Mâu thuẫn ngầm giữa các cộng đồng di dân ở hải ngoại
Hiện nay tồn tại căng thẳng và mâu thuẫn ngầm, đôi khi bùng phát thành xô xát, giữa cộng đồng người gốc Hong Kong di dân mới và cộng đồng người gốc Đại lục tại các quốc gia tiếp nhận như Anh, Canada, Úc và Mỹ.
Xung đột này không xuất phát từ thù hận cá nhân mà là sự kéo dài của những mâu thuẫn chính trị, tư tưởng và văn hóa từ quê nhà ra cộng đồng hải ngoại.
1. Mâu thuẫn chính trị và hệ tư tưởng giữa cộng đồng Hong Kong và Đại lục tại hải ngoại
Làn sóng di dân mới từ Hong Kong, đặc biệt là hơn 150.000 người đã chuyển sang Anh theo diện thị thực BNO tính đến năm 2024, mang theo tâm lý bất mãn với chính quyền Bắc Kinh, trong khi cộng đồng người Đại lục hải ngoại, bao gồm cả du học sinh và kiều bào lâu năm, thường có tinh thần dân tộc chủ nghĩa cao.
Khi người gốc Hong Kong tổ chức các cuộc tuần hành kỷ niệm sự kiện năm 2019, tưởng niệm sự kiện Thiên An Môn, hoặc vận động chính quyền sở tại đóng cửa các viện Khổng Tử, thì từ cộng đồng người Đại lục, đặc biệt là nhóm du học sinh, thường xuất hiện phản đối và hô khẩu hiệu ủng hộ nguyên tắc một Trung Quốc.
Nhiều vụ xô xát, giật cờ, xé băng rôn đã xảy ra tại khuôn viên các đại học ở Anh, Úc và Canada. Mâu thuẫn đạt độ gay gắt cao vì nó đụng chạm đến lòng tự tôn của một bên và nỗi đau mất mát của bên còn lại.
Nhóm người Đại lục, đặc biệt là du học sinh và thế hệ trẻ, sinh ra và lớn lên trong giai đoạn Trung Quốc vươn lên thành siêu cường kinh tế, được giáo dục mạnh về lòng tự hào dân tộc và nguyên tắc một Trung Quốc là không thể xâm phạm.
Khi thấy người Hong Kong biểu tình, xé cờ hay kêu gọi quốc tế trừng phạt Bắc Kinh, người Đại lục thường không coi đó là đòi tự do mà coi đó là hành vi phản quốc, xúc phạm danh dự quốc gia.
Ngược lại, nhiều người Hong Kong sang Anh, Canada, Úc sau năm 2020 mang theo cảm giác chấn thương tâm lý vì buộc phải bỏ lại quê hương, sự nghiệp, thậm chí người thân, nên bất kỳ sự xuất hiện nào của biểu tượng chính quyền Bắc Kinh hay sự giám sát từ người Đại lục tại nước sở tại đều kích hoạt phản ứng tự vệ và phẫn nộ trong họ.
Trước đây người Hoa hải ngoại thường sống chung trong các khu phố Tàu dựa trên gốc gác Quảng Đông, nhưng hiện nay sự chia rẽ đã trở nên rõ ràng hơn.
Người Hong Kong mới di cư chủ động né tránh các hội đoàn người Hoa truyền thống do người Đại lục nắm quyền quản lý hoặc có liên hệ với đại sứ quán Trung Quốc và tự thành lập các hội nhóm, trung tâm cộng đồng riêng như UK Hongkongers hay Hongkongers in Canada.
Người Hong Kong giao tiếp bằng tiếng Quảng Đông, dùng chữ Phồn thể và giữ lối sống đô thị kiểu Anh - Quảng, trong khi người Đại lục di cư mới dùng tiếng Quan thoại, chữ Giản thể, và sự chênh lệch về ngôn ngữ, thói quen sinh hoạt khiến hai nhóm khó hòa nhập vào cùng một không gian xã hội.
Tại các đô thị nhận lượng di dân lớn như London, Vancouver, Toronto hay Sydney, cả hai nhóm di dân đều có tiềm lực tài chính tốt, và việc người giàu Đại lục cùng người Hong Kong di cư cùng lúc đổ tiền mua bất động sản đã đẩy giá nhà lên cao, tạo ra sự cạnh tranh giữa hai nhóm để giành tài nguyên tại nước sở tại.
Nhiều người Hong Kong mới sang gặp khó khăn tìm việc đúng chuyên môn do rào cản bằng cấp nên phải xin làm tại các nhà hàng, siêu thị hoặc công ty người Hoa, nơi rào cản ngôn ngữ đòi hỏi tiếng Quan thoại hoặc khác biệt quan điểm chính trị với chủ doanh nghiệp người Đại lục dẫn đến sự chèn ép hoặc phân biệt đối xử ngầm.
Xung đột này lan sang cả thế hệ học sinh, sinh viên: tại các trường phổ thông và đại học ở Anh hay Canada, học sinh sinh viên gốc Hong Kong và gốc Đại lục thường tự chia phe, chơi theo nhóm riêng, và các tranh cãi thường bùng phát trên diễn đàn trường học hoặc hội sinh viên khi thảo luận về các chủ đề lịch sử, chính trị liên quan đến Trung Quốc, Đài Loan hay Hong Kong.
Có một số trường hợp tương đồng rõ nét với mâu thuẫn Hong Kong - Đại lục.
Theo các báo cáo từ cảnh sát sở tại và nghiên cứu của các viện chính sách, bản chất hành vi của hai bên khá khác nhau khi mâu thuẫn bùng phát thành hành động cụ thể.
Trong các cuộc đụng độ công khai tại khuôn viên đại học hoặc trên đường phố ở Anh, Úc, Canada, nhóm du học sinh hoặc kiều bào Đại lục mang tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cực đoan, thường được gọi là tiểu phấn hồng, thường là bên chủ động khiêu khích và bắt đầu các hành vi hung hăng thể xác, như giật cờ, xé băng rôn, phá bức tường Lennon nơi dán giấy ghi lời chúc tự do, hoặc dùng loa công suất lớn bật quốc ca Trung Quốc để áp đảo đám đông.
Tại Đại học Queensland ở Brisbane, Úc, vào tháng 7 năm 2019, một cuộc tuần hành ủng hộ Hong Kong đã dẫn tới xô xát với nhóm phản đối thân Bắc Kinh, có ẩu đả và giằng co biểu ngữ.
Tại một số đại học Anh như Sheffield, sinh viên ủng hộ Hong Kong và sinh viên thân Bắc Kinh cũng từng va chạm, có trường hợp cảnh sát phải can thiệp và bắt giữ người tham gia.
Ở chiều ngược lại, người Hong Kong không thường xuyên chủ động tấn công bạo lực nhưng chủ động tạo ra các tình huống kích thích tâm lý mạnh đối với người Đại lục, như sử dụng cờ Hong Kong thời thuộc địa Anh, hình ảnh biếm họa lãnh đạo Trung Quốc, hoặc khẩu hiệu đòi độc lập, tổ chức triển lãm và chiếu phim tài liệu tố cáo chính quyền Trung Quốc ngay tại khu vực đông người Hoa sinh sống.
Một số người Hong Kong cũng giữ thái độ coi thường ngôn ngữ hoặc thói quen sinh hoạt của người Đại lục, xuất phát từ tâm lý cho rằng mình văn minh, chuẩn mực phương Tây hơn.
Một hình thức hung hăng khác, nguy hiểm hơn bạo lực đường phố, là hành vi tố giác và giám sát trên mạng.
Một số người Đại lục có tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cực đoan chụp ảnh, quay phim các nhà hoạt động Hong Kong ở nước ngoài, truy tìm danh tính, đăng lên mạng xã hội Trung Quốc như Weibo, Douyin để kêu gọi tẩy chay gia đình họ ở quê nhà, hoặc gửi đơn tố cáo tới cơ quan an ninh ở Hong Kong hoặc Đại lục, đây là hành vi mang tính đe dọa sinh mạng và tương lai của đối phương.
Ở chiều ngược lại, một số người Hong Kong thu âm, quay lén các hành vi quá khích của người Đại lục rồi tung lên mạng xã hội phương Tây kèm phụ đề tiếng Anh nhằm khiến người đó đối mặt với nguy cơ bị nhà trường đuổi học hoặc bị cảnh sát sở tại điều tra về tội thù ghét.
Hiện tượng các cộng đồng kiều bào có chung cội nguồn văn hóa, ngôn ngữ nhưng lại xung đột sâu sắc ở hải ngoại do khác biệt chính trị không hề hiếm trong lịch sử hiện đại.
Cộng đồng Đài Loan và Trung Quốc Đại lục tại hải ngoại là trường hợp gần gũi nhất về văn hóa và ngôn ngữ nhưng đối lập về hệ tư tưởng, khi cả hai đều nói tiếng Trung dù Đài Loan dùng chữ Phồn thể còn Đại lục dùng chữ Giản thể và có chung gốc gác văn hóa, nhưng một bên sống trong hệ thống dân chủ, một bên thuộc hệ thống chính trị tập quyền.
Tại Mỹ, Úc, Canada và châu Âu, các hội sinh viên Trung Quốc đại lục thường xảy ra đụng độ với sinh viên Đài Loan hoặc các nhóm ủng hộ Đài Loan khi tổ chức sự kiện liên quan tới chủ quyền, Tây Tạng, Tân Cương hoặc ngày kỷ niệm chính trị, cũng như tranh cãi về việc treo cờ hay các bản đồ định nghĩa lãnh thổ.
2. Mâu thuẫn trong một số cộng đồng các nước khác
Cộng đồng người Ukraine và người Nga tại phương Tây, đặc biệt từ sau năm 2022, là trường hợp có tính đứt gãy đột ngột nhất.
Trước chiến tranh, hai cộng đồng có sự giao thoa văn hóa lớn, nhiều người Ukraine nói tiếng Nga như tiếng mẹ đẻ và có họ hàng ở phía bên kia biên giới, nhưng sau khi chiến tranh bùng nổ, mối quan hệ xã hội giữa họ tại các nước như Đức, Ba Lan, Canada lập tức tan vỡ, người Nga ở hải ngoại đôi khi đối mặt với sự kỳ thị hoặc áp lực phải chọn phe, còn các cuộc biểu tình phản chiến của người Ukraine thường xuyên đụng độ với các cuộc tuần hành mang màu sắc yêu nước của người Nga tại nước sở tại.
Cộng đồng người Thổ Nhĩ Kỳ và người Kurd tại Tây Âu, đặc biệt tại Đức và Pháp, là một trong những xung đột sắc tộc, chính trị dai dẳng và bạo lực nhất tại các đô thị lớn châu Âu.
