Hiệp ước Thiên Tân 1858: Nga hoàng nuốt 1,5 triệu km2 không tốn một viên đạn
Để mở toang cánh cửa thị trường của Đế quốc Thanh vào giữa thế kỷ 19, Đế quốc Anh và Pháp đã phải phái đi những hạm đội viễn chinh băng qua nửa vòng trái đất. Họ dội hàng ngàn tấn đạn pháo xuống các bến cảng, căng đầu căng não đấu trí với triều đình nhà Thanh… Nói thế cho nó căng thẳng thôi chứ cũng không đến mức đấy. Nhưng, ở phía bắc, Đế quốc Nga lại chọn một con đường hoàn toàn khác. Không cần một hạm đội khổng lồ, không cần phát động một chiến dịch quân sự trực diện nào, người Nga vẫn thâu tóm được 1,5 triệu km vuông lãnh thổ của nhà Thanh và thiết lập được sự hiện diện vững chắc tại Viễn Đông.
Thành quả này không đến từ nòng súng, mà là sản phẩm của một chiến lược thao túng ngoại giao giữa lúc triều đình Bắc Kinh đang đứng bên bờ vực diệt vong. Đó chính là Hiệp ước Thiên Tân 1858.
Mọi thứ bắt đầu từ năm 1689, dưới thời hoàng đế Khang Hy, nhà Thanh từng ở thế thượng phong khi ép Nga ký Hiệp ước Nerchinsk, đẩy lùi đường biên giới hai nước về tận bờ biển Okhotsk. Trong hơn một thế kỷ, Bắc Kinh giữ vững quyền kiểm soát lưu vực sông Hắc Long Giang (Amur). Nhưng khát vọng tìm kiếm một cảng nước ấm ở Thái Bình Dương của các Sa hoàng chưa bao giờ tắt. Khi nhận thấy bộ máy hành chính nhà Thanh lỏng lẻo ở vùng biên ải, các nhà thám hiểm và nông dân Nga bắt đầu lặng lẽ tràn sang định cư.
Cơ hội bằng vàng của Đế quốc Nga đến vào những năm 1850. Lúc này, Đại Thanh đang rối tung trong khủng hoảng. Ở bên trong, khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc bùng nổ, tàn phá các tỉnh miền nam giàu có và làm cạn kiệt ngân khố hoàng gia. Ở bên ngoài, liên quân Anh - Pháp mượn cớ sự kiện tàu Arrow để phát động Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, nã pháo vào cửa biển Thiên Tân. Đế quốc Mãn Thanh đang hoảng loạn trong căn nhà cháy.
Quan sát tình thế vỡ trận của Bắc Kinh từ xa, Nga nhận ra thời cơ để lật ngược thế cờ Nerchinsk đã tới. Tướng Nikolay Muravyov, Toàn quyền Đông Siberia, đã âm thầm tập trung hàng chục ngàn binh sĩ dọc tuyến biên giới Mãn Châu. Khi đạn pháo Anh - Pháp bắt đầu rền vang ở phía nam, Muravyov ngửa bài. Ông đưa ra tối hậu thư cho tướng Dịch Sơn của nhà Thanh: nhượng lại đất đai phía bắc, hoặc Nga sẽ tràn xuống mở mặt trận thứ hai. Áp lực của một cuộc chiến tranh hai mặt trận đã dẫn đến Hiệp ước Ái Hồn Ngày 28 tháng 5 năm 1858. Chỉ bằng một nét bút dưới sức ép, 600.000 km vuông đất màu mỡ ở tả ngạn sông Amur rơi vào tay Nga, vùng đất phía đông sông Ussuri bị đặt dưới quy chế "quản lý chung".
Nhưng hoàng đế Hàm Phong ở Bắc Kinh không chấp nhận. Triều đình nhà Thanh từ chối phê chuẩn văn kiện này.
Hai tuần sau khi Hiệp ước Ái Hồn được ký, tâm điểm quyền lực dời về Thiên Tân. Dưới áp lực của pháo hạm phương Tây, hoàng đế Hàm Phong phái đại thần đi đàm phán. Đại diện cho Nga là Phó Đô đốc Yevfimiy Putyatin, một nhà ngoại giao lão luyện. Không mang theo hạm đội bắn phá như đại diện của Anh và Pháp, Putyatin đóng vai một người trung lập thân thiện. Ông ngỏ ý sẵn sàng giúp nhà Thanh xoa dịu các yêu sách của Anh - Pháp, đổi lại Bắc Kinh chỉ cần đáp ứng một vài "đề nghị nhỏ".
