Năm chức vụ quyền lực nhất Trung Quốc
Để hiểu hệ thống quyền lực Trung Quốc, cần bỏ thói quen so sánh với các nền dân chủ phương Tây, nơi quyền lực phân thành lập pháp, hành pháp, tư pháp khá rõ ràng.
Tại Trung Quốc, mọi thứ vận hành theo một nguyên tắc duy nhất: Đảng lãnh đạo tất cả (党领导一切). Nhà nước, quân đội, quốc hội, tòa án, tất cả đều nằm dưới sự lãnh đạo của Đảng, không phải song song hay đối trọng với Đảng.
Hệ quả là chức vụ quyền lực nhất không phải "Chủ tịch nước" như nhiều người lầm tưởng, mà là người đứng đầu Đảng.
Quốc tế thường gọi Tập Cận Bình là "President Xi" vì đó là danh hiệu nghi thức đối ngoại quen thuộc nhất, nhưng quyền lực thực sự của ông không đến từ chức Chủ tịch nước; nó đến từ việc ông đồng thời kiểm soát Đảng, quân đội và Nhà nước trong tay một người.
Trung tâm quyết sách thực sự không nằm ở Quốc hội (Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc) hay Quốc vụ viện, mà nằm ở Bộ Chính trị (24 ủy viên) và đặc biệt là Ban Thường vụ Bộ Chính trị (7 ủy viên), đây là nhóm quyền lực nhất nước.
Kể từ năm 2012, ông Tập Cận Bình đã gom trọn ba chiếc ghế cốt lõi về một mối (Đảng - Quân đội - Nhà nước), khiến quyền lực tập trung ở mức cao chưa từng thấy kể từ thời Đặng Tiểu Bình.
Chúng ta cùng tìm hiểu, dưới đây là 5 vị trí quyền lực cao nhất, xếp theo thứ tự thực quyền từ cao xuống thấp.
1. Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc - General Secretary of the CPC Central Committee
Ba nhân sự gần đây nhất
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 11/2012 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 11/2002 – 11/2012
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 6/1989 – 11/2002
Đây là chức vụ có quyền lực chính trị cao nhất trên thực tế, dù không phải chức danh nhà nước cao nhất về mặt nghi thức.
Tổng Bí thư chủ trì Bộ Chính trị (24 ủy viên) và Ban Thường vụ Bộ Chính trị (7 ủy viên), là hai cơ quan ra mọi quyết định chiến lược của đất nước. Từ đường lối kinh tế, đối ngoại, an ninh đến việc ai được ngồi vào ghế bộ trưởng, bí thư tỉnh ủy hay CEO tập đoàn nhà nước lớn; tất cả đều chịu tác động quyết định từ vị trí này.
Quyền lực nhân sự là cột sống của thực quyền Tổng Bí thư: thông qua Ban Tổ chức Trung ương Đảng, ông Tập có tiếng nói quyết định tối hậu trong toàn bộ hệ thống bổ nhiệm từ trung ương xuống địa phương. Thêm vào đó, kiểm soát Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương cho phép khởi động các chiến dịch chống tham nhũng: công cụ thanh lọc chính trị hiệu quả nhất mà ông Tập Cận Bình đã sử dụng từ 2012 đến nay, với hàng trăm quan chức cấp cao và hàng chục tướng lĩnh bị hạ bệ.
Không có giới hạn nhiệm kỳ theo Điều lệ Đảng: đây là điểm khác biệt quan trọng so với chức Chủ tịch nước (vốn từng bị giới hạn 2 nhiệm kỳ trước khi Hiến pháp sửa đổi năm 2018 xóa bỏ quy định này). Nếu ai đó chỉ giữ một chức duy nhất mà muốn là lãnh đạo tối cao thực sự, thì chức này là lựa chọn duy nhất.
Đặng Tiểu Bình là trường hợp đặc biệt: ông không giữ Tổng Bí thư nhưng vẫn là lãnh đạo tối cao vì nắm Quân ủy Trung ương, đây là một ngoại lệ lịch sử, sẽ nói trong bài viết khác.
