Kagul 1770 - Trận đánh làm thay đổi cục diễn chiến tranh Nga-Ottoman
1. Cuộc chiến hướng ra Biển Đen
Năm 1770, cuộc chiến tranh Nga-Ottoman lần thứ năm trong thế kỷ XVIII bước vào một giai đoạn quyết liệt. Cuộc chiến 1768 - 1774 diễn ra trong bối cảnh Đế quốc Nga dưới thời nữ hoàng Catherine II tiếp tục mở rộng về phía nam, hướng tới vùng Bắc Biển Đen và các khu vực nằm giữa sông Dnieper, Dniester và Danube. Những vùng đất này không chỉ có ý nghĩa về lãnh thổ mà còn liên quan trực tiếp đến các tuyến giao thông và thương mại nối nội địa Đông Âu với Biển Đen.
Quân đội Nga đã tiến sâu vào Moldavia và Wallachia. Tháng 7.1770, lực lượng của Thống chế Pyotr Alexandrovich Rumyantsev vừa giành thắng lợi tại Larga trước lực lượng Ottoman và Tatar Crimea. Chưa đầy hai tuần sau, một đạo quân Ottoman quy mô lớn xuất hiện bên kia sông Danube, mở ra cuộc đối đầu mới.
Lần này, phía Ottoman không chỉ đưa quân đến chiến trường để hỗ trợ một cuộc phản kích cục bộ. Đại Vizier Ivazzade Halil Pasha tập hợp một lực lượng lớn, trong đó có khoảng 50 ngàn bộ binh và 100 ngàn kỵ binh; các nguồn khác đưa tổng quân số Ottoman lên khoảng 150.000 người. Bên cạnh đó còn có khoảng 80 nghìn kỵ binh Tatar Crimea hoạt động trong khu vực. Pháo binh Ottoman được các nguồn ước tính khoảng 130 - 180 khẩu.
Để đưa đạo quân vượt qua Danube, Ottoman sử dụng khoảng 300 phương tiện đường sông. Sau khi vượt sông, quân Ottoman tiến về khu vực sông Kagul, nơi địa hình có những cao điểm thuận lợi để xây dựng một doanh trại phòng thủ lớn.
2. Hai đạo quân bên sông Kagul
Rumyantsev khi đó có khoảng 38.000 quân trong toàn đạo quân, gồm khoảng 23.600 bộ binh, 3.500 kỵ binh chính quy và gần 2.900 Cossack, cùng hệ thống pháo binh gồm pháo dã chiến và pháo cấp trung đoàn. Tuy nhiên, không phải toàn bộ lực lượng này trực tiếp tham gia cuộc đột kích vào doanh trại Ottoman.
Sự chênh lệch về quân số trở nên đặc biệt rõ ràng khi hai bên triển khai lực lượng. Quân Ottoman đông gấp nhiều lần quân Nga và đã có thời gian tổ chức một doanh trại phòng thủ trên vùng cao bên bờ trái sông Kagul. Trong khi đó, Rumyantsev phải tính đến một nguy cơ khác: lực lượng Tatar Crimea ở phía sau có thể đánh vào tuyến vận tải và đường rút của quân Nga.
Đây là điểm khiến tình thế của Rumyantsev trở nên phức tạp. Nếu tập trung toàn bộ quân vào cuộc tấn công, hậu phương của đạo quân Nga có thể bị kỵ binh Tatar đe dọa. Nếu giữ quá nhiều quân ở phía sau, lực lượng trực tiếp đối đầu với đại quân Ottoman sẽ càng nhỏ hơn.
Rumyantsev quyết định chia lực lượng. Một bộ phận được bố trí bảo vệ hậu phương và tuyến liên lạc. Theo một số tài liệu, lực lượng trực tiếp tiến công vào doanh trại Ottoman chỉ còn khoảng 17 nghìn bộ binh cùng vài nghìn kỵ binh và Cossack.
