Liệu chỉ có Trái Đất mới có động đất phải không?
Tác giả: haibaraemily
Dĩ nhiên là không. Hiện tượng rung chấn (quake) có ở mọi thiên thể rắn, chỉ là xảy ra trên Trái Đất thì gọi là động đất (earthquake), trên Mặt Trăng thì gọi là động trăng (moonquake), trên Sao Hỏa thì gọi là động Hỏa (marsquake)…
Chỉ vì cách gọi “động đất” và “động trăng” phổ biến hơn rung chấn ở các thiên thể khác, nên gọi rung chấn trên Sao Hỏa là “động đất trên Sao Hỏa” cũng được. Khi ấy, chữ “đất” có thể hiểu là chỉ mặt đất nói chung, chứ không riêng Trái Đất, các thiên thể khác cũng có thể gọi tương tự.
1.
Nguồn gốc của những rung chấn này gồm hai loại, nguyên nhân bên ngoài và nguyên nhân bên trong.
- Nguyên nhân bên trong là sự giải phóng năng lượng nội tại của thiên thể, tức phụ thuộc vào mức độ hoạt động địa chất của thiên thể đó. Thông thường chỉ các thiên thể lớn mới có, vì thiên thể càng lớn thì năng lượng tích tụ bên trong càng nhiều, và lượng năng lượng được giải phóng cũng càng lớn.
Trái Đất thuộc loại thiên thể có hoạt động địa chất khá mạnh, đến nay vẫn có nhiều động đất và núi lửa, điều này ai cũng biết. Còn các thiên thể có hoạt động địa chất thấp hơn, chẳng hạn Mặt Trăng và Sao Hỏa vốn được xem là đã khá “chết”, hiện cũng đã xác nhận có rung chấn do nguyên nhân nội tại gây ra.
Các máy đo địa chấn do nhiệm vụ Apollo lắp đặt, trong khoảng năm sáu năm hoạt động trong khoảng thời gian từ năm 1970 đến năm 1977, đã ghi nhận tổng cộng 12.558 trận động trăng. Trong đó có 7.633 trận chưa thể xác định nguồn gốc, nhưng xác nhận được 3.173 trận bắt nguồn từ bên trong Mặt Trăng: gồm 28 trận nông và 3.145 trận sâu.
Còn trên Sao Hỏa, nguồn rung chấn quan trọng nhất là các đứt gãy, xuất phát từ sự nguội đi và co rút bề mặt do hoạt động núi lửa quy mô lớn trong lòng hành tinh gây ra.
Đối với những thiên thể như Sao Chổi, cứ lao gần Mặt Trời là bắt đầu phun vật chất, lực phản chấn cũng gây rung chấn trên bề mặt. Tự quay quá nhanh đến mức bản thân bắt đầu tan rã cũng có thể gây rung chấn. Vì sao chổi khá nhỏ, rung chấn kiểu này có thể là tai họa hủy diệt của chính nó: chỉ cần sơ suất là trực tiếp “xong đời”, như từng xảy ra với sao chổi 41P.
- Nguyên nhân bên ngoài chủ yếu là va chạm thiên thạch. Với các thiên thể có khí quyển dày như Trái Đất, Sao Kim, Sao Thổ và Sao Thiên Vương, hiện tượng này không phổ biến, vì các vật thể va chạm nhỏ hơn một mét thường đã bị khí quyển “chặn lại”. Nhưng với những thiên thể rắn không có khí quyển đáng kể như Mặt Trăng và Sao Hỏa, đây lại là một nguồn rung chấn rất quan trọng.
Các máy đo địa chấn Apollo đã quan sát được 1.743 trận động trăng do thiên thạch va chạm.
Trên Sao Hỏa, va chạm thiên thạch cũng được xem là nguồn rung chấn lớn thứ hai, chỉ sau đứt gãy.