- Về mặt thực quyền:
Quyền định hình đường lối và tư tưởng: Tổng Bí thư là người giữ quyền lái buôn chiến lược. Khi tư tưởng của Tổng Bí thư (như Tư tưởng Tập Cận Bình) được đưa vào Hiến pháp và Điều lệ Đảng, đó trở thành kim chỉ nam bắt buộc cho toàn bộ chính sách kinh tế, xã hội và đối ngoại.
Quyền kiểm soát nhân sự toàn quốc: Thông qua Ban Tổ chức Trung ương, Tổng Bí thư có tiếng nói quyết định trong việc bổ nhiệm, điều động cán bộ cấp cao ở tất cả các bộ ngành, bí thư tỉnh ủy, lãnh đạo tập đoàn nhà nước và tướng lĩnh.
Công cụ kỷ luật: Lãnh đạo tối cao kiểm soát Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương (CCDI), sử dụng các chiến dịch chống tham nhũng để chỉnh đốn Đảng, loại bỏ các nhân tố bất tuân và củng cố bộ máy trung thành.
2. Chủ tịch Quân ủy Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc - Chairman of the CPC Central Military Commission
Ba nhân sự gần đây nhất:
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 11/2012 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 9/2004 – 11/2012
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 11/1989 – 9/2004
Mao Trạch Đông từng nói: "Quyền lực chính trị sinh ra từ nòng súng" (枪杆子里出政权). Câu đó vẫn là nguyên tắc vận hành của hệ thống Trung Quốc đến hôm nay.
Người nắm Quân ủy Trung ương của Đảng là người kiểm soát Quân Giải phóng Nhân dân, với lực lượng quân sự lớn nhất thế giới với khoảng 2 triệu quân chính quy, cùng toàn bộ kho vũ khí hạt nhân chiến lược.
Thực tế PLA không phải quân đội của nhà nước Trung Quốc mà là quân đội của Đảng. Khẩu hiệu chính thức là "Đảng chỉ huy súng, quyết không để súng chỉ huy Đảng". Vì vậy, cơ quan kiểm soát quân sự cốt lõi là Quân ủy của Đảng, không phải của Nhà nước.
Từ năm 2017, Điều lệ Đảng luật hóa cơ chế "Chủ tịch chịu trách nhiệm toàn diện", các Phó Chủ tịch và Ủy viên Quân ủy chỉ tham mưu và thực thi, còn mọi quyết định cuối cùng đều thuộc về Chủ tịch.
Sau đợt cải tổ quân đội lớn 2015–2016, cấu trúc chỉ huy được tinh gọn theo mô hình ba lớp thẳng đứng:
Quân ủy → Bộ Tư lệnh các Chiến khu → đơn vị tác chiến. Mệnh lệnh từ Chủ tịch xuống thẳng cấp cơ sở không qua tầng trung gian.
Trường hợp Đặng Tiểu Bình giai đoạn 1981–1989 đã rút khỏi mọi chức vụ Đảng và Nhà nước nhưng vẫn giữ ghế Chủ tịch Quân ủy như sự chứng minh đây là chức vụ đảm bảo quyền lực tối thượng cuối cùng.
- Về mặt thực quyền:
Bảo chứng cho vị thế "Lãnh đạo tối cao": Lịch sử cận đại Trung Quốc đã chứng minh ai nắm được Quân ủy, người đó nắm giữ quyền lực thực tế. Cố lãnh tụ Đặng Tiểu Bình vào những năm 1980 dù đã rút lui khỏi ghế Tổng Bí thư hay Chủ tịch nước, nhưng nhờ giữ chức Chủ tịch Quân ủy Trung ương nên vẫn là nhà lãnh đạo tối cao thực chất của đất nước.
Cơ chế Chủ tịch chịu trách nhiệm toàn diện: Mọi mệnh lệnh tác chiến, cải tổ chiến khu, thăng hàm tướng lĩnh và quyền kiểm soát vali hạt nhân chiến lược đều nằm trong tay Chủ tịch CMC. Các Phó Chủ tịch và Ủy viên Quân ủy chỉ đóng vai trò tham mưu và thực thi.