Người Kurd là dân tộc thiểu số không có quốc gia riêng, phần lớn sống trên lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ, khi di cư sang Đức hoặc Pháp họ mang theo cả xung đột chính trị và vũ trang từ quê nhà, và mỗi khi có biến động chính trị tại Trung Đông, các cuộc biểu tình quy mô lớn của người Kurd và người Thổ Nhĩ Kỳ tại Berlin hay Paris thường biến thành ẩu đả bạo lực bằng gậy gộc, dao kiếm, khiến cảnh sát sở tại phải can thiệp mạnh tay.
Cộng đồng người Ấn Độ và phong trào ly khai Khalistan tại Canada và Anh là điểm nóng ngoại giao nổi cộm trong những năm gần đây. Cộng đồng người Sikh gốc Ấn di cư sang phương Tây từ nhiều thập kỷ trước, một bộ phận trong số họ nuôi dưỡng phong trào đòi ly khai lập quốc gia riêng mang tên Khalistan tại bang Punjab.
Chính phủ Ấn Độ coi đây là những phần tử ly khai, trong khi cộng đồng người Sikh tại hải ngoại coi đó là quyền tự do bày tỏ chính kiến, và các cuộc tuần hành, trưng cầu dân ý không chính thức của phong trào Khalistan tại Canada thường vấp phải sự phản đối gay gắt từ cộng đồng người Ấn Độ ủng hộ chính quyền New Delhi, dẫn đến căng thẳng ngoại giao lớn giữa các quốc gia liên quan.
Qua các trường hợp trên có thể thấy một quy luật chung, đó là khoảng cách địa lý không làm phai mờ các mâu thuẫn chính trị từ quê nhà mà đôi khi còn phóng đại chúng lên.
Khi sống ở nước ngoài, các nhóm kiều bào không bị ràng buộc bởi luật pháp hay sự kiểm soát gắt gao trong nước, họ cảm thấy có sự tự do để bày tỏ lòng trung thành cực đoan với bản sắc, ý thức hệ hoặc nỗi đau của dân tộc mình, biến đất nước thứ ba thành chiến trường thu nhỏ của những bất đồng lịch sử.
3. Khác biệt giữa Hong Kong và Đại lục
Mặc dù chính thức trở về dưới chủ quyền Trung Quốc từ năm 1997 theo mô hình một quốc gia hai chế độ, Hong Kong hiện nay vẫn duy trì nhiều khác biệt rõ rệt so với Đại lục trên thực tế sinh hoạt, pháp lý và kinh tế, dù xu hướng hội nhập vùng Vịnh Lớn và Luật An ninh Quốc gia khiến ranh giới chính trị thu hẹp.
Đại lục áp dụng hệ thống kiểm duyệt Internet thường được gọi là Vạn lý Hỏa thành, chặn hoàn toàn các nền tảng quốc tế như Google, Facebook, YouTube, Instagram, WhatsApp, X hay Wikipedia, khiến người dân chủ yếu dùng WeChat, Weibo, Douyin và Baidu.
Hong Kong có Internet hoàn toàn tự do, người dân sử dụng Google, WhatsApp, Facebook, Instagram và YouTube bình thường mà không cần VPN, dù báo chí địa phương đã tự kiểm duyệt kỹ hơn đối với các chủ đề nhạy cảm chính trị trong những năm gần đây.
Đại lục sử dụng Nhân dân tệ và kiểm soát vốn chặt chẽ, giới hạn chuyển tiền ra nước ngoài của cá nhân ở mức khoảng 50.000 đô la Mỹ mỗi năm.
Hong Kong sử dụng đô la Hong Kong, được neo tỷ giá vào đô la Mỹ và không có kiểm soát vốn, tiền tệ tự do chuyển đổi hoàn toàn, biến nơi đây thành trung tâm tài chính quốc tế độc lập với Đại lục.
Hong Kong vẫn áp dụng hệ thống thông luật kế thừa từ Anh, trong khi Đại lục theo hệ thống dân luật.
Giữa Hong Kong và Đại lục vẫn duy trì biên giới hải quan riêng biệt, người Đại lục sang Hong Kong phải xin giấy phép thông hành riêng.
Hộ chiếu Hong Kong được miễn thị thực tới hơn 170 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong khi hộ chiếu Trung Quốc được miễn thị thực ở số lượng quốc gia ít hơn đáng kể, và nhiều nước áp dụng chính sách thị thực riêng cho Hong Kong so với Đại lục.
Tại Hong Kong, tiếng Quảng Đông và tiếng Anh là ngôn ngữ chính trong đời sống, công sở và giáo dục, chữ viết dùng chữ Hán Phồn thể, và xe cộ lưu thông bên trái theo kiểu Anh, trong khi Đại lục dùng tiếng Quan thoại là quốc ngữ bắt buộc, chữ Hán Giản thể, và lưu thông bên phải.
Về thanh toán, xã hội Đại lục gần như không dùng tiền mặt với phần lớn giao dịch qua WeChat Pay và Alipay, trong khi tại Hong Kong thẻ Octopus vẫn phổ biến trong giao thông và mua sắm nhỏ lẻ bên cạnh thẻ tín dụng quốc tế và tiền mặt.
Hong Kong cũng sở hữu hệ thống y tế công cộng theo mô hình phúc lợi phương Tây với chi phí khám chữa bệnh thấp cho thường trú nhân, cùng hệ thống đại học giảng dạy bằng tiếng Anh đạt thứ hạng cao trên thế giới.
Đại lục vận hành theo thể chế đơn nhất dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chính quyền trung ương Bắc Kinh có quyền lực chỉ đạo các tỉnh thành.
Hong Kong là đặc khu hành chính vận hành theo Luật Cơ bản, được xem như một tiểu hiến pháp, có bộ máy chính quyền riêng gồm Trưởng đặc khu và Hội đồng Lập pháp, tự quản lý phần lớn công việc nội trị, ngân sách, thuế và chính sách xã hội mà không phải nộp thuế về ngân sách trung ương Bắc Kinh.
Hệ thống tư pháp Đại lục chịu sự chỉ đạo của Đảng, tòa án là cơ quan nằm trong bộ máy nhà nước để thực thi pháp luật.
Hong Kong áp dụng nguyên tắc thẩm phán độc lập theo truyền thống thông luật, Tòa Phúc thẩm Cuối cùng của Hong Kong vẫn mời các thẩm phán quốc tế từ Anh, Úc, Canada tham gia xét xử các vụ án dân sự và thương mại.
Tại Đại lục, các tổ chức phi chính phủ, công đoàn độc lập hay tổ chức xã hội dân sự bị kiểm soát chặt chẽ.
Hong Kong dù Luật An ninh Quốc gia khiến hoạt động chính trị đối lập bị siết chặt, vẫn duy trì hàng ngàn tổ chức từ thiện, tổ chức phi chính phủ quốc tế và hội nhóm tôn giáo tín ngưỡng như Pháp Luân Công vẫn hoạt động hợp pháp.
Đại lục công nhận năm tôn giáo chính nhưng các tổ chức tôn giáo phải thuộc sự quản lý của các hiệp hội do nhà nước giám sát.
Hong Kong có tự do tôn giáo hoàn toàn, Công giáo, Tin Lành, Phật giáo, Đạo giáo hoạt động tự do, và các trường học do nhà thờ quản lý chiếm tỷ lệ lớn trong hệ thống giáo dục phổ thông.
Đại lục giáo dục mạnh về chủ nghĩa dân tộc và lòng tự hào dân tộc Trung Hoa, người dân tự nhận mình là người Trung Quốc.
Hong Kong tồn tại khái niệm người Hong Kong như một bản sắc riêng biệt, pha trộn giữa văn hóa Quảng Đông lâu đời và lối sống, tư duy công dân kiểu phương Tây, đề cao tính riêng tư, sự chuyên nghiệp, ý thức xếp hàng và ứng xử theo tiêu chuẩn đô thị quốc tế.
Đại lục theo kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, các doanh nghiệp nhà nước nắm giữ các ngành chiến lược và chính quyền can thiệp điều tiết lớn.
Hong Kong là đỉnh cao của kinh tế tư bản chủ nghĩa thuần túy, văn hóa kinh doanh coi trọng tính hợp đồng, sự minh bạch, bảo vệ tài sản tư nhân và tối ưu hóa lợi nhuận, ít chịu can thiệp từ mệnh lệnh hành chính.
Tại Đại lục, các tác phẩm điện ảnh, âm nhạc phải thông qua cơ quan kiểm duyệt kịch bản và nội dung trước khi phát hành.
Hong Kong có nền văn hóa đại chúng, bao gồm nhạc Canto-pop và điện ảnh, phát triển độc lập và chịu ảnh hưởng lớn từ văn hóa phương Tây, dù kiểm duyệt đề tài chính trị đã siết chặt hơn trong những năm gần đây, các đề tài xã hội, kinh dị, hành động vẫn cởi mở hơn nhiều so với Đại lục.
4. Khác biệt ranh giới xã hội Hong Kong - Đại lục dần thu hẹp
Ranh giới giữa lý thuyết Luật Cơ bản và thực tế vận hành của Hong Kong đã phân hóa rõ rệt kể từ sau năm 2020.
Có những mặt Hong Kong vẫn giữ được gần như toàn bộ sự khác biệt vì đó là lý do khiến thành phố còn giá trị kinh tế đối với Đại lục, trong khi có những mặt đã bị thu hẹp đáng kể hoặc chỉ còn mang tính hình thức.
Hệ thống tiền tệ, dòng vốn, hải quan, biên giới, hộ chiếu, tự do Internet và hệ thống thuế của Hong Kong vẫn vận hành tách biệt gần như hoàn toàn so với Đại lục.
Thuế thu nhập doanh nghiệp ở Hong Kong ở mức tối đa khoảng 16,5%, không có thuế giá trị gia tăng và không có thuế cổ tức, còn hệ thống hợp đồng thương mại và luật doanh nghiệp vẫn theo chuẩn mực Anh.
Trên lý thuyết Hong Kong có quyền tự trị cao về chính trị, có bầu cử và tự do ngôn luận, báo chí.
Trên thực tế, kể từ khi nguyên tắc người yêu nước quản lý Hong Kong được áp dụng, các đảng phái đối lập chính đã giải thể hoặc bị loại khỏi bầu cử, Hội đồng Lập pháp hiện nay gần như hoàn toàn là phe thân Bắc Kinh.
Ranh giới tự do báo chí thu hẹp mạnh, các tờ báo đối lập lớn như Apple Daily, Stand News đã đóng cửa, và các chủ đề bị coi là chống phá hay đòi ly khai không còn được phép xuất hiện.
Nhà sáng lập Apple Daily là Jimmy Lai bị kết tội vào tháng 12 năm 2025 với hai tội cấu kết với thế lực nước ngoài và một tội xuất bản ấn phẩm mang tính kích động, sau đó bị tuyên phạt 20 năm tù vào tháng 2 năm 2026, trở thành vụ án tiêu biểu nhất cho quá trình siết chặt tự do báo chí tại Hong Kong.