3. Cuộc tấn công lúc rạng sáng
Đêm 31.7 chuyển sang ngày 1.8.1770, quân Nga bắt đầu tiến về phía doanh trại Ottoman.
Thay vì chờ đại quân Ottoman rời khỏi công sự để tiến công, Rumyantsev lựa chọn chủ động đánh trước. Quân Nga được tổ chức thành nhiều khối bộ binh hình vuông, hay kare, một đội hình cho phép bộ binh duy trì khả năng phòng thủ trước kỵ binh từ nhiều hướng.
Trong chiến tranh thế kỷ XVIII, kỵ binh vẫn giữ vai trò quan trọng trên chiến trường Đông Âu, đặc biệt trong các lực lượng Ottoman và Tatar. Vì vậy, đội hình bộ binh có khả năng chống lại các cuộc tấn công từ nhiều hướng trở thành một yếu tố quan trọng trong cách quân Nga triển khai lực lượng. Pháo binh dã chiến cũng được bố trí để hỗ trợ các khối bộ binh đang tiến lên.
Khi trời còn tối, các đơn vị Nga tiến về phía những vị trí Ottoman.
Cuộc tấn công diễn ra vào sáng 1.8. Quân Ottoman đã chuẩn bị công sự và có ưu thế tuyệt đối về quân số. Nhưng khi các đội hình Nga tiến đến, trận đánh không diễn ra theo một cuộc đụng độ đơn giản giữa hai khối quân lớn. Các đơn vị Nga tiến công theo nhiều hướng, trong khi pháo binh liên tục khai hỏa vào các vị trí Ottoman.
Một trong những điểm đáng chú ý của trận Kagul là cách Rumyantsev sử dụng các đội hình bộ binh kết hợp với pháo binh cơ động. Các khối quân Nga vừa tiến về phía trước vừa duy trì khả năng phòng thủ, khiến kỵ binh Ottoman khó tìm được khoảng trống để đánh xuyên đội hình. Trong khi đó, pháo binh Nga tập trung vào các vị trí pháo và khu vực tập trung quân của đối phương.
4. Doanh trại Ottoman tan vỡ
Cuộc giao chiến nhanh chóng chuyển thành một trận đánh trên nhiều hướng quanh doanh trại.
Quân Ottoman đông hơn rất nhiều, nhưng quy mô lớn cũng khiến việc điều khiển toàn bộ lực lượng trên một khu vực chiến trường rộng trở nên khó khăn. Các đơn vị Nga, ngược lại, duy trì những đội hình tương đối chặt chẽ và tiến hành các đợt tấn công có sự phối hợp giữa bộ binh và pháo binh.
Tại một số khu vực, quân Nga tiếp cận công sự và giao chiến ở cự ly gần. Những đợt phản công của Ottoman không thể tạo ra sự đột phá quyết định. Khi các vị trí phòng thủ bắt đầu bị xuyên phá, tình trạng hỗn loạn xuất hiện trong doanh trại.
Quân Tatar Crimea, vốn là lực lượng lớn hoạt động ở phía sau và bên sườn quân Nga, không thực hiện được một cuộc tấn công có khả năng thay đổi cục diện trận đánh. Các nguồn sử liệu cho biết lực lượng Tatar cuối cùng rút khỏi khu vực chiến trường.
Sau khi các vị trí chính của Ottoman bị phá vỡ, cuộc rút lui nhanh chóng biến thành một cuộc tháo chạy.
Theo các nguồn lịch sử của Nga, quân Ottoman chịu khoảng 20 nghìn thương vong và tù binh, đồng thời mất hơn 130 khẩu pháo. Phía Nga chịu khoảng 1.500 người chết và bị thương. Một số tài liệu khác đưa con số thương vong Nga trong khoảng 1.000 - 1.500 người.
Những con số này là ước tính từ các nguồn đương thời và hậu thế, bởi việc xác định chính xác quân số và thương vong trong một trận đánh thế kỷ XVIII là rất khó. Đặc biệt, con số tổng quân Ottoman có sự khác biệt đáng kể giữa các tài liệu.