Chuỗi chỉ huy trực tiếp trong hệ thống quân đội vận hành theo mô hình tinh gọn:
Quân ủy Trung ương ➔ Bộ Tư lệnh các Chiến khu ➔ Đơn vị tác chiến, giúp sắc lệnh của Chủ tịch CMC được truyền thông suốt mà không qua trung gian.
3. Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa - President of the People's Republic of China
Ba nhân sự gần đây nhất
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 3/2013 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 3/2003 – 3/2013
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 3/1993 – 3/2003
Nếu tách riêng khỏi hai chức trên, đây là chức vụ có quyền lực yếu hơn đáng kể so với vị trí của nó trong hình dung quốc tế.
Về bản chất hiến pháp, Chủ tịch nước là nguyên thủ quốc gia về mặt đối ngoại và lễ nghi: tiếp nguyên thủ nước ngoài, ký công bố luật sau khi Quốc hội thông qua, tuyên bố tình trạng chiến tranh hay khẩn cấp, phê chuẩn điều ước quốc tế, bổ nhiệm chính thức Thủ tướng và Bộ trưởng. Nhưng gần như toàn bộ các quyền này đều phải thực hiện theo quyết định của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc hoặc Ủy ban Thường vụ, Chủ tịch nước ký, không tự quyết.
Sở dĩ quốc tế nhìn nhận "President" như người quyền lực nhất vì từ thời Giang Trạch Dân đến nay, người giữ chức này luôn đồng thời là Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy. Dù quyền lực ban hành và thực thi không xuất phát từ chức Chủ tịch nước, mà từ hai chức kia cộng lại.
Hồ Cẩm Đào nhậm chức Tổng Bí thư từ tháng 11/2002, nhưng đến tháng 9/2004 mới nhận Quân ủy từ tay Giang Trạch Dân. Trong gần 2 năm đó, khi giữ chức Chủ tịch nước, quyền lực thực tế của ông vẫn bị hạn chế rõ rệt.
Trước năm 2018, Hiến pháp giới hạn tối đa 2 nhiệm kỳ 5 năm. Tháng 3/2018, kỳ họp Quốc hội sửa đổi Hiến pháp, xóa bỏ giới hạn này, mở đường cho Tập Cận Bình tái đắc cử nhiệm kỳ 3 vào tháng 3/2023.
- Về mặt thực quyền:
Quyền lực phái sinh: Nếu đứng độc lập trên giấy tờ Hiến pháp, chức danh Chủ tịch nước chủ yếu mang tính nghi lễ và đại diện. Tuy nhiên, từ thời Giang Trạch Dân đến nay, chức danh này sở hữu sức mạnh tuyệt đối nhờ cơ chế kiêm nhiệm: Người làm Chủ tịch nước luôn đồng thời là Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy Trung ương.
Tư cách pháp nhân đối ngoại: Việc kiêm nhiệm chức Chủ tịch nước giúp Nhà lãnh đạo tối cao của Đảng có tư cách pháp nhân chính thức để thực hiện các chuyến thăm cấp nhà nước, tham dự Hội nghị thượng đỉnh (G20, APEC...) và ký kết các hiệp định quốc tế với vị thế Nguyên thủ quốc gia.
4. Chủ tịch Quân ủy Trung ương Nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa - Chairman of the PRC Central Military Commission
Ba nhân sự gần đây nhất
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 3/2013 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 3/2005 – 3/2013
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 3/1990 – 3/2005
Trên giấy tờ thì đây là hai cơ quan riêng biệt: Quân ủy Trung ương của Đảng (chức số 2 ở trên) và Quân ủy Trung ương của Nhà nước. Trên thực tế, hai cơ quan có cùng Chủ tịch, thành phần lãnh đạo gần như trùng nhau hoàn toàn, và bộ máy hoạt động về cơ bản là một.