Trên lý thuyết tòa án Hong Kong hoàn toàn độc lập theo thông luật. Trên thực tế, các vụ án kinh tế và dân sự vẫn được xét xử độc lập, công bằng theo chuẩn mực quốc tế, nhưng các vụ án liên quan an ninh quốc gia và chính trị đã có sự can thiệp và định hướng rõ ràng từ cơ chế an ninh mới, do thẩm phán được Trưởng đặc khu chỉ định xét xử và có thể không có bồi thẩm đoàn.
Vụ án xét xử 47 nhân vật đối lập bị cáo buộc âm mưu lật đổ chính quyền vì tổ chức một cuộc bầu cử sơ bộ không chính thức năm 2020 là ví dụ tiêu biểu nhất, khi 45 người trong số họ bị tuyên án tới 10 năm tù vào tháng 11 năm 2024.
Trên lý thuyết Hong Kong giữ bản sắc văn hóa riêng và nền giáo dục tự chủ kiểu phương Tây. Trên thực tế, các trường học bắt buộc phải đưa chương trình giáo dục quốc gia và an ninh vào giảng dạy, học sinh được dạy hát quốc ca Trung Quốc và tăng cường học tiếng Quan thoại bên cạnh tiếng Quảng Đông, trong khi khái niệm người Hong Kong từng được cổ xúy mạnh mẽ nay bị kiềm chế và xã hội dân sự suy giảm hoạt động rõ rệt do lo ngại rủi ro pháp lý.
Nhìn chung, về các yếu tố kinh tế, tài chính và pháp lý thương mại, thường được ví như phần túi tiền, Hong Kong vẫn khác biệt gần như hoàn toàn với Đại lục, nhưng về các yếu tố chính trị, an ninh và định hướng giáo dục, thường được ví như phần cái đầu, thành phố này hiện chịu sự quản lý chặt chẽ không khác nhiều một tỉnh thuộc Đại lục.
5. Bất cập xã hội và giải pháp của chính quyền Hong Kong hiện nay
Bên dưới các chỉ số tài chính hào nhoáng, Hong Kong hiện đang đối mặt với nhiều bất cập xã hội gay gắt, một số là di sản từ mô hình kinh tế tư bản tự do quá mức, số khác là hệ quả từ giai đoạn chuyển giao chính trị và làn sóng di dân gần đây.
Bất cập lớn nhất và kéo dài nhất là giá nhà đất, vốn liên tục nằm trong nhóm đắt đỏ nhất thế giới so với thu nhập trung bình.
Hàng trăm nghìn người thu nhập thấp phải sống trong những căn phòng chia nhỏ chỉ rộng vài mét vuông, không có cửa sổ, bếp chung với nhà vệ sinh, được gọi là nhà quan tài, trong khi một người trẻ trung lưu làm việc cả đời cũng khó mua được một căn hộ thương mại bình thường nếu không có hỗ trợ tài chính từ gia đình.
Hong Kong có hệ số Gini thuộc hàng cao nhất trong các nền kinh tế phát triển, hội tụ nhiều tỷ phú hàng đầu thế giới nhưng cũng có một bộ phận đáng kể dân số sống dưới chuẩn nghèo.
Do hệ thống an sinh xã hội và lương hưu còn nhiều hạn chế, hình ảnh người cao tuổi vẫn phải đi nhặt bìa carton, đẩy xe hàng hay làm vệ sinh đường phố khá phổ biến.
Hong Kong cũng là nơi có tuổi thọ trung bình cao hàng đầu thế giới nhưng tỷ lệ sinh thuộc hàng thấp nhất, khiến hệ thống bệnh viện công luôn quá tải, thời gian chờ khám các bệnh mãn tính hoặc phẫu thuật không khẩn cấp có thể kéo dài nhiều năm, trong khi số người trẻ đi làm giảm dần và tỷ lệ người phụ thuộc tăng tạo áp lực lớn lên quỹ phúc lợi và y tế.
Sau khi Luật An ninh Quốc gia được áp dụng năm 2020, hàng trăm nghìn người dân Hong Kong, đặc biệt là giới trẻ, chuyên gia trình độ cao, bác sĩ và giáo viên, đã di cư sang Anh, Canada, Úc, khiến thành phố rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động tay nghề cao nghiêm trọng trong ngành y tế, giáo dục và công nghệ.
Chính quyền đưa ra các chương trình thu hút nhân tài để bù đắp, nhưng phần lớn người mới đến lại là người từ Đại lục, điều này đang làm thay đổi cơ cấu dân số và gây ra những xung đột ngầm về văn hóa, ngôn ngữ tại nơi làm việc và trường học.
Giới trẻ Hong Kong hiện chịu áp lực kép giữa hệ thống giáo dục thi cử khốc liệt, chi phí sinh hoạt đắt đỏ, lương khởi điểm tăng chậm so với lạm phát và giá nhà, cùng cảm giác bế tắc vì không thể mua nhà và cơ hội thăng tiến bị cạnh tranh gay gắt bởi nhân tài từ Đại lục.
Xét về quy mô, dòng vốn và nhân lực đổ vào Hong Kong xuất phát từ một quốc gia khoảng 1,4 tỷ dân, trong khi bản thân đô thị này chỉ có khoảng 7,5 triệu dân, khiến cảm giác nguồn lực giáo dục, nhà ở và việc làm vốn đã chật hẹp đang bị áp đảo càng thêm rõ rệt.
Cảm giác bị chèn ép này thể hiện cụ thể trên bốn mặt trận của đời sống thường nhật.
- Trong lĩnh vực bất động sản, nhiều người giàu Đại lục sẵn sàng trả hoàn toàn bằng tiền mặt cho các căn hộ cao cấp hoặc biệt thự tại những khu đắt đỏ như Mid-Levels hay Peak, tạo ra mặt bằng giá vượt xa khả năng tích lũy của tầng lớp trung lưu bản địa, và hiệu ứng đẩy giá này lan sang cả các phân khúc trung cấp và bình dân.
- Trong giáo dục, các gia đình Đại lục giàu có sẵn sàng chi những khoản tiền đặt cọc trị giá lớn để giành một suất cho con vào các trường quốc tế danh tiếng, khiến phụ huynh bản địa dù thu nhập tốt cũng khó cạnh tranh.
Các chương trình thu hút nhân tài còn cho phép con cái người nhập cư Đại lục được hưởng chế độ tuyển sinh và học phí như người bản địa, khiến sinh viên bản địa cảm thấy phải cạnh tranh khốc liệt hơn ngay trên chính các trường đại học do tiền thuế của họ tài trợ.
- Trong thị trường lao động, trước đây người Hong Kong có ưu thế nhờ vốn tiếng Anh và tư duy quốc tế, nhưng hiện nay các tập đoàn tài chính, ngân hàng đầu tư, luật và tư vấn ngày càng ưu tiên tuyển dụng nhân sự Đại lục du học từ Mỹ, Anh về vì vừa có bằng cấp quốc tế vừa am hiểu thị trường và quan hệ với doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc, khiến nhiều người bản địa cảm thấy các vị trí quản lý cấp cao ngày càng do người từ Bắc Kinh, Thượng Hải hay Thâm Quyến nắm giữ.
- Trong dịch vụ y tế và đời sống thường nhật, các phòng khám và bệnh viện tư nhân chất lượng cao liên tục tăng giá do lượng lớn khách hàng từ Đại lục sang sử dụng dịch vụ y tế hoặc sinh con, trong khi nhiều khu vực mua sắm và dịch vụ dân sinh truyền thống dần bị thay thế bởi các cửa hàng đồ hiệu và chuỗi nhà hàng nội địa Đại lục hướng tới khách du lịch hoặc người nhập cư giàu có, khiến người dân bản địa cảm thấy môi trường sống quen thuộc đang dần biến mất.
Để hạ nhiệt khủng hoảng bất động sản, chính quyền Hong Kong đã đảo ngược các chính sách thuế phạt từng áp dụng để ngăn đầu cơ.
Từ ngày 28 tháng 2 năm 2024, chính quyền xóa bỏ hoàn toàn các loại thuế đặc biệt đánh vào người mua nước ngoài, người mua căn nhà thứ hai và người bán lại nhà trong thời gian ngắn, đồng thời Cơ quan Quản lý Tiền tệ Hong Kong nâng hạn mức cho vay thế chấp mua nhà.
Sau khi chính sách này được áp dụng, số lượng giao dịch có hồi phục nhẹ, đặc biệt thu hút người mua từ Đại lục quay lại, nhưng giá nhà nhìn chung vẫn thấp hơn đáng kể so với đỉnh năm 2021 do tâm lý e ngại chung về kinh tế.
Để giải quyết tình trạng nhà dưới chuẩn, chính quyền ban hành Luật về Đơn vị Nhà ở Cơ bản, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2026, quy định các căn hộ chia nhỏ cho thuê phải đạt diện tích tối thiểu khoảng 8 mét vuông và có cửa sổ, nhà vệ sinh riêng cùng tiêu chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy.
Chủ nhà có thời gian đăng ký 12 tháng, sau đó được hưởng thời gian ân hạn tối đa 36 tháng để cải tạo, đưa tổng thời gian chuyển tiếp đến cuối tháng 2 năm 2030, và việc cho thuê nhà dưới chuẩn không đăng ký sẽ bị xử lý hình sự từ tháng 3 năm 2027.
Song song đó, chính quyền triển khai mô hình nhà ở tạm thời lắp ghép nhằm hoàn thành khoảng 30.000 căn vào năm 2027-2028 để giúp người dân thoát khỏi nhà quan tài trong lúc chờ nhà ở xã hội chính thức, và nhờ nguồn cung này, thời gian chờ đợi trung bình để nhận nhà ở xã hội đã giảm từ mức đỉnh 6,1 năm xuống dưới 5 năm.
Về dài hạn, chính quyền theo đuổi hai siêu dự án mở rộng đất đai.
Siêu đô thị miền Bắc phát triển vùng đất rộng khoảng 30.000 héc-ta ven biên giới giáp Thâm Quyến thành trung tâm công nghệ và nhà ở mới, với mục tiêu cung cấp thêm khoảng 500.000 căn hộ và tạo ra khoảng 500.000 việc làm, và đang là trọng tâm đầu tư hàng đầu của chính quyền với hạ tầng giao thông kết nối Thâm Quyến đang được thi công.
Dự án đảo nhân tạo Kau Yi Chau nhằm lấn biển tạo ra ba hòn đảo nhân tạo rộng khoảng 1.000 héc-ta giữa đảo Lantau và đảo Hong Kong, với mục tiêu xây dựng trung tâm tài chính thứ ba và cung cấp khoảng 190.000 đến 210.000 căn hộ, nhưng do ngân sách thâm hụt và chi phí xây dựng ước tính khoảng 580 tỷ đô la Hong Kong, chính quyền hiện tuyên bố chưa có đủ điều kiện để triển khai dự án trong nhiệm kỳ này.
Các viện nghiên cứu quốc tế và tổ chức tư vấn độc lập không đánh giá quá trình Hong Kong trở về dưới sự quản lý của Trung Quốc là hoàn toàn thất bại hay hoàn toàn thành công, mà phân tích qua các bất cập mang tính cấu trúc.