Ngoài ra còn có một số rung chấn nhân tạo: chẳng hạn thí nghiệm chủ động của Apollo, khi các tầng tên lửa Apollo được cố ý cho đâm xuống bề mặt Mặt Trăng, hoặc tàu thăm dò kết thúc nhiệm vụ hay gặp sự cố rồi va vào bề mặt thiên thể. Ngay cả khi một tàu đổ bộ trở về, phần tầng đẩy bay lên khỏi bề mặt cũng có thể gây rung chấn.
Với các thiên thể nhỏ hơn, như vệ tinh nhỏ, tiểu hành tinh và sao chổi, rung chấn do va chạm đương nhiên còn đáng sợ hơn, chỉ một sơ suất là có thể bị đánh tan.
2.
Ngoài ra, lực hấp dẫn của các thiên thể khác cũng có thể khiến bề mặt rung chấn.
Chẳng hạn lực thủy triều của Mặt Trăng gây rung chấn trên bề mặt Sao Hỏa. Với các hành tinh lớn như Sao Mộc và Sao Thổ, tác động thủy triều còn là một trong những nguồn năng lượng chính của các vệ tinh của chúng.
Đối với thiên thể nhỏ, nếu lực thủy triều quá mạnh thì cũng có thể bị “xé” tan; ví dụ sao chổi Shoemaker-Levy 9 nổi tiếng vào năm 1994 đã bị lực thủy triều khổng lồ của Sao Mộc xé vỡ, rồi cuối cùng rơi vào Sao Mộc.
Những yếu tố khác như sự co rút bề mặt do nóng lạnh thay đổi, hay khí quyển đối với các thiên thể có khí quyển, cũng có ảnh hưởng nhất định.
Tóm lại, chỉ cần là một thiên thể rắn thì đều có rung chấn. Dù hoạt động địa chất bên trong gần như đã mất hẳn, va chạm và lực hấp dẫn bên ngoài vẫn có thể gây rung chấn.
Còn các hành tinh khí khổng lồ thì sao? Chúng cũng có “động đất”, nhưng khác với rung chấn của các thiên thể rắn.
Bên trái là vị trí các máy đo địa chấn của Apollo 12, 14, 15 và 16. Bên phải: số lượng rung chấn ghi nhận được trong các nhiệm vụ Apollo
Tác giả: haibaraemily
Dĩ nhiên là không. Hiện tượng rung chấn (quake) có ở mọi thiên thể rắn, chỉ là xảy ra trên Trái Đất thì gọi là động đất (earthquake), trên Mặt Trăng thì gọi là động trăng (moonquake), trên Sao Hỏa thì gọi là động Hỏa (marsquake)…
Chỉ vì cách gọi “động đất” và “động trăng” phổ biến hơn rung chấn ở các thiên thể khác, nên gọi rung chấn trên Sao Hỏa là “động đất trên Sao Hỏa” cũng được. Khi ấy, chữ “đất” có thể hiểu là chỉ mặt đất nói chung, chứ không riêng Trái Đất, các thiên thể khác cũng có thể gọi tương tự.
1.
Nguồn gốc của những rung chấn này gồm hai loại, nguyên nhân bên ngoài và nguyên nhân bên trong.
- Nguyên nhân bên trong là sự giải phóng năng lượng nội tại của thiên thể, tức phụ thuộc vào mức độ hoạt động địa chất của thiên thể đó. Thông thường chỉ các thiên thể lớn mới có, vì thiên thể càng lớn thì năng lượng tích tụ bên trong càng nhiều, và lượng năng lượng được giải phóng cũng càng lớn.
Trái Đất thuộc loại thiên thể có hoạt động địa chất khá mạnh, đến nay vẫn có nhiều động đất và núi lửa, điều này ai cũng biết. Còn các thiên thể có hoạt động địa chất thấp hơn, chẳng hạn Mặt Trăng và Sao Hỏa vốn được xem là đã khá “chết”, hiện cũng đã xác nhận có rung chấn do nguyên nhân nội tại gây ra.
Các máy đo địa chấn do nhiệm vụ Apollo lắp đặt, trong khoảng năm sáu năm hoạt động trong khoảng thời gian từ năm 1970 đến năm 1977, đã ghi nhận tổng cộng 12.558 trận động trăng. Trong đó có 7.633 trận chưa thể xác định nguồn gốc, nhưng xác nhận được 3.173 trận bắt nguồn từ bên trong Mặt Trăng: gồm 28 trận nông và 3.145 trận sâu.