Sự tồn tại của chức danh này giải quyết một vấn đề thể chế: Hiến pháp Nhà nước cần một cơ sở pháp lý để lực lượng vũ trang quốc gia chịu trách nhiệm trước cơ quan lập pháp nhà nước (Quốc hội).
Trong khi đó, Quân ủy của Đảng vận hành theo Điều lệ Đảng và chịu trách nhiệm trước Đảng. Hai cơ chế pháp lý song song tồn tại, nhưng quyền lực chính trị nền tảng vẫn nằm ở phiên bản Đảng, vì nguyên tắc cốt lõi là quân đội thuộc về Đảng, không thuộc về Nhà nước.
Thực quyền của chức này rất lớn về mặt hiến định, nhưng không thể tính riêng khi cùng một người nắm cả hai. Nó là cơ sở hợp pháp hóa nhà nước cho hệ thống chỉ huy quân sự đã được xác lập bởi Quân ủy Đảng.
- Về mặt thực quyền:
Thể chế hóa chính quyền: Về bản chất, đây là chiếc mũ mang tính hợp thức hóa Hiến pháp cho vị trí Chủ tịch Quân ủy Đảng.
Mô hình "Một bộ máy, hai biển hiệu": Quân ủy Đảng và Quân ủy Nhà nước có cùng thành phần lãnh đạo, cùng nhân sự và bộ máy hoạt động hoàn toàn là một. Do đó, chức danh này không tạo ra thêm quyền lực độc lập mà chỉ đóng vai trò thể chế hóa quyền kiểm soát quân đội của Đảng trên phương diện nhà nước.
(Lưu ý: Thời điểm nhậm chức/mãn nhiệm của Chủ tịch Quân ủy Nhà nước thường chậm hơn Quân ủy Đảng vài tháng do phải đợi kỳ họp Quốc hội vào tháng 3 năm sau).
5. Thủ tướng Quốc vụ viện Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa - Premier of the State Council
Ba nhân sự gần đây nhất
Lý Cường (Li Qiang): 3/2023 – Nay
Lý Khắc Cường (Li Keqiang): 3/2013 – 3/2023
Ôn Gia Bảo (Wen Jiabao): 3/2003 – 3/2013
Đây là chức vụ duy nhất trong danh sách không do Tập Cận Bình nắm giữ, và là chức danh quyền lực trong nhánh hành pháp nhà nước.
Thủ tướng đứng đầu Quốc vụ viện - tức Chính phủ Trung Quốc - và về thứ bậc Đảng, người giữ chức này thường là Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị xếp thứ 2 trong 7 người.
Phạm vi thực quyền của Thủ tướng tập trung vào điều hành kinh tế và bộ máy hành chính: quản lý vĩ mô, ngân sách quốc gia, chính sách tiền tệ và tài chính, hệ thống doanh nghiệp nhà nước, phối hợp các bộ và chính quyền địa phương, ứng phó khủng hoảng kinh tế-xã hội. Đây là quyền lực điều hành kinh tế xã hội của nhà nước trong thực tế, tác động trực tiếp đến hàng triệu doanh nghiệp và hàng trăm triệu người.
Tuy nhiên, ranh giới quyền lực của chức này đã thay đổi đáng kể dưới thời Tập Cận Bình.
Trước đây, các Thủ tướng như Chu Dung Cơ hay Ôn Gia Bảo có quyền tự chủ lớn trong hoạch định kinh tế, thậm chí tạo thế đối trọng ngầm với Tổng Bí thư. Hiện nay, nhiều quyền lực kinh tế truyền thống của Quốc vụ viện đã chuyển sang các Ủy ban Trung ương của Đảng do Tập Cận Bình trực tiếp đứng đầu, đặc biệt là Ủy ban Tài chính-Kinh tế Trung ương. Quốc vụ viện ngày càng thiên về thực thi chính sách hơn là hoạch định chính sách độc lập.
Lý Cường khi là đương kim Thủ tướng từ tháng 3/2023 được coi là trường hợp minh họa rõ nhất cho xu hướng này. Ông không có nền tảng kinh tế trung ương như các tiền nhiệm mà đi lên từ ghế bí thư tỉnh-thành (Chiết Giang, Giang Tô, Thượng Hải), với đặc điểm nổi bật nhất là quan hệ thân tín lâu năm với Tập Cận Bình từ khi Tập còn làm Bí thư Chiết Giang.