Tuyên bố Chung Trung - Anh năm 1984 và Luật Cơ bản từng hứa hẹn Hong Kong sẽ duy trì lối sống và hệ thống không đổi trong 50 năm, tức đến năm 2047.
Sự ra đời của Luật An ninh Quốc gia năm 2020 và việc lập pháp theo Điều 23 năm 2024 được nhiều nghiên cứu quốc tế nhận định đã kết thúc sớm giai đoạn tự trị cao độ, khiến mô hình một quốc gia hai chế độ trên thực tế được một số nhà quan sát mô tả là đã chuyển thành một quốc gia, một chế độ rưỡi, tức tiến gần hơn tới trạng thái một chế độ về mặt an ninh và chính trị.
Xã hội dân sự tại Hong Kong bị xói mòn đáng kể khi các công đoàn độc lập, tổ chức phi chính phủ và truyền thông đối lập như Apple Daily bị đóng cửa, phần lớn giới chính trị gia đối lập và nhà hoạt động trẻ bị bắt giữ hoặc phải tị nạn chính trị tại Anh, Mỹ, Canada.
Các tổ chức quốc tế theo dõi tự do báo chí liên tục hạ chỉ số tự do ngôn luận và tự do báo chí của Hong Kong xuống mức thấp kỷ lục trong lịch sử đô thị này.
Các nghiên cứu xã hội học quốc tế ghi nhận sự sụt giảm nghiêm trọng niềm tin của thế hệ trẻ bản địa vào tương lai đô thị, khi hàng trăm nghìn người có trình độ học vấn cao, tài chính tốt và kỹ năng nghề nghiệp đã rời bỏ Hong Kong theo các chương trình định cư của Anh, Canada và Úc, tạo ra khoảng trống trí thức nghiêm trọng trong các ngành y tế, giáo dục, tài chính và công nghệ.
Trước đây giới đầu tư toàn cầu coi Hong Kong là vùng đệm an toàn, nơi có thể tiếp cận thị trường Trung Quốc khổng lồ nhưng vẫn được bảo vệ bởi luật pháp kiểu Anh.
Hiện nay, nhiều định chế tài chính quốc tế lo ngại rằng rủi ro pháp lý và chính trị ở Hong Kong đang dần tương đương với việc đầu tư trực tiếp vào Thượng Hải hay Bắc Kinh.
Câu hỏi Hong Kong được nhiều hơn hay mất nhiều hơn sau quá trình này không có một đáp án duy nhất, mà phụ thuộc vào góc nhìn của từng chủ thể đánh giá.
Dưới góc nhìn của chính quyền Bắc Kinh và chính quyền Hong Kong, quá trình này được xem là được nhiều hơn mất, khi Trung Quốc thu hồi được phần lãnh thổ lịch sử mà không cần chiến tranh, chấm dứt được các cuộc biểu tình kéo dài và loại bỏ nguy cơ Hong Kong trở thành căn cứ chống phá của các thế lực bên ngoài, đồng thời đưa thành phố trở thành một mắt xích trong chiến lược Vùng Vịnh Lớn kết hợp với Thâm Quyến, Quảng Châu và Macau.
Dưới góc nhìn của người dân bản địa và giới trí thức Hong Kong, quá trình này được xem là mất nhiều hơn, khi bản sắc đô thị độc đáo pha trộn Anh - Quảng bị lấn át bởi làn sóng Đại lục hóa từ ngôn ngữ, văn hóa đến hệ tư tưởng, quyền tham gia chính trị và bầu cử tự do không còn, và người dân cảm thấy bị chèn ép về nhà ở, cơ hội việc làm và suất học hành bởi dòng vốn và nhân lực từ Đại lục.
Dưới góc nhìn của giới đầu tư và cộng đồng quốc tế, đây được xem là một sự đánh đổi, khi họ mất đi một pháo đài tự do gần như hoàn hảo của châu Á cùng sự minh bạch và tính dự báo trước của hệ thống chính trị, pháp lý cũ, nhưng vẫn giữ lại được một hệ thống kinh tế tư bản vận hành, đồng tiền tự do chuyển đổi, mức thuế thấp, và Hong Kong vẫn là trạm trung chuyển tốt để huy động vốn cho các doanh nghiệp Trung Quốc vươn ra thế giới.
6. Góc nhìn của người bản địa phương Tây trước xung đột giữa các nhóm nhập cư.
Đối mặt với các cuộc xung đột nhập khẩu từ quê nhà của các cộng đồng di dân, các quốc gia phương Tây như Anh, Canada hay Đức phải chịu áp lực kép giữa việc bảo vệ các giá trị cốt lõi như tự do ngôn luận, quyền biểu tình, quyền nhân thân, và duy trì an ninh quốc gia cùng trật tự công cộng, nên áp dụng một chiến lược đa tầng.
Về mặt pháp lý và an ninh, các chính phủ phương Tây cho phép di dân tự do bày tỏ quan điểm chính trị nhưng vạch ranh giới rõ ràng giữa chính kiến và hành vi vi phạm pháp luật.
Các hành vi đe dọa, chửi bới, tấn công thể xác hoặc quấy rối trực tuyến nhắm vào đối phương vì lý do sắc tộc hay quan điểm chính trị bị khép vào tội thù ghét, và bất kỳ cá nhân nào vi phạm đều phải đối mặt nguy cơ bị khởi tố hình sự, tước thị thực hoặc trục xuất.
Khi hai nhóm đối lập đăng ký biểu tình cùng thời điểm, cảnh sát thường bắt buộc họ biểu tình tại hai địa điểm tách biệt, thiết lập rào chắn cứng và bố trí lực lượng chống bạo động đứng giữa để ngăn tiếp xúc vật lý.
Đức áp dụng chính sách đặc biệt cứng rắn, sẵn sàng ra lệnh cấm hoạt động và tịch thu tài sản nếu một tổ chức kiều bào bị phát hiện có liên hệ với lực lượng vũ trang hoặc cổ xúy bạo lực.
Về tình báo và chống can thiệp nước ngoài, những năm gần đây Mỹ, Canada và Anh đã triệt phá nhiều mạng lưới giám sát ngầm của nước ngoài nhắm vào cộng đồng kiều bào.
Tại New York, tháng 4 năm 2023, Cục Điều tra Liên bang Mỹ đã bắt giữ hai người bị cáo buộc điều hành một đồn cảnh sát bí mật của Bộ Công an Trung Quốc ngay giữa khu phố Tàu ở Manhattan, dùng để giám sát và gây sức ép với những người bất đồng chính kiến sinh sống tại Mỹ.
Canada đã ban hành đạo luật chống can thiệp nước ngoài để giám sát và xử phạt những cá nhân ép buộc, đe dọa hoặc mua chuộc các cộng đồng di dân tại nước này, và nếu phát hiện cán bộ ngoại giao có hành vi xúi giục hay chỉ đạo các nhóm kiều bào tấn công phe đối lập, các chính phủ này sẵn sàng trục xuất nhà ngoại giao để răn đe.
Về chính sách đại học, vì nhiều cuộc đụng độ bùng phát trong khuôn viên trường học, các trường đại học tại Anh, Úc, Canada đã ban hành chính sách không dung thứ, theo đó sinh viên có quyền tranh luận học thuật nhưng nếu giật cờ, phá hoại biểu tượng phản đối hoặc đe dọa sinh viên khác sẽ bị đình chỉ hoặc đuổi học, đồng nghĩa với việc bị hủy thị thực sinh viên, đồng thời các hội sinh viên dựa trên quốc tịch bị đặt dưới sự giám sát chặt chẽ hơn của ban giám hiệu.
Về lâu dài, các quốc gia này nhận thức rằng không thể chỉ dùng cảnh sát để giải quyết mâu thuẫn tư tưởng.
Đức và Canada đầu tư ngân sách cho các tổ chức xã hội dân sự để tổ chức chương trình đối thoại liên văn hóa, hỗ trợ ngôn ngữ và hướng nghiệp giúp di dân hòa nhập, trong khi tại Đức, các khóa học hòa nhập bắt buộc người nhập cư phải học về lịch sử, Hiến pháp và giá trị khoan dung tôn giáo, chính trị, với thông điệp rằng ở đất nước này người dân có quyền bất đồng ý kiến nhưng không có quyền dùng bạo lực để dập tắt ý kiến của người khác.
Nhìn chung, các nước phương Tây không kỳ vọng có thể thay đổi tư tưởng hay xóa bỏ hẳn mâu thuẫn lịch sử giữa các cộng đồng di dân, mà chỉ đặt mục tiêu giữ xung đột đó trong khuôn khổ luật pháp sở tại, buộc các bên tranh luận bằng lời nói và truyền thông thay vì bạo lực hay đe dọa.
Đối với đa số người dân phương Tây bản địa ở Anh, Canada, Úc, Đức hay Mỹ, các cuộc xung đột giữa các nhóm di dân đối lập thường được nhìn nhận qua một lăng kính hỗn hợp giữa sự xa lạ, mệt mỏi, bất an và cả những lo ngại về nguyên tắc dân chủ, thay vì chọn phe trong các mâu thuẫn lịch sử xa xôi.
Xã hội phương Tây rất coi trọng khái niệm lịch thiệp nơi công cộng, nên khi thấy sinh viên hay nhóm di dân xô xát, đấm đá, giật cờ hay chửi bới nhau giữa đường phố, người bản địa thường không nhìn đó là biểu tình chính trị mà nhìn đó là hành vi thiếu văn minh, hung hăng và coi thường luật pháp sở tại.
Khi các vụ báo cáo danh tính hay chính quyền nước ngoài can thiệp, đe dọa di dân tại nước sở tại bị phanh phui, người bản địa cảm thấy chủ quyền quốc gia và sự an toàn của họ bị đe dọa.
Đối với giới trí thức, chính trị gia, nhà báo và sinh viên bản địa, họ nhìn nhận vấn đề qua lăng kính tư tưởng và giá trị phương Tây.
Theo bản năng văn hóa chính trị phương Tây, giới truyền thông và công chúng bản địa thường có thiện cảm hơn với nhóm người Hong Kong, vì họ được nhìn nhận là đang đấu tranh cho các giá trị mà phương Tây trân trọng như tự do ngôn luận, nhân quyền, dân chủ và pháp trị, trong khi các hành vi hung hăng của nhóm dân tộc chủ nghĩa cực đoan Đại lục thường bị báo chí và công chúng phương Tây lên án gay gắt như biểu hiện của tư tưởng độc tài, thiếu tôn trọng sự đa dạng quan điểm.
Người phương Tây bản địa có thể có thiện cảm về mặt lý thuyết với cuộc đấu tranh tự do của người Hong Kong, nhưng về mặt đời sống hằng ngày, họ hoàn toàn không muốn bất kỳ cuộc chiến tư tưởng hay bạo lực đường phố nào từ châu Á hay Trung Đông được nhập khẩu vào không gian sống của họ.