Ngày 13 tháng 6 năm 1858, phần Hiệp ước Thiên Tân thuộc về Nga được ký kết.
Thứ vũ khí pháp lý sắc bén nhất mà Putyatin cài cắm vào hiệp ước là quy chế "Tối huệ quốc" (Most-Favored-Nation). Cơ chế này đảm bảo rằng bất kỳ nhượng bộ thương mại hay pháp lý nào mà nhà Thanh buộc phải nhả ra cho Mỹ, Anh, Pháp trong tương lai sẽ tự động được chia sẻ cho Nga vô điều kiện. Người Nga điềm nhiên ngồi nhìn liên quân phương Tây đổ máu và tiền bạc để phá cửa thị trường Trung Quốc, rồi bước vào hưởng thụ các đặc quyền.
Bên cạnh đó, hiệp ước mở tung các rào cản thương mại, trao cho Nga quyền giao thương hàng hải tại mọi cảng mở dọc bờ biển. Quyền lãnh sự tài phán được thiết lập, biến công dân Nga thành một tầng lớp đứng ngoài sự phán xử của luật pháp Đại Thanh. Các nhà ngoại giao Nga được quyền đóng đô ngay tại Bắc Kinh. Nhà Thanh cũng bị cấm sử dụng chữ "Di" (chỉ sự man rợ) để gọi người phương Tây, chính thức cáo chung hệ thống thế giới quan mà Trung Hoa là trung tâm duy nhất.
Tôn giáo cũng được vũ khí hóa. Hiệp ước hợp pháp hóa sự thâm nhập của Cơ đốc giáo Chính thống giáo Nga. Các mạng lưới truyền giáo được tự do đi vào nội địa, mua đất và xây cơ sở.
Tuy nhiên, chiếc bẫy chết người nhất của Hiệp ước Thiên Tân nằm ở Điều khoản 9. Trong bối cảnh Bắc Kinh vẫn chưa chịu công nhận việc mất đất ở Ái Hồn, Putyatin khéo léo ép nhà Thanh đồng ý lập ủy ban để "xác định lại đường phân định biên giới" ở những khu vực chưa rõ ràng. Bằng việc thừa nhận biên giới "chưa được phân định", lập trường bảo vệ Hiệp ước Nerchinsk của nhà Thanh sụp đổ. Điều khoản này là chiếc chìa khóa hợp pháp hóa sự xâm lấn của tướng Muravyov ở phương Bắc và dọn đường cho những đòi hỏi cắt đất lớn hơn.
Sự tráo trở đạt đến đỉnh cao vào năm 1860. Khi liên quân Anh - Pháp dập tắt sự kháng cự cuối cùng của quân Bát Kỳ, tiến thẳng vào Bắc Kinh và đốt phá Viên Minh Viên, hoàng đế Hàm Phong hốt hoảng bỏ trốn. Cung Thân vương bị bỏ lại làm con tin để đối phó với cơn thịnh nộ của phương Tây.
Lúc này, Nikolay Ignatyev, một nhà ngoại giao Nga 28 tuổi, xuất hiện. Nắm bắt được sự kinh hoàng của giới tinh hoa Mãn Thanh trước viễn cảnh Tử Cấm Thành có thể bị thiêu rụi, Ignatyev diễn một vở kịch thao túng tâm lý. Thực chất, liên quân Anh - Pháp không định đốt Tử Cấm Thành vì họ cần giữ lại một chính phủ để ký hiệp ước bồi thường. Nhưng Ignatyev đã che giấu thông tin đó. Ông thuyết phục Cung Thân vương rằng chính sự can thiệp của ông với tư cách cá nhân và sức mạnh của nước Nga đã ngăn liên quân san phẳng kinh thành.
Ignatyev yêu cầu một cái giá cắt cổ cho sự "bảo lãnh" hão huyền ấy. Ngày 14 tháng 11 năm 1860, Cung Thân vương ký Điều ước Bắc Kinh. Văn kiện này chính thức hợp pháp hóa toàn bộ sự chiếm đoạt của các hiệp ước Ái Hồn và Thiên Tân trước đó. Hơn thế, nó tước đoạt luôn quyền quản lý chung của nhà Thanh tại vùng đất từ đông sông Ussuri ra đến Thái Bình Dương.
Với nét bút này, Đế quốc Nga thâu tóm vĩnh viễn 1,5 triệu km vuông lãnh thổ liền thổ. Vịnh Sừng Vàng rơi vào tay Nga, nơi họ lập tức xây dựng quân cảng Vladivostok, thay đổi cán cân hải quân tại Thái Bình Dương và vĩnh viễn tước đi con đường tiến ra biển Nhật Bản của Trung Quốc. Nga đã bán một ảo ảnh an ninh để mua lại một lục địa thực sự. Sự tài tình nằm ở chỗ họ hiểu rõ giới tinh hoa Mãn Thanh sẵn sàng hiến tế vùng biên cương lạnh giá để đổi lấy sự tồn vong của ngai vàng ở Bắc Kinh.