Điều đó cho thấy vị trí Thủ tướng hiện nay được chọn ưu tiên người trung thành hơn là người có năng lực kinh tế độc lập.
- Về mặt thực quyền:
Tổng tư lệnh nền kinh tế: Thủ tướng trực tiếp quản lý vĩ mô, lập ngân sách quốc gia, điều hành chính sách tài chính, tiền tệ, phát triển hạ tầng, công nghiệp và quản lý hệ thống doanh nghiệp nhà nước.
Quản lý bộ máy hành chính: Thủ tướng lãnh đạo các Bộ, Ủy ban quốc gia và hệ thống chính quyền địa phương nhằm đảm bảo các chỉ tiêu tăng trưởng, việc làm và an sinh xã hội.
6. Sự dịch chuyển quyền lực hiện nay
Ở các thời kỳ trước (thời Ôn Gia Bảo, Chu Dung Cơ), Thủ tướng có không gian tự chủ rất lớn trong việc hoạch định kinh tế.
Tuy nhiên, dưới thời ông Tập Cận Bình, các Ủy ban Trung ương Đảng do Tổng Bí thư đứng đầu đã nắm quyền định hướng chiến lược kinh tế lớn. Vai trò của Thủ tướng đương nhiệm (Lý Cường) chuyển dịch mạnh sang hình mẫu người tổ chức và thực thi chính sách đắc lực, thay vì là một trung tâm hoạch định độc lập.
Cấu trúc quyền lực thượng tầng của Trung Quốc hiện nay phản ánh sự tập trung quyền lực triệt để thông qua mô hình "Tam vị nhất thể" (Tổng Bí thư – Chủ tịch Quân ủy – Chủ tịch nước).
Sự kết hợp này tập trung toàn bộ ba trụ cột Đảng – Quân đội – Nhà nước vào một cá nhân duy nhất (ông Tập Cận Bình), trong khi vị trí Thủ tướng Quốc vụ viện (ông Lý Cường) giữ vai trò hạt nhân điều hành bộ máy hành chính - kinh tế dưới sự định hướng chiến lược chung của Đảng.
Để hiểu hệ thống quyền lực Trung Quốc, cần bỏ thói quen so sánh với các nền dân chủ phương Tây, nơi quyền lực phân thành lập pháp, hành pháp, tư pháp khá rõ ràng.
Tại Trung Quốc, mọi thứ vận hành theo một nguyên tắc duy nhất: Đảng lãnh đạo tất cả (党领导一切). Nhà nước, quân đội, quốc hội, tòa án, tất cả đều nằm dưới sự lãnh đạo của Đảng, không phải song song hay đối trọng với Đảng.
Hệ quả là chức vụ quyền lực nhất không phải "Chủ tịch nước" như nhiều người lầm tưởng, mà là người đứng đầu Đảng.
Quốc tế thường gọi Tập Cận Bình là "President Xi" vì đó là danh hiệu nghi thức đối ngoại quen thuộc nhất, nhưng quyền lực thực sự của ông không đến từ chức Chủ tịch nước; nó đến từ việc ông đồng thời kiểm soát Đảng, quân đội và Nhà nước trong tay một người.
Trung tâm quyết sách thực sự không nằm ở Quốc hội (Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc) hay Quốc vụ viện, mà nằm ở Bộ Chính trị (24 ủy viên) và đặc biệt là Ban Thường vụ Bộ Chính trị (7 ủy viên), đây là nhóm quyền lực nhất nước.
Kể từ năm 2012, ông Tập Cận Bình đã gom trọn ba chiếc ghế cốt lõi về một mối (Đảng - Quân đội - Nhà nước), khiến quyền lực tập trung ở mức cao chưa từng thấy kể từ thời Đặng Tiểu Bình.