Hiện nay tồn tại căng thẳng và mâu thuẫn ngầm, đôi khi bùng phát thành xô xát, giữa cộng đồng người gốc Hong Kong di dân mới và cộng đồng người gốc Đại lục tại các quốc gia tiếp nhận như Anh, Canada, Úc và Mỹ.
Xung đột này không xuất phát từ thù hận cá nhân mà là sự kéo dài của những mâu thuẫn chính trị, tư tưởng và văn hóa từ quê nhà ra cộng đồng hải ngoại.
1. Mâu thuẫn chính trị và hệ tư tưởng giữa cộng đồng Hong Kong và Đại lục tại hải ngoại
Làn sóng di dân mới từ Hong Kong, đặc biệt là hơn 150.000 người đã chuyển sang Anh theo diện thị thực BNO tính đến năm 2024, mang theo tâm lý bất mãn với chính quyền Bắc Kinh, trong khi cộng đồng người Đại lục hải ngoại, bao gồm cả du học sinh và kiều bào lâu năm, thường có tinh thần dân tộc chủ nghĩa cao.
Khi người gốc Hong Kong tổ chức các cuộc tuần hành kỷ niệm sự kiện năm 2019, tưởng niệm sự kiện Thiên An Môn, hoặc vận động chính quyền sở tại đóng cửa các viện Khổng Tử, thì từ cộng đồng người Đại lục, đặc biệt là nhóm du học sinh, thường xuất hiện phản đối và hô khẩu hiệu ủng hộ nguyên tắc một Trung Quốc.
Nhiều vụ xô xát, giật cờ, xé băng rôn đã xảy ra tại khuôn viên các đại học ở Anh, Úc và Canada. Mâu thuẫn đạt độ gay gắt cao vì nó đụng chạm đến lòng tự tôn của một bên và nỗi đau mất mát của bên còn lại.
Nhóm người Đại lục, đặc biệt là du học sinh và thế hệ trẻ, sinh ra và lớn lên trong giai đoạn Trung Quốc vươn lên thành siêu cường kinh tế, được giáo dục mạnh về lòng tự hào dân tộc và nguyên tắc một Trung Quốc là không thể xâm phạm.
Khi thấy người Hong Kong biểu tình, xé cờ hay kêu gọi quốc tế trừng phạt Bắc Kinh, người Đại lục thường không coi đó là đòi tự do mà coi đó là hành vi phản quốc, xúc phạm danh dự quốc gia.
Ngược lại, nhiều người Hong Kong sang Anh, Canada, Úc sau năm 2020 mang theo cảm giác chấn thương tâm lý vì buộc phải bỏ lại quê hương, sự nghiệp, thậm chí người thân, nên bất kỳ sự xuất hiện nào của biểu tượng chính quyền Bắc Kinh hay sự giám sát từ người Đại lục tại nước sở tại đều kích hoạt phản ứng tự vệ và phẫn nộ trong họ.
Trước đây người Hoa hải ngoại thường sống chung trong các khu phố Tàu dựa trên gốc gác Quảng Đông, nhưng hiện nay sự chia rẽ đã trở nên rõ ràng hơn.
Người Hong Kong mới di cư chủ động né tránh các hội đoàn người Hoa truyền thống do người Đại lục nắm quyền quản lý hoặc có liên hệ với đại sứ quán Trung Quốc và tự thành lập các hội nhóm, trung tâm cộng đồng riêng như UK Hongkongers hay Hongkongers in Canada.
Người Hong Kong giao tiếp bằng tiếng Quảng Đông, dùng chữ Phồn thể và giữ lối sống đô thị kiểu Anh - Quảng, trong khi người Đại lục di cư mới dùng tiếng Quan thoại, chữ Giản thể, và sự chênh lệch về ngôn ngữ, thói quen sinh hoạt khiến hai nhóm khó hòa nhập vào cùng một không gian xã hội.
Tại các đô thị nhận lượng di dân lớn như London, Vancouver, Toronto hay Sydney, cả hai nhóm di dân đều có tiềm lực tài chính tốt, và việc người giàu Đại lục cùng người Hong Kong di cư cùng lúc đổ tiền mua bất động sản đã đẩy giá nhà lên cao, tạo ra sự cạnh tranh giữa hai nhóm để giành tài nguyên tại nước sở tại.
Nhiều người Hong Kong mới sang gặp khó khăn tìm việc đúng chuyên môn do rào cản bằng cấp nên phải xin làm tại các nhà hàng, siêu thị hoặc công ty người Hoa, nơi rào cản ngôn ngữ đòi hỏi tiếng Quan thoại hoặc khác biệt quan điểm chính trị với chủ doanh nghiệp người Đại lục dẫn đến sự chèn ép hoặc phân biệt đối xử ngầm.
Xung đột này lan sang cả thế hệ học sinh, sinh viên: tại các trường phổ thông và đại học ở Anh hay Canada, học sinh sinh viên gốc Hong Kong và gốc Đại lục thường tự chia phe, chơi theo nhóm riêng, và các tranh cãi thường bùng phát trên diễn đàn trường học hoặc hội sinh viên khi thảo luận về các chủ đề lịch sử, chính trị liên quan đến Trung Quốc, Đài Loan hay Hong Kong.
Có một số trường hợp tương đồng rõ nét với mâu thuẫn Hong Kong - Đại lục.
Theo các báo cáo từ cảnh sát sở tại và nghiên cứu của các viện chính sách, bản chất hành vi của hai bên khá khác nhau khi mâu thuẫn bùng phát thành hành động cụ thể.
Trong các cuộc đụng độ công khai tại khuôn viên đại học hoặc trên đường phố ở Anh, Úc, Canada, nhóm du học sinh hoặc kiều bào Đại lục mang tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cực đoan, thường được gọi là tiểu phấn hồng, thường là bên chủ động khiêu khích và bắt đầu các hành vi hung hăng thể xác, như giật cờ, xé băng rôn, phá bức tường Lennon nơi dán giấy ghi lời chúc tự do, hoặc dùng loa công suất lớn bật quốc ca Trung Quốc để áp đảo đám đông.
Tại Đại học Queensland ở Brisbane, Úc, vào tháng 7 năm 2019, một cuộc tuần hành ủng hộ Hong Kong đã dẫn tới xô xát với nhóm phản đối thân Bắc Kinh, có ẩu đả và giằng co biểu ngữ.
Tại một số đại học Anh như Sheffield, sinh viên ủng hộ Hong Kong và sinh viên thân Bắc Kinh cũng từng va chạm, có trường hợp cảnh sát phải can thiệp và bắt giữ người tham gia.
Ở chiều ngược lại, người Hong Kong không thường xuyên chủ động tấn công bạo lực nhưng chủ động tạo ra các tình huống kích thích tâm lý mạnh đối với người Đại lục, như sử dụng cờ Hong Kong thời thuộc địa Anh, hình ảnh biếm họa lãnh đạo Trung Quốc, hoặc khẩu hiệu đòi độc lập, tổ chức triển lãm và chiếu phim tài liệu tố cáo chính quyền Trung Quốc ngay tại khu vực đông người Hoa sinh sống.
Một số người Hong Kong cũng giữ thái độ coi thường ngôn ngữ hoặc thói quen sinh hoạt của người Đại lục, xuất phát từ tâm lý cho rằng mình văn minh, chuẩn mực phương Tây hơn.
Một hình thức hung hăng khác, nguy hiểm hơn bạo lực đường phố, là hành vi tố giác và giám sát trên mạng.
Một số người Đại lục có tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cực đoan chụp ảnh, quay phim các nhà hoạt động Hong Kong ở nước ngoài, truy tìm danh tính, đăng lên mạng xã hội Trung Quốc như Weibo, Douyin để kêu gọi tẩy chay gia đình họ ở quê nhà, hoặc gửi đơn tố cáo tới cơ quan an ninh ở Hong Kong hoặc Đại lục, đây là hành vi mang tính đe dọa sinh mạng và tương lai của đối phương.
Ở chiều ngược lại, một số người Hong Kong thu âm, quay lén các hành vi quá khích của người Đại lục rồi tung lên mạng xã hội phương Tây kèm phụ đề tiếng Anh nhằm khiến người đó đối mặt với nguy cơ bị nhà trường đuổi học hoặc bị cảnh sát sở tại điều tra về tội thù ghét.
Hiện tượng các cộng đồng kiều bào có chung cội nguồn văn hóa, ngôn ngữ nhưng lại xung đột sâu sắc ở hải ngoại do khác biệt chính trị không hề hiếm trong lịch sử hiện đại.
Cộng đồng Đài Loan và Trung Quốc Đại lục tại hải ngoại là trường hợp gần gũi nhất về văn hóa và ngôn ngữ nhưng đối lập về hệ tư tưởng, khi cả hai đều nói tiếng Trung dù Đài Loan dùng chữ Phồn thể còn Đại lục dùng chữ Giản thể và có chung gốc gác văn hóa, nhưng một bên sống trong hệ thống dân chủ, một bên thuộc hệ thống chính trị tập quyền.
Tại Mỹ, Úc, Canada và châu Âu, các hội sinh viên Trung Quốc đại lục thường xảy ra đụng độ với sinh viên Đài Loan hoặc các nhóm ủng hộ Đài Loan khi tổ chức sự kiện liên quan tới chủ quyền, Tây Tạng, Tân Cương hoặc ngày kỷ niệm chính trị, cũng như tranh cãi về việc treo cờ hay các bản đồ định nghĩa lãnh thổ.
2. Mâu thuẫn trong một số cộng đồng các nước khác
Cộng đồng người Ukraine và người Nga tại phương Tây, đặc biệt từ sau năm 2022, là trường hợp có tính đứt gãy đột ngột nhất.
Trước chiến tranh, hai cộng đồng có sự giao thoa văn hóa lớn, nhiều người Ukraine nói tiếng Nga như tiếng mẹ đẻ và có họ hàng ở phía bên kia biên giới, nhưng sau khi chiến tranh bùng nổ, mối quan hệ xã hội giữa họ tại các nước như Đức, Ba Lan, Canada lập tức tan vỡ, người Nga ở hải ngoại đôi khi đối mặt với sự kỳ thị hoặc áp lực phải chọn phe, còn các cuộc biểu tình phản chiến của người Ukraine thường xuyên đụng độ với các cuộc tuần hành mang màu sắc yêu nước của người Nga tại nước sở tại.
Cộng đồng người Thổ Nhĩ Kỳ và người Kurd tại Tây Âu, đặc biệt tại Đức và Pháp, là một trong những xung đột sắc tộc, chính trị dai dẳng và bạo lực nhất tại các đô thị lớn châu Âu.
Người Kurd là dân tộc thiểu số không có quốc gia riêng, phần lớn sống trên lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ, khi di cư sang Đức hoặc Pháp họ mang theo cả xung đột chính trị và vũ trang từ quê nhà, và mỗi khi có biến động chính trị tại Trung Đông, các cuộc biểu tình quy mô lớn của người Kurd và người Thổ Nhĩ Kỳ tại Berlin hay Paris thường biến thành ẩu đả bạo lực bằng gậy gộc, dao kiếm, khiến cảnh sát sở tại phải can thiệp mạnh tay.