5. Từ Kagul đến sông Danube
Kagul không kết thúc ngay khi quân Ottoman rời khỏi doanh trại.
Quân Nga tiếp tục truy kích lực lượng đang rút lui. Ngày 3.8, một bộ phận quân Ottoman bị quân Nga đuổi kịp tại khu vực Kartal khi đang tìm cách vượt qua Danube. Trận giao chiến tiếp theo khiến lực lượng Ottoman tiếp tục tổn thất và bỏ lại thêm pháo cùng quân nhu.
Chiến thắng tại Kagul mang ý nghĩa rất lớn, giúp mở đường cho quân Nga tiếp tục tiến về Danube và tạo ra một khoảng trống lớn trong hệ thống phòng thủ Ottoman ở khu vực Moldavia.
Cùng thời gian đó, chiến tranh còn diễn ra trên một chiến trường khác. Ngày 6.7.1770, hạm đội Nga đã tiêu diệt phần lớn hạm đội Ottoman tại trận Chesme ở biển Aegean. Chỉ vài tuần sau, Kagul trở thành một trong những thất bại trên bộ nghiêm trọng nhất của Ottoman trong cuộc chiến.
Hai thất bại diễn ra cách nhau chưa đầy một tháng đã khiến năm 1770 trở thành một thời điểm đặc biệt trong cuộc chiến Nga-Ottoman.
6. Kiểm soát Bắc Biển Đen
Kagul không trực tiếp khiến toàn bộ vùng bờ biển Bắc Biển Đen lập tức trở thành lãnh thổ Nga. Quá trình này diễn ra qua nhiều chiến dịch và hiệp ước tiếp theo.
Cuộc chiến Nga-Ottoman tiếp tục cho tới năm 1774. Hiệp ước Küçük Kaynarca năm 1774 tạo ra những thay đổi lớn trong quan hệ giữa hai đế quốc. Sau đó, Nga sáp nhập Crimea năm 1783 và tiếp tục mở rộng quyền kiểm soát tại vùng Bắc Biển Đen.
Từ đây, khu vực mà Nga gọi là Novorossiya - “Nước Nga Mới” trở thành một không gian mở rộng về phía nam. Các thành phố cảng mới lần lượt được phát triển, trong đó có Kherson và sau này là Odessa.
Việc Nga kiểm soát khu vực Khadzhi-Bei diễn ra vào năm 1789, và đến năm 1794 thành phố Odessa được thành lập như một cảng mới. Dưới thời Catherine II, sự phát triển thương mại trên Biển Đen tạo điều kiện cho Odessa trở thành một trung tâm cảng quan trọng của miền nam Đế quốc Nga.
7. Kagul trong thế kỷ XVIII
Ngày 1.8.1770, tại vùng đất ven sông Kagul ở Moldavia, dù ít quân hơn đối phương nhiều lần, tướng Rumyantsev không phòng thủ mà quyết định chủ động tiến công, Nga có lực lượng trực tiếp tham chiến chỉ bằng một phần nhỏ quân số đối phương đã tiến công doanh trại Ottoman và đánh tan lực lượng chủ lực tại đây. Các đội hình bộ binh hình vuông, pháo binh dã chiến và những mũi tiến công phối hợp được sử dụng để từng bước phá vỡ hệ thống phòng thủ của Ottoman.
Trận Kagul là trận đánh trên bộ quyết định và quan trọng nhất trong cuộc chiến tranh Nga - Ottoman (1768-1774), nơi quân đội Đế quốc Nga đánh tan lực lượng áp đảo của Đế quốc Ottoman và Hãn quốc Crimea. Quân Nga chỉ thương vong khoảng 1 nghìn người, trong khi phía Ottoman mất hơn 20 nghìn binh sĩ cùng hàng trăm khẩu đại bác bị tịch thu.