Chúng ta cùng tìm hiểu, dưới đây là 5 vị trí quyền lực cao nhất, xếp theo thứ tự thực quyền từ cao xuống thấp.
1. Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc - General Secretary of the CPC Central Committee
Ba nhân sự gần đây nhất
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 11/2012 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 11/2002 – 11/2012
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 6/1989 – 11/2002
Đây là chức vụ có quyền lực chính trị cao nhất trên thực tế, dù không phải chức danh nhà nước cao nhất về mặt nghi thức.
Tổng Bí thư chủ trì Bộ Chính trị (24 ủy viên) và Ban Thường vụ Bộ Chính trị (7 ủy viên), là hai cơ quan ra mọi quyết định chiến lược của đất nước. Từ đường lối kinh tế, đối ngoại, an ninh đến việc ai được ngồi vào ghế bộ trưởng, bí thư tỉnh ủy hay CEO tập đoàn nhà nước lớn; tất cả đều chịu tác động quyết định từ vị trí này.
Quyền lực nhân sự là cột sống của thực quyền Tổng Bí thư: thông qua Ban Tổ chức Trung ương Đảng, ông Tập có tiếng nói quyết định tối hậu trong toàn bộ hệ thống bổ nhiệm từ trung ương xuống địa phương. Thêm vào đó, kiểm soát Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương cho phép khởi động các chiến dịch chống tham nhũng: công cụ thanh lọc chính trị hiệu quả nhất mà ông Tập Cận Bình đã sử dụng từ 2012 đến nay, với hàng trăm quan chức cấp cao và hàng chục tướng lĩnh bị hạ bệ.
Không có giới hạn nhiệm kỳ theo Điều lệ Đảng: đây là điểm khác biệt quan trọng so với chức Chủ tịch nước (vốn từng bị giới hạn 2 nhiệm kỳ trước khi Hiến pháp sửa đổi năm 2018 xóa bỏ quy định này). Nếu ai đó chỉ giữ một chức duy nhất mà muốn là lãnh đạo tối cao thực sự, thì chức này là lựa chọn duy nhất.
Đặng Tiểu Bình là trường hợp đặc biệt: ông không giữ Tổng Bí thư nhưng vẫn là lãnh đạo tối cao vì nắm Quân ủy Trung ương, đây là một ngoại lệ lịch sử, sẽ nói trong bài viết khác.
- Về mặt thực quyền:
Quyền định hình đường lối và tư tưởng: Tổng Bí thư là người giữ quyền lái buôn chiến lược. Khi tư tưởng của Tổng Bí thư (như Tư tưởng Tập Cận Bình) được đưa vào Hiến pháp và Điều lệ Đảng, đó trở thành kim chỉ nam bắt buộc cho toàn bộ chính sách kinh tế, xã hội và đối ngoại.
Quyền kiểm soát nhân sự toàn quốc: Thông qua Ban Tổ chức Trung ương, Tổng Bí thư có tiếng nói quyết định trong việc bổ nhiệm, điều động cán bộ cấp cao ở tất cả các bộ ngành, bí thư tỉnh ủy, lãnh đạo tập đoàn nhà nước và tướng lĩnh.
Công cụ kỷ luật: Lãnh đạo tối cao kiểm soát Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương (CCDI), sử dụng các chiến dịch chống tham nhũng để chỉnh đốn Đảng, loại bỏ các nhân tố bất tuân và củng cố bộ máy trung thành.
2. Chủ tịch Quân ủy Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc - Chairman of the CPC Central Military Commission
Ba nhân sự gần đây nhất:
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 11/2012 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 9/2004 – 11/2012
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 11/1989 – 9/2004
Mao Trạch Đông từng nói: "Quyền lực chính trị sinh ra từ nòng súng" (枪杆子里出政权). Câu đó vẫn là nguyên tắc vận hành của hệ thống Trung Quốc đến hôm nay.
Người nắm Quân ủy Trung ương của Đảng là người kiểm soát Quân Giải phóng Nhân dân, với lực lượng quân sự lớn nhất thế giới với khoảng 2 triệu quân chính quy, cùng toàn bộ kho vũ khí hạt nhân chiến lược.