Di sản của Ái Hồn, Thiên Tân và Bắc Kinh cũng trở thành một phần của "Bách niên chi sỉ" trong tâm thức Trung Quốc. Sự uất hận về việc mất đất lặn sâu vào ý thức hệ, bất chấp những giai đoạn hai nước xưng tụng tình hữu nghị vô sản.
Trong việc vẽ bản đồ năm 1860. Thay vì áp dụng nguyên tắc quốc tế Thalweg (đường ranh giới nằm ở lạch sâu nhất giữa dòng sông), các phái viên Nga ép nhà Thanh ký nhận những bản đồ đẩy đường biên giới sát mép bờ phía Trung Quốc. Bằng cách này, Nga ngầm tuyên bố chủ quyền với toàn bộ mặt nước và các hòn đảo trên sông Amur và Ussuri.
Sự mập mờ này là quả bom nổ chậm. Khi quan hệ Trung - Xô rạn nứt vào thập niên 1960, Bắc Kinh khơi lại vấn đề biên giới. Đỉnh điểm là năm 1969, quân đội hai nước đã nổ súng vào nhau tại đảo Trân Bảo (Nga gọi là Damansky) trên sông Ussuri. Sự kiện này kéo theo việc Liên Xô dồn các sư đoàn thiết giáp áp sát biên giới và đe dọa tấn công hạt nhân phủ đầu vào Trung Quốc. Di sản từ những chữ ký năm 1858 suýt chút nữa đã đẩy lục địa Á - Âu vào thảm họa.
Phải mất thêm gần nửa thế kỷ, với các hiệp định ký kết từ năm 1991 đến 2004, nút thắt này mới được tháo gỡ. Nga đồng ý áp dụng nguyên tắc Thalweg, trả lại đảo Trân Bảo cùng một số đảo khác cho Trung Quốc. Đổi lại, Bắc Kinh chính thức từ bỏ vĩnh viễn mọi yêu sách lịch sử đối với 1,5 triệu km vuông lãnh thổ đã mất từ thế kỷ 19.
Để mở toang cánh cửa thị trường của Đế quốc Thanh vào giữa thế kỷ 19, Đế quốc Anh và Pháp đã phải phái đi những hạm đội viễn chinh băng qua nửa vòng trái đất. Họ dội hàng ngàn tấn đạn pháo xuống các bến cảng, căng đầu căng não đấu trí với triều đình nhà Thanh… Nói thế cho nó căng thẳng thôi chứ cũng không đến mức đấy. Nhưng, ở phía bắc, Đế quốc Nga lại chọn một con đường hoàn toàn khác. Không cần một hạm đội khổng lồ, không cần phát động một chiến dịch quân sự trực diện nào, người Nga vẫn thâu tóm được 1,5 triệu km vuông lãnh thổ của nhà Thanh và thiết lập được sự hiện diện vững chắc tại Viễn Đông.
Thành quả này không đến từ nòng súng, mà là sản phẩm của một chiến lược thao túng ngoại giao giữa lúc triều đình Bắc Kinh đang đứng bên bờ vực diệt vong. Đó chính là Hiệp ước Thiên Tân 1858.
Mọi thứ bắt đầu từ năm 1689, dưới thời hoàng đế Khang Hy, nhà Thanh từng ở thế thượng phong khi ép Nga ký Hiệp ước Nerchinsk, đẩy lùi đường biên giới hai nước về tận bờ biển Okhotsk. Trong hơn một thế kỷ, Bắc Kinh giữ vững quyền kiểm soát lưu vực sông Hắc Long Giang (Amur). Nhưng khát vọng tìm kiếm một cảng nước ấm ở Thái Bình Dương của các Sa hoàng chưa bao giờ tắt. Khi nhận thấy bộ máy hành chính nhà Thanh lỏng lẻo ở vùng biên ải, các nhà thám hiểm và nông dân Nga bắt đầu lặng lẽ tràn sang định cư.
Cơ hội bằng vàng của Đế quốc Nga đến vào những năm 1850. Lúc này, Đại Thanh đang rối tung trong khủng hoảng. Ở bên trong, khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc bùng nổ, tàn phá các tỉnh miền nam giàu có và làm cạn kiệt ngân khố hoàng gia. Ở bên ngoài, liên quân Anh - Pháp mượn cớ sự kiện tàu Arrow để phát động Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai, nã pháo vào cửa biển Thiên Tân. Đế quốc Mãn Thanh đang hoảng loạn trong căn nhà cháy.