Cộng đồng người Ấn Độ và phong trào ly khai Khalistan tại Canada và Anh là điểm nóng ngoại giao nổi cộm trong những năm gần đây. Cộng đồng người Sikh gốc Ấn di cư sang phương Tây từ nhiều thập kỷ trước, một bộ phận trong số họ nuôi dưỡng phong trào đòi ly khai lập quốc gia riêng mang tên Khalistan tại bang Punjab.
Chính phủ Ấn Độ coi đây là những phần tử ly khai, trong khi cộng đồng người Sikh tại hải ngoại coi đó là quyền tự do bày tỏ chính kiến, và các cuộc tuần hành, trưng cầu dân ý không chính thức của phong trào Khalistan tại Canada thường vấp phải sự phản đối gay gắt từ cộng đồng người Ấn Độ ủng hộ chính quyền New Delhi, dẫn đến căng thẳng ngoại giao lớn giữa các quốc gia liên quan.
Qua các trường hợp trên có thể thấy một quy luật chung, đó là khoảng cách địa lý không làm phai mờ các mâu thuẫn chính trị từ quê nhà mà đôi khi còn phóng đại chúng lên.
Khi sống ở nước ngoài, các nhóm kiều bào không bị ràng buộc bởi luật pháp hay sự kiểm soát gắt gao trong nước, họ cảm thấy có sự tự do để bày tỏ lòng trung thành cực đoan với bản sắc, ý thức hệ hoặc nỗi đau của dân tộc mình, biến đất nước thứ ba thành chiến trường thu nhỏ của những bất đồng lịch sử.
3. Khác biệt giữa Hong Kong và Đại lục
Mặc dù chính thức trở về dưới chủ quyền Trung Quốc từ năm 1997 theo mô hình một quốc gia hai chế độ, Hong Kong hiện nay vẫn duy trì nhiều khác biệt rõ rệt so với Đại lục trên thực tế sinh hoạt, pháp lý và kinh tế, dù xu hướng hội nhập vùng Vịnh Lớn và Luật An ninh Quốc gia khiến ranh giới chính trị thu hẹp.
Đại lục áp dụng hệ thống kiểm duyệt Internet thường được gọi là Vạn lý Hỏa thành, chặn hoàn toàn các nền tảng quốc tế như Google, Facebook, YouTube, Instagram, WhatsApp, X hay Wikipedia, khiến người dân chủ yếu dùng WeChat, Weibo, Douyin và Baidu.
Hong Kong có Internet hoàn toàn tự do, người dân sử dụng Google, WhatsApp, Facebook, Instagram và YouTube bình thường mà không cần VPN, dù báo chí địa phương đã tự kiểm duyệt kỹ hơn đối với các chủ đề nhạy cảm chính trị trong những năm gần đây.
Đại lục sử dụng Nhân dân tệ và kiểm soát vốn chặt chẽ, giới hạn chuyển tiền ra nước ngoài của cá nhân ở mức khoảng 50.000 đô la Mỹ mỗi năm.
Hong Kong sử dụng đô la Hong Kong, được neo tỷ giá vào đô la Mỹ và không có kiểm soát vốn, tiền tệ tự do chuyển đổi hoàn toàn, biến nơi đây thành trung tâm tài chính quốc tế độc lập với Đại lục.
Hong Kong vẫn áp dụng hệ thống thông luật kế thừa từ Anh, trong khi Đại lục theo hệ thống dân luật.
Giữa Hong Kong và Đại lục vẫn duy trì biên giới hải quan riêng biệt, người Đại lục sang Hong Kong phải xin giấy phép thông hành riêng.
Hộ chiếu Hong Kong được miễn thị thực tới hơn 170 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong khi hộ chiếu Trung Quốc được miễn thị thực ở số lượng quốc gia ít hơn đáng kể, và nhiều nước áp dụng chính sách thị thực riêng cho Hong Kong so với Đại lục.
Tại Hong Kong, tiếng Quảng Đông và tiếng Anh là ngôn ngữ chính trong đời sống, công sở và giáo dục, chữ viết dùng chữ Hán Phồn thể, và xe cộ lưu thông bên trái theo kiểu Anh, trong khi Đại lục dùng tiếng Quan thoại là quốc ngữ bắt buộc, chữ Hán Giản thể, và lưu thông bên phải.
Về thanh toán, xã hội Đại lục gần như không dùng tiền mặt với phần lớn giao dịch qua WeChat Pay và Alipay, trong khi tại Hong Kong thẻ Octopus vẫn phổ biến trong giao thông và mua sắm nhỏ lẻ bên cạnh thẻ tín dụng quốc tế và tiền mặt.
Hong Kong cũng sở hữu hệ thống y tế công cộng theo mô hình phúc lợi phương Tây với chi phí khám chữa bệnh thấp cho thường trú nhân, cùng hệ thống đại học giảng dạy bằng tiếng Anh đạt thứ hạng cao trên thế giới.
Đại lục vận hành theo thể chế đơn nhất dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chính quyền trung ương Bắc Kinh có quyền lực chỉ đạo các tỉnh thành.
Hong Kong là đặc khu hành chính vận hành theo Luật Cơ bản, được xem như một tiểu hiến pháp, có bộ máy chính quyền riêng gồm Trưởng đặc khu và Hội đồng Lập pháp, tự quản lý phần lớn công việc nội trị, ngân sách, thuế và chính sách xã hội mà không phải nộp thuế về ngân sách trung ương Bắc Kinh.
Hệ thống tư pháp Đại lục chịu sự chỉ đạo của Đảng, tòa án là cơ quan nằm trong bộ máy nhà nước để thực thi pháp luật.
Hong Kong áp dụng nguyên tắc thẩm phán độc lập theo truyền thống thông luật, Tòa Phúc thẩm Cuối cùng của Hong Kong vẫn mời các thẩm phán quốc tế từ Anh, Úc, Canada tham gia xét xử các vụ án dân sự và thương mại.
Tại Đại lục, các tổ chức phi chính phủ, công đoàn độc lập hay tổ chức xã hội dân sự bị kiểm soát chặt chẽ.
Hong Kong dù Luật An ninh Quốc gia khiến hoạt động chính trị đối lập bị siết chặt, vẫn duy trì hàng ngàn tổ chức từ thiện, tổ chức phi chính phủ quốc tế và hội nhóm tôn giáo tín ngưỡng như Pháp Luân Công vẫn hoạt động hợp pháp.
Đại lục công nhận năm tôn giáo chính nhưng các tổ chức tôn giáo phải thuộc sự quản lý của các hiệp hội do nhà nước giám sát.
Hong Kong có tự do tôn giáo hoàn toàn, Công giáo, Tin Lành, Phật giáo, Đạo giáo hoạt động tự do, và các trường học do nhà thờ quản lý chiếm tỷ lệ lớn trong hệ thống giáo dục phổ thông.
Đại lục giáo dục mạnh về chủ nghĩa dân tộc và lòng tự hào dân tộc Trung Hoa, người dân tự nhận mình là người Trung Quốc.
Hong Kong tồn tại khái niệm người Hong Kong như một bản sắc riêng biệt, pha trộn giữa văn hóa Quảng Đông lâu đời và lối sống, tư duy công dân kiểu phương Tây, đề cao tính riêng tư, sự chuyên nghiệp, ý thức xếp hàng và ứng xử theo tiêu chuẩn đô thị quốc tế.
Đại lục theo kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, các doanh nghiệp nhà nước nắm giữ các ngành chiến lược và chính quyền can thiệp điều tiết lớn.
Hong Kong là đỉnh cao của kinh tế tư bản chủ nghĩa thuần túy, văn hóa kinh doanh coi trọng tính hợp đồng, sự minh bạch, bảo vệ tài sản tư nhân và tối ưu hóa lợi nhuận, ít chịu can thiệp từ mệnh lệnh hành chính.
Tại Đại lục, các tác phẩm điện ảnh, âm nhạc phải thông qua cơ quan kiểm duyệt kịch bản và nội dung trước khi phát hành.
Hong Kong có nền văn hóa đại chúng, bao gồm nhạc Canto-pop và điện ảnh, phát triển độc lập và chịu ảnh hưởng lớn từ văn hóa phương Tây, dù kiểm duyệt đề tài chính trị đã siết chặt hơn trong những năm gần đây, các đề tài xã hội, kinh dị, hành động vẫn cởi mở hơn nhiều so với Đại lục.
4. Khác biệt ranh giới xã hội Hong Kong - Đại lục dần thu hẹp
Ranh giới giữa lý thuyết Luật Cơ bản và thực tế vận hành của Hong Kong đã phân hóa rõ rệt kể từ sau năm 2020.
Có những mặt Hong Kong vẫn giữ được gần như toàn bộ sự khác biệt vì đó là lý do khiến thành phố còn giá trị kinh tế đối với Đại lục, trong khi có những mặt đã bị thu hẹp đáng kể hoặc chỉ còn mang tính hình thức.
Hệ thống tiền tệ, dòng vốn, hải quan, biên giới, hộ chiếu, tự do Internet và hệ thống thuế của Hong Kong vẫn vận hành tách biệt gần như hoàn toàn so với Đại lục.
Thuế thu nhập doanh nghiệp ở Hong Kong ở mức tối đa khoảng 16,5%, không có thuế giá trị gia tăng và không có thuế cổ tức, còn hệ thống hợp đồng thương mại và luật doanh nghiệp vẫn theo chuẩn mực Anh.
Trên lý thuyết Hong Kong có quyền tự trị cao về chính trị, có bầu cử và tự do ngôn luận, báo chí.
Trên thực tế, kể từ khi nguyên tắc người yêu nước quản lý Hong Kong được áp dụng, các đảng phái đối lập chính đã giải thể hoặc bị loại khỏi bầu cử, Hội đồng Lập pháp hiện nay gần như hoàn toàn là phe thân Bắc Kinh.
Ranh giới tự do báo chí thu hẹp mạnh, các tờ báo đối lập lớn như Apple Daily, Stand News đã đóng cửa, và các chủ đề bị coi là chống phá hay đòi ly khai không còn được phép xuất hiện.
Nhà sáng lập Apple Daily là Jimmy Lai bị kết tội vào tháng 12 năm 2025 với hai tội cấu kết với thế lực nước ngoài và một tội xuất bản ấn phẩm mang tính kích động, sau đó bị tuyên phạt 20 năm tù vào tháng 2 năm 2026, trở thành vụ án tiêu biểu nhất cho quá trình siết chặt tự do báo chí tại Hong Kong.