Thực tế PLA không phải quân đội của nhà nước Trung Quốc mà là quân đội của Đảng. Khẩu hiệu chính thức là "Đảng chỉ huy súng, quyết không để súng chỉ huy Đảng". Vì vậy, cơ quan kiểm soát quân sự cốt lõi là Quân ủy của Đảng, không phải của Nhà nước.
Từ năm 2017, Điều lệ Đảng luật hóa cơ chế "Chủ tịch chịu trách nhiệm toàn diện", các Phó Chủ tịch và Ủy viên Quân ủy chỉ tham mưu và thực thi, còn mọi quyết định cuối cùng đều thuộc về Chủ tịch.
Sau đợt cải tổ quân đội lớn 2015–2016, cấu trúc chỉ huy được tinh gọn theo mô hình ba lớp thẳng đứng:
Quân ủy → Bộ Tư lệnh các Chiến khu → đơn vị tác chiến. Mệnh lệnh từ Chủ tịch xuống thẳng cấp cơ sở không qua tầng trung gian.
Trường hợp Đặng Tiểu Bình giai đoạn 1981–1989 đã rút khỏi mọi chức vụ Đảng và Nhà nước nhưng vẫn giữ ghế Chủ tịch Quân ủy như sự chứng minh đây là chức vụ đảm bảo quyền lực tối thượng cuối cùng.
- Về mặt thực quyền:
Bảo chứng cho vị thế "Lãnh đạo tối cao": Lịch sử cận đại Trung Quốc đã chứng minh ai nắm được Quân ủy, người đó nắm giữ quyền lực thực tế. Cố lãnh tụ Đặng Tiểu Bình vào những năm 1980 dù đã rút lui khỏi ghế Tổng Bí thư hay Chủ tịch nước, nhưng nhờ giữ chức Chủ tịch Quân ủy Trung ương nên vẫn là nhà lãnh đạo tối cao thực chất của đất nước.
Cơ chế Chủ tịch chịu trách nhiệm toàn diện: Mọi mệnh lệnh tác chiến, cải tổ chiến khu, thăng hàm tướng lĩnh và quyền kiểm soát vali hạt nhân chiến lược đều nằm trong tay Chủ tịch CMC. Các Phó Chủ tịch và Ủy viên Quân ủy chỉ đóng vai trò tham mưu và thực thi.
Chuỗi chỉ huy trực tiếp trong hệ thống quân đội vận hành theo mô hình tinh gọn:
Quân ủy Trung ương ➔ Bộ Tư lệnh các Chiến khu ➔ Đơn vị tác chiến, giúp sắc lệnh của Chủ tịch CMC được truyền thông suốt mà không qua trung gian.
3. Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa - President of the People's Republic of China
Ba nhân sự gần đây nhất
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 3/2013 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 3/2003 – 3/2013
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 3/1993 – 3/2003
Nếu tách riêng khỏi hai chức trên, đây là chức vụ có quyền lực yếu hơn đáng kể so với vị trí của nó trong hình dung quốc tế.
Về bản chất hiến pháp, Chủ tịch nước là nguyên thủ quốc gia về mặt đối ngoại và lễ nghi: tiếp nguyên thủ nước ngoài, ký công bố luật sau khi Quốc hội thông qua, tuyên bố tình trạng chiến tranh hay khẩn cấp, phê chuẩn điều ước quốc tế, bổ nhiệm chính thức Thủ tướng và Bộ trưởng. Nhưng gần như toàn bộ các quyền này đều phải thực hiện theo quyết định của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc hoặc Ủy ban Thường vụ, Chủ tịch nước ký, không tự quyết.
Sở dĩ quốc tế nhìn nhận "President" như người quyền lực nhất vì từ thời Giang Trạch Dân đến nay, người giữ chức này luôn đồng thời là Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy. Dù quyền lực ban hành và thực thi không xuất phát từ chức Chủ tịch nước, mà từ hai chức kia cộng lại.