Quan sát tình thế vỡ trận của Bắc Kinh từ xa, Nga nhận ra thời cơ để lật ngược thế cờ Nerchinsk đã tới. Tướng Nikolay Muravyov, Toàn quyền Đông Siberia, đã âm thầm tập trung hàng chục ngàn binh sĩ dọc tuyến biên giới Mãn Châu. Khi đạn pháo Anh - Pháp bắt đầu rền vang ở phía nam, Muravyov ngửa bài. Ông đưa ra tối hậu thư cho tướng Dịch Sơn của nhà Thanh: nhượng lại đất đai phía bắc, hoặc Nga sẽ tràn xuống mở mặt trận thứ hai. Áp lực của một cuộc chiến tranh hai mặt trận đã dẫn đến Hiệp ước Ái Hồn Ngày 28 tháng 5 năm 1858. Chỉ bằng một nét bút dưới sức ép, 600.000 km vuông đất màu mỡ ở tả ngạn sông Amur rơi vào tay Nga, vùng đất phía đông sông Ussuri bị đặt dưới quy chế "quản lý chung".
Nhưng hoàng đế Hàm Phong ở Bắc Kinh không chấp nhận. Triều đình nhà Thanh từ chối phê chuẩn văn kiện này.
Hai tuần sau khi Hiệp ước Ái Hồn được ký, tâm điểm quyền lực dời về Thiên Tân. Dưới áp lực của pháo hạm phương Tây, hoàng đế Hàm Phong phái đại thần đi đàm phán. Đại diện cho Nga là Phó Đô đốc Yevfimiy Putyatin, một nhà ngoại giao lão luyện. Không mang theo hạm đội bắn phá như đại diện của Anh và Pháp, Putyatin đóng vai một người trung lập thân thiện. Ông ngỏ ý sẵn sàng giúp nhà Thanh xoa dịu các yêu sách của Anh - Pháp, đổi lại Bắc Kinh chỉ cần đáp ứng một vài "đề nghị nhỏ".
Ngày 13 tháng 6 năm 1858, phần Hiệp ước Thiên Tân thuộc về Nga được ký kết.
Thứ vũ khí pháp lý sắc bén nhất mà Putyatin cài cắm vào hiệp ước là quy chế "Tối huệ quốc" (Most-Favored-Nation). Cơ chế này đảm bảo rằng bất kỳ nhượng bộ thương mại hay pháp lý nào mà nhà Thanh buộc phải nhả ra cho Mỹ, Anh, Pháp trong tương lai sẽ tự động được chia sẻ cho Nga vô điều kiện. Người Nga điềm nhiên ngồi nhìn liên quân phương Tây đổ máu và tiền bạc để phá cửa thị trường Trung Quốc, rồi bước vào hưởng thụ các đặc quyền.
Bên cạnh đó, hiệp ước mở tung các rào cản thương mại, trao cho Nga quyền giao thương hàng hải tại mọi cảng mở dọc bờ biển. Quyền lãnh sự tài phán được thiết lập, biến công dân Nga thành một tầng lớp đứng ngoài sự phán xử của luật pháp Đại Thanh. Các nhà ngoại giao Nga được quyền đóng đô ngay tại Bắc Kinh. Nhà Thanh cũng bị cấm sử dụng chữ "Di" (chỉ sự man rợ) để gọi người phương Tây, chính thức cáo chung hệ thống thế giới quan mà Trung Hoa là trung tâm duy nhất.
Tôn giáo cũng được vũ khí hóa. Hiệp ước hợp pháp hóa sự thâm nhập của Cơ đốc giáo Chính thống giáo Nga. Các mạng lưới truyền giáo được tự do đi vào nội địa, mua đất và xây cơ sở.
Tuy nhiên, chiếc bẫy chết người nhất của Hiệp ước Thiên Tân nằm ở Điều khoản 9. Trong bối cảnh Bắc Kinh vẫn chưa chịu công nhận việc mất đất ở Ái Hồn, Putyatin khéo léo ép nhà Thanh đồng ý lập ủy ban để "xác định lại đường phân định biên giới" ở những khu vực chưa rõ ràng. Bằng việc thừa nhận biên giới "chưa được phân định", lập trường bảo vệ Hiệp ước Nerchinsk của nhà Thanh sụp đổ. Điều khoản này là chiếc chìa khóa hợp pháp hóa sự xâm lấn của tướng Muravyov ở phương Bắc và dọn đường cho những đòi hỏi cắt đất lớn hơn.