Trên lý thuyết tòa án Hong Kong hoàn toàn độc lập theo thông luật. Trên thực tế, các vụ án kinh tế và dân sự vẫn được xét xử độc lập, công bằng theo chuẩn mực quốc tế, nhưng các vụ án liên quan an ninh quốc gia và chính trị đã có sự can thiệp và định hướng rõ ràng từ cơ chế an ninh mới, do thẩm phán được Trưởng đặc khu chỉ định xét xử và có thể không có bồi thẩm đoàn.
Vụ án xét xử 47 nhân vật đối lập bị cáo buộc âm mưu lật đổ chính quyền vì tổ chức một cuộc bầu cử sơ bộ không chính thức năm 2020 là ví dụ tiêu biểu nhất, khi 45 người trong số họ bị tuyên án tới 10 năm tù vào tháng 11 năm 2024.
Trên lý thuyết Hong Kong giữ bản sắc văn hóa riêng và nền giáo dục tự chủ kiểu phương Tây. Trên thực tế, các trường học bắt buộc phải đưa chương trình giáo dục quốc gia và an ninh vào giảng dạy, học sinh được dạy hát quốc ca Trung Quốc và tăng cường học tiếng Quan thoại bên cạnh tiếng Quảng Đông, trong khi khái niệm người Hong Kong từng được cổ xúy mạnh mẽ nay bị kiềm chế và xã hội dân sự suy giảm hoạt động rõ rệt do lo ngại rủi ro pháp lý.
Nhìn chung, về các yếu tố kinh tế, tài chính và pháp lý thương mại, thường được ví như phần túi tiền, Hong Kong vẫn khác biệt gần như hoàn toàn với Đại lục, nhưng về các yếu tố chính trị, an ninh và định hướng giáo dục, thường được ví như phần cái đầu, thành phố này hiện chịu sự quản lý chặt chẽ không khác nhiều một tỉnh thuộc Đại lục.
5. Bất cập xã hội và giải pháp của chính quyền Hong Kong hiện nay
Bên dưới các chỉ số tài chính hào nhoáng, Hong Kong hiện đang đối mặt với nhiều bất cập xã hội gay gắt, một số là di sản từ mô hình kinh tế tư bản tự do quá mức, số khác là hệ quả từ giai đoạn chuyển giao chính trị và làn sóng di dân gần đây.
Bất cập lớn nhất và kéo dài nhất là giá nhà đất, vốn liên tục nằm trong nhóm đắt đỏ nhất thế giới so với thu nhập trung bình.
Hàng trăm nghìn người thu nhập thấp phải sống trong những căn phòng chia nhỏ chỉ rộng vài mét vuông, không có cửa sổ, bếp chung với nhà vệ sinh, được gọi là nhà quan tài, trong khi một người trẻ trung lưu làm việc cả đời cũng khó mua được một căn hộ thương mại bình thường nếu không có hỗ trợ tài chính từ gia đình.
Hong Kong có hệ số Gini thuộc hàng cao nhất trong các nền kinh tế phát triển, hội tụ nhiều tỷ phú hàng đầu thế giới nhưng cũng có một bộ phận đáng kể dân số sống dưới chuẩn nghèo.
Do hệ thống an sinh xã hội và lương hưu còn nhiều hạn chế, hình ảnh người cao tuổi vẫn phải đi nhặt bìa carton, đẩy xe hàng hay làm vệ sinh đường phố khá phổ biến.
Hong Kong cũng là nơi có tuổi thọ trung bình cao hàng đầu thế giới nhưng tỷ lệ sinh thuộc hàng thấp nhất, khiến hệ thống bệnh viện công luôn quá tải, thời gian chờ khám các bệnh mãn tính hoặc phẫu thuật không khẩn cấp có thể kéo dài nhiều năm, trong khi số người trẻ đi làm giảm dần và tỷ lệ người phụ thuộc tăng tạo áp lực lớn lên quỹ phúc lợi và y tế.
Sau khi Luật An ninh Quốc gia được áp dụng năm 2020, hàng trăm nghìn người dân Hong Kong, đặc biệt là giới trẻ, chuyên gia trình độ cao, bác sĩ và giáo viên, đã di cư sang Anh, Canada, Úc, khiến thành phố rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động tay nghề cao nghiêm trọng trong ngành y tế, giáo dục và công nghệ.
Chính quyền đưa ra các chương trình thu hút nhân tài để bù đắp, nhưng phần lớn người mới đến lại là người từ Đại lục, điều này đang làm thay đổi cơ cấu dân số và gây ra những xung đột ngầm về văn hóa, ngôn ngữ tại nơi làm việc và trường học.
Giới trẻ Hong Kong hiện chịu áp lực kép giữa hệ thống giáo dục thi cử khốc liệt, chi phí sinh hoạt đắt đỏ, lương khởi điểm tăng chậm so với lạm phát và giá nhà, cùng cảm giác bế tắc vì không thể mua nhà và cơ hội thăng tiến bị cạnh tranh gay gắt bởi nhân tài từ Đại lục.
Xét về quy mô, dòng vốn và nhân lực đổ vào Hong Kong xuất phát từ một quốc gia khoảng 1,4 tỷ dân, trong khi bản thân đô thị này chỉ có khoảng 7,5 triệu dân, khiến cảm giác nguồn lực giáo dục, nhà ở và việc làm vốn đã chật hẹp đang bị áp đảo càng thêm rõ rệt.
Cảm giác bị chèn ép này thể hiện cụ thể trên bốn mặt trận của đời sống thường nhật.
- Trong lĩnh vực bất động sản, nhiều người giàu Đại lục sẵn sàng trả hoàn toàn bằng tiền mặt cho các căn hộ cao cấp hoặc biệt thự tại những khu đắt đỏ như Mid-Levels hay Peak, tạo ra mặt bằng giá vượt xa khả năng tích lũy của tầng lớp trung lưu bản địa, và hiệu ứng đẩy giá này lan sang cả các phân khúc trung cấp và bình dân.
- Trong giáo dục, các gia đình Đại lục giàu có sẵn sàng chi những khoản tiền đặt cọc trị giá lớn để giành một suất cho con vào các trường quốc tế danh tiếng, khiến phụ huynh bản địa dù thu nhập tốt cũng khó cạnh tranh.
Các chương trình thu hút nhân tài còn cho phép con cái người nhập cư Đại lục được hưởng chế độ tuyển sinh và học phí như người bản địa, khiến sinh viên bản địa cảm thấy phải cạnh tranh khốc liệt hơn ngay trên chính các trường đại học do tiền thuế của họ tài trợ.
- Trong thị trường lao động, trước đây người Hong Kong có ưu thế nhờ vốn tiếng Anh và tư duy quốc tế, nhưng hiện nay các tập đoàn tài chính, ngân hàng đầu tư, luật và tư vấn ngày càng ưu tiên tuyển dụng nhân sự Đại lục du học từ Mỹ, Anh về vì vừa có bằng cấp quốc tế vừa am hiểu thị trường và quan hệ với doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc, khiến nhiều người bản địa cảm thấy các vị trí quản lý cấp cao ngày càng do người từ Bắc Kinh, Thượng Hải hay Thâm Quyến nắm giữ.
- Trong dịch vụ y tế và đời sống thường nhật, các phòng khám và bệnh viện tư nhân chất lượng cao liên tục tăng giá do lượng lớn khách hàng từ Đại lục sang sử dụng dịch vụ y tế hoặc sinh con, trong khi nhiều khu vực mua sắm và dịch vụ dân sinh truyền thống dần bị thay thế bởi các cửa hàng đồ hiệu và chuỗi nhà hàng nội địa Đại lục hướng tới khách du lịch hoặc người nhập cư giàu có, khiến người dân bản địa cảm thấy môi trường sống quen thuộc đang dần biến mất.
Để hạ nhiệt khủng hoảng bất động sản, chính quyền Hong Kong đã đảo ngược các chính sách thuế phạt từng áp dụng để ngăn đầu cơ.
Từ ngày 28 tháng 2 năm 2024, chính quyền xóa bỏ hoàn toàn các loại thuế đặc biệt đánh vào người mua nước ngoài, người mua căn nhà thứ hai và người bán lại nhà trong thời gian ngắn, đồng thời Cơ quan Quản lý Tiền tệ Hong Kong nâng hạn mức cho vay thế chấp mua nhà.
Sau khi chính sách này được áp dụng, số lượng giao dịch có hồi phục nhẹ, đặc biệt thu hút người mua từ Đại lục quay lại, nhưng giá nhà nhìn chung vẫn thấp hơn đáng kể so với đỉnh năm 2021 do tâm lý e ngại chung về kinh tế.
Để giải quyết tình trạng nhà dưới chuẩn, chính quyền ban hành Luật về Đơn vị Nhà ở Cơ bản, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2026, quy định các căn hộ chia nhỏ cho thuê phải đạt diện tích tối thiểu khoảng 8 mét vuông và có cửa sổ, nhà vệ sinh riêng cùng tiêu chuẩn an toàn phòng cháy chữa cháy.
Chủ nhà có thời gian đăng ký 12 tháng, sau đó được hưởng thời gian ân hạn tối đa 36 tháng để cải tạo, đưa tổng thời gian chuyển tiếp đến cuối tháng 2 năm 2030, và việc cho thuê nhà dưới chuẩn không đăng ký sẽ bị xử lý hình sự từ tháng 3 năm 2027.
Song song đó, chính quyền triển khai mô hình nhà ở tạm thời lắp ghép nhằm hoàn thành khoảng 30.000 căn vào năm 2027-2028 để giúp người dân thoát khỏi nhà quan tài trong lúc chờ nhà ở xã hội chính thức, và nhờ nguồn cung này, thời gian chờ đợi trung bình để nhận nhà ở xã hội đã giảm từ mức đỉnh 6,1 năm xuống dưới 5 năm.
Về dài hạn, chính quyền theo đuổi hai siêu dự án mở rộng đất đai.
Siêu đô thị miền Bắc phát triển vùng đất rộng khoảng 30.000 héc-ta ven biên giới giáp Thâm Quyến thành trung tâm công nghệ và nhà ở mới, với mục tiêu cung cấp thêm khoảng 500.000 căn hộ và tạo ra khoảng 500.000 việc làm, và đang là trọng tâm đầu tư hàng đầu của chính quyền với hạ tầng giao thông kết nối Thâm Quyến đang được thi công.
Dự án đảo nhân tạo Kau Yi Chau nhằm lấn biển tạo ra ba hòn đảo nhân tạo rộng khoảng 1.000 héc-ta giữa đảo Lantau và đảo Hong Kong, với mục tiêu xây dựng trung tâm tài chính thứ ba và cung cấp khoảng 190.000 đến 210.000 căn hộ, nhưng do ngân sách thâm hụt và chi phí xây dựng ước tính khoảng 580 tỷ đô la Hong Kong, chính quyền hiện tuyên bố chưa có đủ điều kiện để triển khai dự án trong nhiệm kỳ này.
Các viện nghiên cứu quốc tế và tổ chức tư vấn độc lập không đánh giá quá trình Hong Kong trở về dưới sự quản lý của Trung Quốc là hoàn toàn thất bại hay hoàn toàn thành công, mà phân tích qua các bất cập mang tính cấu trúc.