Chiến thắng này vô hiệu hóa lực lượng Ottoman ở vùng hạ lưu sông Danube, mở đường cho Nga tiến đánh và kiểm soát nhiều pháo đài chiến lược. Đại thắng tại Kagul là bước ngoặt lớn giúp Nữ hoàng Catherine Đại đế tạo thế mạnh trên bàn đàm phán, dẫn tới việc ký kết Hiệp ước Küçük Kaynarca vào năm 1774.
Sau đó, những thay đổi về lãnh thổ và quyền kiểm soát tại Bắc Biển Đen tiếp tục diễn ra trong nhiều năm. Đến cuối thế kỷ XVIII, các cảng mới như Odessa đã trở thành một phần của quá trình hình thành không gian kinh tế và quân sự mới của Nga ở phía nam.
Nguồn tham khảo
1. M. I. Bogdanovich, Походы Румянцева, Потемкина и Суворова в Турции.
2. A. N. Petrov, Война России с Турцией и польскими конфедератами, 1769–1774 год, tập II.
3. L. G. Beskrovny, Атлас карт и схем по русской военной истории.
4. P. A. Rumyantsev, Фельдмаршал Румянцев. Сборник документов и материалов.
5. Nhật ký hành quân của đạo quân P. A. Rumyantsev năm 1770, tài liệu về trận Kagul.
6. Báo cáo của P. A. Rumyantsev gửi Catherine II về trận Kagul, ngày 31/7 [11/8] năm 1770.
7. Tài liệu lưu trữ của Trung ương Lưu trữ Quân sự – Lịch sử Nga, hồ sơ về chiến tranh Nga–Ottoman 1768–1774.
8. Материалы по истории русской армии. П. А. Румянцев, tuyển tập tài liệu về chiến dịch năm 1770–1771.
9. Encyclopedia of the Ottoman Empire, các mục về chiến tranh Nga–Ottoman và Đế quốc Ottoman thế kỷ XVIII.
10. Encyclopedia of World History, các mục về Chiến tranh Nga–Ottoman 1768–1774, Catherine II và sự mở rộng của Nga về phía Bắc Biển Đen.
1. Cuộc chiến hướng ra Biển Đen
Năm 1770, cuộc chiến tranh Nga-Ottoman lần thứ năm trong thế kỷ XVIII bước vào một giai đoạn quyết liệt. Cuộc chiến 1768 - 1774 diễn ra trong bối cảnh Đế quốc Nga dưới thời nữ hoàng Catherine II tiếp tục mở rộng về phía nam, hướng tới vùng Bắc Biển Đen và các khu vực nằm giữa sông Dnieper, Dniester và Danube. Những vùng đất này không chỉ có ý nghĩa về lãnh thổ mà còn liên quan trực tiếp đến các tuyến giao thông và thương mại nối nội địa Đông Âu với Biển Đen.
Quân đội Nga đã tiến sâu vào Moldavia và Wallachia. Tháng 7.1770, lực lượng của Thống chế Pyotr Alexandrovich Rumyantsev vừa giành thắng lợi tại Larga trước lực lượng Ottoman và Tatar Crimea. Chưa đầy hai tuần sau, một đạo quân Ottoman quy mô lớn xuất hiện bên kia sông Danube, mở ra cuộc đối đầu mới.
Lần này, phía Ottoman không chỉ đưa quân đến chiến trường để hỗ trợ một cuộc phản kích cục bộ. Đại Vizier Ivazzade Halil Pasha tập hợp một lực lượng lớn, trong đó có khoảng 50 ngàn bộ binh và 100 ngàn kỵ binh; các nguồn khác đưa tổng quân số Ottoman lên khoảng 150.000 người. Bên cạnh đó còn có khoảng 80 nghìn kỵ binh Tatar Crimea hoạt động trong khu vực. Pháo binh Ottoman được các nguồn ước tính khoảng 130 - 180 khẩu.
Để đưa đạo quân vượt qua Danube, Ottoman sử dụng khoảng 300 phương tiện đường sông. Sau khi vượt sông, quân Ottoman tiến về khu vực sông Kagul, nơi địa hình có những cao điểm thuận lợi để xây dựng một doanh trại phòng thủ lớn.