Sự tráo trở đạt đến đỉnh cao vào năm 1860. Khi liên quân Anh - Pháp dập tắt sự kháng cự cuối cùng của quân Bát Kỳ, tiến thẳng vào Bắc Kinh và đốt phá Viên Minh Viên, hoàng đế Hàm Phong hốt hoảng bỏ trốn. Cung Thân vương bị bỏ lại làm con tin để đối phó với cơn thịnh nộ của phương Tây.
Lúc này, Nikolay Ignatyev, một nhà ngoại giao Nga 28 tuổi, xuất hiện. Nắm bắt được sự kinh hoàng của giới tinh hoa Mãn Thanh trước viễn cảnh Tử Cấm Thành có thể bị thiêu rụi, Ignatyev diễn một vở kịch thao túng tâm lý. Thực chất, liên quân Anh - Pháp không định đốt Tử Cấm Thành vì họ cần giữ lại một chính phủ để ký hiệp ước bồi thường. Nhưng Ignatyev đã che giấu thông tin đó. Ông thuyết phục Cung Thân vương rằng chính sự can thiệp của ông với tư cách cá nhân và sức mạnh của nước Nga đã ngăn liên quân san phẳng kinh thành.
Ignatyev yêu cầu một cái giá cắt cổ cho sự "bảo lãnh" hão huyền ấy. Ngày 14 tháng 11 năm 1860, Cung Thân vương ký Điều ước Bắc Kinh. Văn kiện này chính thức hợp pháp hóa toàn bộ sự chiếm đoạt của các hiệp ước Ái Hồn và Thiên Tân trước đó. Hơn thế, nó tước đoạt luôn quyền quản lý chung của nhà Thanh tại vùng đất từ đông sông Ussuri ra đến Thái Bình Dương.
Với nét bút này, Đế quốc Nga thâu tóm vĩnh viễn 1,5 triệu km vuông lãnh thổ liền thổ. Vịnh Sừng Vàng rơi vào tay Nga, nơi họ lập tức xây dựng quân cảng Vladivostok, thay đổi cán cân hải quân tại Thái Bình Dương và vĩnh viễn tước đi con đường tiến ra biển Nhật Bản của Trung Quốc. Nga đã bán một ảo ảnh an ninh để mua lại một lục địa thực sự. Sự tài tình nằm ở chỗ họ hiểu rõ giới tinh hoa Mãn Thanh sẵn sàng hiến tế vùng biên cương lạnh giá để đổi lấy sự tồn vong của ngai vàng ở Bắc Kinh.
Di sản của Ái Hồn, Thiên Tân và Bắc Kinh cũng trở thành một phần của "Bách niên chi sỉ" trong tâm thức Trung Quốc. Sự uất hận về việc mất đất lặn sâu vào ý thức hệ, bất chấp những giai đoạn hai nước xưng tụng tình hữu nghị vô sản.
Trong việc vẽ bản đồ năm 1860. Thay vì áp dụng nguyên tắc quốc tế Thalweg (đường ranh giới nằm ở lạch sâu nhất giữa dòng sông), các phái viên Nga ép nhà Thanh ký nhận những bản đồ đẩy đường biên giới sát mép bờ phía Trung Quốc. Bằng cách này, Nga ngầm tuyên bố chủ quyền với toàn bộ mặt nước và các hòn đảo trên sông Amur và Ussuri.
Sự mập mờ này là quả bom nổ chậm. Khi quan hệ Trung - Xô rạn nứt vào thập niên 1960, Bắc Kinh khơi lại vấn đề biên giới. Đỉnh điểm là năm 1969, quân đội hai nước đã nổ súng vào nhau tại đảo Trân Bảo (Nga gọi là Damansky) trên sông Ussuri. Sự kiện này kéo theo việc Liên Xô dồn các sư đoàn thiết giáp áp sát biên giới và đe dọa tấn công hạt nhân phủ đầu vào Trung Quốc. Di sản từ những chữ ký năm 1858 suýt chút nữa đã đẩy lục địa Á - Âu vào thảm họa.
Phải mất thêm gần nửa thế kỷ, với các hiệp định ký kết từ năm 1991 đến 2004, nút thắt này mới được tháo gỡ. Nga đồng ý áp dụng nguyên tắc Thalweg, trả lại đảo Trân Bảo cùng một số đảo khác cho Trung Quốc. Đổi lại, Bắc Kinh chính thức từ bỏ vĩnh viễn mọi yêu sách lịch sử đối với 1,5 triệu km vuông lãnh thổ đã mất từ thế kỷ 19.