Tuyên bố Chung Trung - Anh năm 1984 và Luật Cơ bản từng hứa hẹn Hong Kong sẽ duy trì lối sống và hệ thống không đổi trong 50 năm, tức đến năm 2047.
Sự ra đời của Luật An ninh Quốc gia năm 2020 và việc lập pháp theo Điều 23 năm 2024 được nhiều nghiên cứu quốc tế nhận định đã kết thúc sớm giai đoạn tự trị cao độ, khiến mô hình một quốc gia hai chế độ trên thực tế được một số nhà quan sát mô tả là đã chuyển thành một quốc gia, một chế độ rưỡi, tức tiến gần hơn tới trạng thái một chế độ về mặt an ninh và chính trị.
Xã hội dân sự tại Hong Kong bị xói mòn đáng kể khi các công đoàn độc lập, tổ chức phi chính phủ và truyền thông đối lập như Apple Daily bị đóng cửa, phần lớn giới chính trị gia đối lập và nhà hoạt động trẻ bị bắt giữ hoặc phải tị nạn chính trị tại Anh, Mỹ, Canada.
Các tổ chức quốc tế theo dõi tự do báo chí liên tục hạ chỉ số tự do ngôn luận và tự do báo chí của Hong Kong xuống mức thấp kỷ lục trong lịch sử đô thị này.
Các nghiên cứu xã hội học quốc tế ghi nhận sự sụt giảm nghiêm trọng niềm tin của thế hệ trẻ bản địa vào tương lai đô thị, khi hàng trăm nghìn người có trình độ học vấn cao, tài chính tốt và kỹ năng nghề nghiệp đã rời bỏ Hong Kong theo các chương trình định cư của Anh, Canada và Úc, tạo ra khoảng trống trí thức nghiêm trọng trong các ngành y tế, giáo dục, tài chính và công nghệ.
Trước đây giới đầu tư toàn cầu coi Hong Kong là vùng đệm an toàn, nơi có thể tiếp cận thị trường Trung Quốc khổng lồ nhưng vẫn được bảo vệ bởi luật pháp kiểu Anh.
Hiện nay, nhiều định chế tài chính quốc tế lo ngại rằng rủi ro pháp lý và chính trị ở Hong Kong đang dần tương đương với việc đầu tư trực tiếp vào Thượng Hải hay Bắc Kinh.
Câu hỏi Hong Kong được nhiều hơn hay mất nhiều hơn sau quá trình này không có một đáp án duy nhất, mà phụ thuộc vào góc nhìn của từng chủ thể đánh giá.
Dưới góc nhìn của chính quyền Bắc Kinh và chính quyền Hong Kong, quá trình này được xem là được nhiều hơn mất, khi Trung Quốc thu hồi được phần lãnh thổ lịch sử mà không cần chiến tranh, chấm dứt được các cuộc biểu tình kéo dài và loại bỏ nguy cơ Hong Kong trở thành căn cứ chống phá của các thế lực bên ngoài, đồng thời đưa thành phố trở thành một mắt xích trong chiến lược Vùng Vịnh Lớn kết hợp với Thâm Quyến, Quảng Châu và Macau.
Dưới góc nhìn của người dân bản địa và giới trí thức Hong Kong, quá trình này được xem là mất nhiều hơn, khi bản sắc đô thị độc đáo pha trộn Anh - Quảng bị lấn át bởi làn sóng Đại lục hóa từ ngôn ngữ, văn hóa đến hệ tư tưởng, quyền tham gia chính trị và bầu cử tự do không còn, và người dân cảm thấy bị chèn ép về nhà ở, cơ hội việc làm và suất học hành bởi dòng vốn và nhân lực từ Đại lục.
Dưới góc nhìn của giới đầu tư và cộng đồng quốc tế, đây được xem là một sự đánh đổi, khi họ mất đi một pháo đài tự do gần như hoàn hảo của châu Á cùng sự minh bạch và tính dự báo trước của hệ thống chính trị, pháp lý cũ, nhưng vẫn giữ lại được một hệ thống kinh tế tư bản vận hành, đồng tiền tự do chuyển đổi, mức thuế thấp, và Hong Kong vẫn là trạm trung chuyển tốt để huy động vốn cho các doanh nghiệp Trung Quốc vươn ra thế giới.
6. Góc nhìn của người bản địa phương Tây trước xung đột giữa các nhóm nhập cư.
Đối mặt với các cuộc xung đột nhập khẩu từ quê nhà của các cộng đồng di dân, các quốc gia phương Tây như Anh, Canada hay Đức phải chịu áp lực kép giữa việc bảo vệ các giá trị cốt lõi như tự do ngôn luận, quyền biểu tình, quyền nhân thân, và duy trì an ninh quốc gia cùng trật tự công cộng, nên áp dụng một chiến lược đa tầng.
Về mặt pháp lý và an ninh, các chính phủ phương Tây cho phép di dân tự do bày tỏ quan điểm chính trị nhưng vạch ranh giới rõ ràng giữa chính kiến và hành vi vi phạm pháp luật.
Các hành vi đe dọa, chửi bới, tấn công thể xác hoặc quấy rối trực tuyến nhắm vào đối phương vì lý do sắc tộc hay quan điểm chính trị bị khép vào tội thù ghét, và bất kỳ cá nhân nào vi phạm đều phải đối mặt nguy cơ bị khởi tố hình sự, tước thị thực hoặc trục xuất.
Khi hai nhóm đối lập đăng ký biểu tình cùng thời điểm, cảnh sát thường bắt buộc họ biểu tình tại hai địa điểm tách biệt, thiết lập rào chắn cứng và bố trí lực lượng chống bạo động đứng giữa để ngăn tiếp xúc vật lý.
Đức áp dụng chính sách đặc biệt cứng rắn, sẵn sàng ra lệnh cấm hoạt động và tịch thu tài sản nếu một tổ chức kiều bào bị phát hiện có liên hệ với lực lượng vũ trang hoặc cổ xúy bạo lực.
Về tình báo và chống can thiệp nước ngoài, những năm gần đây Mỹ, Canada và Anh đã triệt phá nhiều mạng lưới giám sát ngầm của nước ngoài nhắm vào cộng đồng kiều bào.
Tại New York, tháng 4 năm 2023, Cục Điều tra Liên bang Mỹ đã bắt giữ hai người bị cáo buộc điều hành một đồn cảnh sát bí mật của Bộ Công an Trung Quốc ngay giữa khu phố Tàu ở Manhattan, dùng để giám sát và gây sức ép với những người bất đồng chính kiến sinh sống tại Mỹ.
Canada đã ban hành đạo luật chống can thiệp nước ngoài để giám sát và xử phạt những cá nhân ép buộc, đe dọa hoặc mua chuộc các cộng đồng di dân tại nước này, và nếu phát hiện cán bộ ngoại giao có hành vi xúi giục hay chỉ đạo các nhóm kiều bào tấn công phe đối lập, các chính phủ này sẵn sàng trục xuất nhà ngoại giao để răn đe.
Về chính sách đại học, vì nhiều cuộc đụng độ bùng phát trong khuôn viên trường học, các trường đại học tại Anh, Úc, Canada đã ban hành chính sách không dung thứ, theo đó sinh viên có quyền tranh luận học thuật nhưng nếu giật cờ, phá hoại biểu tượng phản đối hoặc đe dọa sinh viên khác sẽ bị đình chỉ hoặc đuổi học, đồng nghĩa với việc bị hủy thị thực sinh viên, đồng thời các hội sinh viên dựa trên quốc tịch bị đặt dưới sự giám sát chặt chẽ hơn của ban giám hiệu.
Về lâu dài, các quốc gia này nhận thức rằng không thể chỉ dùng cảnh sát để giải quyết mâu thuẫn tư tưởng.
Đức và Canada đầu tư ngân sách cho các tổ chức xã hội dân sự để tổ chức chương trình đối thoại liên văn hóa, hỗ trợ ngôn ngữ và hướng nghiệp giúp di dân hòa nhập, trong khi tại Đức, các khóa học hòa nhập bắt buộc người nhập cư phải học về lịch sử, Hiến pháp và giá trị khoan dung tôn giáo, chính trị, với thông điệp rằng ở đất nước này người dân có quyền bất đồng ý kiến nhưng không có quyền dùng bạo lực để dập tắt ý kiến của người khác.
Nhìn chung, các nước phương Tây không kỳ vọng có thể thay đổi tư tưởng hay xóa bỏ hẳn mâu thuẫn lịch sử giữa các cộng đồng di dân, mà chỉ đặt mục tiêu giữ xung đột đó trong khuôn khổ luật pháp sở tại, buộc các bên tranh luận bằng lời nói và truyền thông thay vì bạo lực hay đe dọa.
Đối với đa số người dân phương Tây bản địa ở Anh, Canada, Úc, Đức hay Mỹ, các cuộc xung đột giữa các nhóm di dân đối lập thường được nhìn nhận qua một lăng kính hỗn hợp giữa sự xa lạ, mệt mỏi, bất an và cả những lo ngại về nguyên tắc dân chủ, thay vì chọn phe trong các mâu thuẫn lịch sử xa xôi.
Xã hội phương Tây rất coi trọng khái niệm lịch thiệp nơi công cộng, nên khi thấy sinh viên hay nhóm di dân xô xát, đấm đá, giật cờ hay chửi bới nhau giữa đường phố, người bản địa thường không nhìn đó là biểu tình chính trị mà nhìn đó là hành vi thiếu văn minh, hung hăng và coi thường luật pháp sở tại.
Khi các vụ báo cáo danh tính hay chính quyền nước ngoài can thiệp, đe dọa di dân tại nước sở tại bị phanh phui, người bản địa cảm thấy chủ quyền quốc gia và sự an toàn của họ bị đe dọa.
Đối với giới trí thức, chính trị gia, nhà báo và sinh viên bản địa, họ nhìn nhận vấn đề qua lăng kính tư tưởng và giá trị phương Tây.
Theo bản năng văn hóa chính trị phương Tây, giới truyền thông và công chúng bản địa thường có thiện cảm hơn với nhóm người Hong Kong, vì họ được nhìn nhận là đang đấu tranh cho các giá trị mà phương Tây trân trọng như tự do ngôn luận, nhân quyền, dân chủ và pháp trị, trong khi các hành vi hung hăng của nhóm dân tộc chủ nghĩa cực đoan Đại lục thường bị báo chí và công chúng phương Tây lên án gay gắt như biểu hiện của tư tưởng độc tài, thiếu tôn trọng sự đa dạng quan điểm.
Người phương Tây bản địa có thể có thiện cảm về mặt lý thuyết với cuộc đấu tranh tự do của người Hong Kong, nhưng về mặt đời sống hằng ngày, họ hoàn toàn không muốn bất kỳ cuộc chiến tư tưởng hay bạo lực đường phố nào từ châu Á hay Trung Đông được nhập khẩu vào không gian sống của họ.