2. Hai đạo quân bên sông Kagul
Rumyantsev khi đó có khoảng 38.000 quân trong toàn đạo quân, gồm khoảng 23.600 bộ binh, 3.500 kỵ binh chính quy và gần 2.900 Cossack, cùng hệ thống pháo binh gồm pháo dã chiến và pháo cấp trung đoàn. Tuy nhiên, không phải toàn bộ lực lượng này trực tiếp tham gia cuộc đột kích vào doanh trại Ottoman.
Sự chênh lệch về quân số trở nên đặc biệt rõ ràng khi hai bên triển khai lực lượng. Quân Ottoman đông gấp nhiều lần quân Nga và đã có thời gian tổ chức một doanh trại phòng thủ trên vùng cao bên bờ trái sông Kagul. Trong khi đó, Rumyantsev phải tính đến một nguy cơ khác: lực lượng Tatar Crimea ở phía sau có thể đánh vào tuyến vận tải và đường rút của quân Nga.
Đây là điểm khiến tình thế của Rumyantsev trở nên phức tạp. Nếu tập trung toàn bộ quân vào cuộc tấn công, hậu phương của đạo quân Nga có thể bị kỵ binh Tatar đe dọa. Nếu giữ quá nhiều quân ở phía sau, lực lượng trực tiếp đối đầu với đại quân Ottoman sẽ càng nhỏ hơn.
Rumyantsev quyết định chia lực lượng. Một bộ phận được bố trí bảo vệ hậu phương và tuyến liên lạc. Theo một số tài liệu, lực lượng trực tiếp tiến công vào doanh trại Ottoman chỉ còn khoảng 17 nghìn bộ binh cùng vài nghìn kỵ binh và Cossack.
3. Cuộc tấn công lúc rạng sáng
Đêm 31.7 chuyển sang ngày 1.8.1770, quân Nga bắt đầu tiến về phía doanh trại Ottoman.
Thay vì chờ đại quân Ottoman rời khỏi công sự để tiến công, Rumyantsev lựa chọn chủ động đánh trước. Quân Nga được tổ chức thành nhiều khối bộ binh hình vuông, hay kare, một đội hình cho phép bộ binh duy trì khả năng phòng thủ trước kỵ binh từ nhiều hướng.
Trong chiến tranh thế kỷ XVIII, kỵ binh vẫn giữ vai trò quan trọng trên chiến trường Đông Âu, đặc biệt trong các lực lượng Ottoman và Tatar. Vì vậy, đội hình bộ binh có khả năng chống lại các cuộc tấn công từ nhiều hướng trở thành một yếu tố quan trọng trong cách quân Nga triển khai lực lượng. Pháo binh dã chiến cũng được bố trí để hỗ trợ các khối bộ binh đang tiến lên.
Khi trời còn tối, các đơn vị Nga tiến về phía những vị trí Ottoman.
Cuộc tấn công diễn ra vào sáng 1.8. Quân Ottoman đã chuẩn bị công sự và có ưu thế tuyệt đối về quân số. Nhưng khi các đội hình Nga tiến đến, trận đánh không diễn ra theo một cuộc đụng độ đơn giản giữa hai khối quân lớn. Các đơn vị Nga tiến công theo nhiều hướng, trong khi pháo binh liên tục khai hỏa vào các vị trí Ottoman.
Một trong những điểm đáng chú ý của trận Kagul là cách Rumyantsev sử dụng các đội hình bộ binh kết hợp với pháo binh cơ động. Các khối quân Nga vừa tiến về phía trước vừa duy trì khả năng phòng thủ, khiến kỵ binh Ottoman khó tìm được khoảng trống để đánh xuyên đội hình. Trong khi đó, pháo binh Nga tập trung vào các vị trí pháo và khu vực tập trung quân của đối phương.
