khoa học chính trị nhận định rằng xã hội phương Tây hiện nay đang chứng kiến cuộc chiến của hai bóng ma lịch sử: một bên áp đặt tư tưởng kiểu Cộng sản, một bên phản kháng lại bằng sự hung hãn và bài ngoại kiểu Đức Quốc Xã.
Cả hai vế kết hợp lại tạo thành một cái bẫy hoàn hảo, nơi sự cực đoan của bên này là nhiên liệu để kích nổ sự cực đoan của bên kia.