Còn trên Sao Hỏa, nguồn rung chấn quan trọng nhất là các đứt gãy, xuất phát từ sự nguội đi và co rút bề mặt do hoạt động núi lửa quy mô lớn trong lòng hành tinh gây ra.
Đối với những thiên thể như Sao Chổi, cứ lao gần Mặt Trời là bắt đầu phun vật chất, lực phản chấn cũng gây rung chấn trên bề mặt. Tự quay quá nhanh đến mức bản thân bắt đầu tan rã cũng có thể gây rung chấn. Vì sao chổi khá nhỏ, rung chấn kiểu này có thể là tai họa hủy diệt của chính nó: chỉ cần sơ suất là trực tiếp “xong đời”, như từng xảy ra với sao chổi 41P.
- Nguyên nhân bên ngoài chủ yếu là va chạm thiên thạch. Với các thiên thể có khí quyển dày như Trái Đất, Sao Kim, Sao Thổ và Sao Thiên Vương, hiện tượng này không phổ biến, vì các vật thể va chạm nhỏ hơn một mét thường đã bị khí quyển “chặn lại”. Nhưng với những thiên thể rắn không có khí quyển đáng kể như Mặt Trăng và Sao Hỏa, đây lại là một nguồn rung chấn rất quan trọng.
Các máy đo địa chấn Apollo đã quan sát được 1.743 trận động trăng do thiên thạch va chạm.
Trên Sao Hỏa, va chạm thiên thạch cũng được xem là nguồn rung chấn lớn thứ hai, chỉ sau đứt gãy.
Ngoài ra còn có một số rung chấn nhân tạo: chẳng hạn thí nghiệm chủ động của Apollo, khi các tầng tên lửa Apollo được cố ý cho đâm xuống bề mặt Mặt Trăng, hoặc tàu thăm dò kết thúc nhiệm vụ hay gặp sự cố rồi va vào bề mặt thiên thể. Ngay cả khi một tàu đổ bộ trở về, phần tầng đẩy bay lên khỏi bề mặt cũng có thể gây rung chấn.
Với các thiên thể nhỏ hơn, như vệ tinh nhỏ, tiểu hành tinh và sao chổi, rung chấn do va chạm đương nhiên còn đáng sợ hơn, chỉ một sơ suất là có thể bị đánh tan.
2.
Ngoài ra, lực hấp dẫn của các thiên thể khác cũng có thể khiến bề mặt rung chấn.
Chẳng hạn lực thủy triều của Mặt Trăng gây rung chấn trên bề mặt Sao Hỏa. Với các hành tinh lớn như Sao Mộc và Sao Thổ, tác động thủy triều còn là một trong những nguồn năng lượng chính của các vệ tinh của chúng.
Đối với thiên thể nhỏ, nếu lực thủy triều quá mạnh thì cũng có thể bị “xé” tan; ví dụ sao chổi Shoemaker-Levy 9 nổi tiếng vào năm 1994 đã bị lực thủy triều khổng lồ của Sao Mộc xé vỡ, rồi cuối cùng rơi vào Sao Mộc.
Những yếu tố khác như sự co rút bề mặt do nóng lạnh thay đổi, hay khí quyển đối với các thiên thể có khí quyển, cũng có ảnh hưởng nhất định.
Tóm lại, chỉ cần là một thiên thể rắn thì đều có rung chấn. Dù hoạt động địa chất bên trong gần như đã mất hẳn, va chạm và lực hấp dẫn bên ngoài vẫn có thể gây rung chấn.
Còn các hành tinh khí khổng lồ thì sao? Chúng cũng có “động đất”, nhưng khác với rung chấn của các thiên thể rắn.
Bên trái là vị trí các máy đo địa chấn của Apollo 12, 14, 15 và 16. Bên phải: số lượng rung chấn ghi nhận được trong các nhiệm vụ Apollo