4. Doanh trại Ottoman tan vỡ
Cuộc giao chiến nhanh chóng chuyển thành một trận đánh trên nhiều hướng quanh doanh trại.
Quân Ottoman đông hơn rất nhiều, nhưng quy mô lớn cũng khiến việc điều khiển toàn bộ lực lượng trên một khu vực chiến trường rộng trở nên khó khăn. Các đơn vị Nga, ngược lại, duy trì những đội hình tương đối chặt chẽ và tiến hành các đợt tấn công có sự phối hợp giữa bộ binh và pháo binh.
Tại một số khu vực, quân Nga tiếp cận công sự và giao chiến ở cự ly gần. Những đợt phản công của Ottoman không thể tạo ra sự đột phá quyết định. Khi các vị trí phòng thủ bắt đầu bị xuyên phá, tình trạng hỗn loạn xuất hiện trong doanh trại.
Quân Tatar Crimea, vốn là lực lượng lớn hoạt động ở phía sau và bên sườn quân Nga, không thực hiện được một cuộc tấn công có khả năng thay đổi cục diện trận đánh. Các nguồn sử liệu cho biết lực lượng Tatar cuối cùng rút khỏi khu vực chiến trường.
Sau khi các vị trí chính của Ottoman bị phá vỡ, cuộc rút lui nhanh chóng biến thành một cuộc tháo chạy.
Theo các nguồn lịch sử của Nga, quân Ottoman chịu khoảng 20 nghìn thương vong và tù binh, đồng thời mất hơn 130 khẩu pháo. Phía Nga chịu khoảng 1.500 người chết và bị thương. Một số tài liệu khác đưa con số thương vong Nga trong khoảng 1.000 - 1.500 người.
Những con số này là ước tính từ các nguồn đương thời và hậu thế, bởi việc xác định chính xác quân số và thương vong trong một trận đánh thế kỷ XVIII là rất khó. Đặc biệt, con số tổng quân Ottoman có sự khác biệt đáng kể giữa các tài liệu.
5. Từ Kagul đến sông Danube
Kagul không kết thúc ngay khi quân Ottoman rời khỏi doanh trại.
Quân Nga tiếp tục truy kích lực lượng đang rút lui. Ngày 3.8, một bộ phận quân Ottoman bị quân Nga đuổi kịp tại khu vực Kartal khi đang tìm cách vượt qua Danube. Trận giao chiến tiếp theo khiến lực lượng Ottoman tiếp tục tổn thất và bỏ lại thêm pháo cùng quân nhu.
Chiến thắng tại Kagul mang ý nghĩa rất lớn, giúp mở đường cho quân Nga tiếp tục tiến về Danube và tạo ra một khoảng trống lớn trong hệ thống phòng thủ Ottoman ở khu vực Moldavia.
Cùng thời gian đó, chiến tranh còn diễn ra trên một chiến trường khác. Ngày 6.7.1770, hạm đội Nga đã tiêu diệt phần lớn hạm đội Ottoman tại trận Chesme ở biển Aegean. Chỉ vài tuần sau, Kagul trở thành một trong những thất bại trên bộ nghiêm trọng nhất của Ottoman trong cuộc chiến.
Hai thất bại diễn ra cách nhau chưa đầy một tháng đã khiến năm 1770 trở thành một thời điểm đặc biệt trong cuộc chiến Nga-Ottoman.
6. Kiểm soát Bắc Biển Đen
Kagul không trực tiếp khiến toàn bộ vùng bờ biển Bắc Biển Đen lập tức trở thành lãnh thổ Nga. Quá trình này diễn ra qua nhiều chiến dịch và hiệp ước tiếp theo.
Cuộc chiến Nga-Ottoman tiếp tục cho tới năm 1774. Hiệp ước Küçük Kaynarca năm 1774 tạo ra những thay đổi lớn trong quan hệ giữa hai đế quốc. Sau đó, Nga sáp nhập Crimea năm 1783 và tiếp tục mở rộng quyền kiểm soát tại vùng Bắc Biển Đen.
Từ đây, khu vực mà Nga gọi là Novorossiya - “Nước Nga Mới” trở thành một không gian mở rộng về phía nam. Các thành phố cảng mới lần lượt được phát triển, trong đó có Kherson và sau này là Odessa.
Việc Nga kiểm soát khu vực Khadzhi-Bei diễn ra vào năm 1789, và đến năm 1794 thành phố Odessa được thành lập như một cảng mới. Dưới thời Catherine II, sự phát triển thương mại trên Biển Đen tạo điều kiện cho Odessa trở thành một trung tâm cảng quan trọng của miền nam Đế quốc Nga.
7. Kagul trong thế kỷ XVIII
Ngày 1.8.1770, tại vùng đất ven sông Kagul ở Moldavia, dù ít quân hơn đối phương nhiều lần, tướng Rumyantsev không phòng thủ mà quyết định chủ động tiến công, Nga có lực lượng trực tiếp tham chiến chỉ bằng một phần nhỏ quân số đối phương đã tiến công doanh trại Ottoman và đánh tan lực lượng chủ lực tại đây. Các đội hình bộ binh hình vuông, pháo binh dã chiến và những mũi tiến công phối hợp được sử dụng để từng bước phá vỡ hệ thống phòng thủ của Ottoman.
Trận Kagul là trận đánh trên bộ quyết định và quan trọng nhất trong cuộc chiến tranh Nga - Ottoman (1768-1774), nơi quân đội Đế quốc Nga đánh tan lực lượng áp đảo của Đế quốc Ottoman và Hãn quốc Crimea. Quân Nga chỉ thương vong khoảng 1 nghìn người, trong khi phía Ottoman mất hơn 20 nghìn binh sĩ cùng hàng trăm khẩu đại bác bị tịch thu.
Chiến thắng này vô hiệu hóa lực lượng Ottoman ở vùng hạ lưu sông Danube, mở đường cho Nga tiến đánh và kiểm soát nhiều pháo đài chiến lược. Đại thắng tại Kagul là bước ngoặt lớn giúp Nữ hoàng Catherine Đại đế tạo thế mạnh trên bàn đàm phán, dẫn tới việc ký kết Hiệp ước Küçük Kaynarca vào năm 1774.
Sau đó, những thay đổi về lãnh thổ và quyền kiểm soát tại Bắc Biển Đen tiếp tục diễn ra trong nhiều năm. Đến cuối thế kỷ XVIII, các cảng mới như Odessa đã trở thành một phần của quá trình hình thành không gian kinh tế và quân sự mới của Nga ở phía nam.
Nguồn tham khảo
1. M. I. Bogdanovich, Походы Румянцева, Потемкина и Суворова в Турции.
2. A. N. Petrov, Война России с Турцией и польскими конфедератами, 1769–1774 год, tập II.
3. L. G. Beskrovny, Атлас карт и схем по русской военной истории.
4. P. A. Rumyantsev, Фельдмаршал Румянцев. Сборник документов и материалов.
5. Nhật ký hành quân của đạo quân P. A. Rumyantsev năm 1770, tài liệu về trận Kagul.
6. Báo cáo của P. A. Rumyantsev gửi Catherine II về trận Kagul, ngày 31/7 [11/8] năm 1770.
7. Tài liệu lưu trữ của Trung ương Lưu trữ Quân sự – Lịch sử Nga, hồ sơ về chiến tranh Nga–Ottoman 1768–1774.
8. Материалы по истории русской армии. П. А. Румянцев, tuyển tập tài liệu về chiến dịch năm 1770–1771.
9. Encyclopedia of the Ottoman Empire, các mục về chiến tranh Nga–Ottoman và Đế quốc Ottoman thế kỷ XVIII.
10. Encyclopedia of World History, các mục về Chiến tranh Nga–Ottoman 1768–1774, Catherine II và sự mở rộng của Nga về phía Bắc Biển Đen.