Hồ Cẩm Đào nhậm chức Tổng Bí thư từ tháng 11/2002, nhưng đến tháng 9/2004 mới nhận Quân ủy từ tay Giang Trạch Dân. Trong gần 2 năm đó, khi giữ chức Chủ tịch nước, quyền lực thực tế của ông vẫn bị hạn chế rõ rệt.
Trước năm 2018, Hiến pháp giới hạn tối đa 2 nhiệm kỳ 5 năm. Tháng 3/2018, kỳ họp Quốc hội sửa đổi Hiến pháp, xóa bỏ giới hạn này, mở đường cho Tập Cận Bình tái đắc cử nhiệm kỳ 3 vào tháng 3/2023.
- Về mặt thực quyền:
Quyền lực phái sinh: Nếu đứng độc lập trên giấy tờ Hiến pháp, chức danh Chủ tịch nước chủ yếu mang tính nghi lễ và đại diện. Tuy nhiên, từ thời Giang Trạch Dân đến nay, chức danh này sở hữu sức mạnh tuyệt đối nhờ cơ chế kiêm nhiệm: Người làm Chủ tịch nước luôn đồng thời là Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy Trung ương.
Tư cách pháp nhân đối ngoại: Việc kiêm nhiệm chức Chủ tịch nước giúp Nhà lãnh đạo tối cao của Đảng có tư cách pháp nhân chính thức để thực hiện các chuyến thăm cấp nhà nước, tham dự Hội nghị thượng đỉnh (G20, APEC...) và ký kết các hiệp định quốc tế với vị thế Nguyên thủ quốc gia.
4. Chủ tịch Quân ủy Trung ương Nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa - Chairman of the PRC Central Military Commission
Ba nhân sự gần đây nhất
Tập Cận Bình (Xi Jinping): 3/2013 – Nay
Hồ Cẩm Đào (Hu Jintao): 3/2005 – 3/2013
Giang Trạch Dân (Jiang Zemin): 3/1990 – 3/2005
Trên giấy tờ thì đây là hai cơ quan riêng biệt: Quân ủy Trung ương của Đảng (chức số 2 ở trên) và Quân ủy Trung ương của Nhà nước. Trên thực tế, hai cơ quan có cùng Chủ tịch, thành phần lãnh đạo gần như trùng nhau hoàn toàn, và bộ máy hoạt động về cơ bản là một.
Sự tồn tại của chức danh này giải quyết một vấn đề thể chế: Hiến pháp Nhà nước cần một cơ sở pháp lý để lực lượng vũ trang quốc gia chịu trách nhiệm trước cơ quan lập pháp nhà nước (Quốc hội).
Trong khi đó, Quân ủy của Đảng vận hành theo Điều lệ Đảng và chịu trách nhiệm trước Đảng. Hai cơ chế pháp lý song song tồn tại, nhưng quyền lực chính trị nền tảng vẫn nằm ở phiên bản Đảng, vì nguyên tắc cốt lõi là quân đội thuộc về Đảng, không thuộc về Nhà nước.
Thực quyền của chức này rất lớn về mặt hiến định, nhưng không thể tính riêng khi cùng một người nắm cả hai. Nó là cơ sở hợp pháp hóa nhà nước cho hệ thống chỉ huy quân sự đã được xác lập bởi Quân ủy Đảng.
- Về mặt thực quyền:
Thể chế hóa chính quyền: Về bản chất, đây là chiếc mũ mang tính hợp thức hóa Hiến pháp cho vị trí Chủ tịch Quân ủy Đảng.
Mô hình "Một bộ máy, hai biển hiệu": Quân ủy Đảng và Quân ủy Nhà nước có cùng thành phần lãnh đạo, cùng nhân sự và bộ máy hoạt động hoàn toàn là một. Do đó, chức danh này không tạo ra thêm quyền lực độc lập mà chỉ đóng vai trò thể chế hóa quyền kiểm soát quân đội của Đảng trên phương diện nhà nước.
(Lưu ý: Thời điểm nhậm chức/mãn nhiệm của Chủ tịch Quân ủy Nhà nước thường chậm hơn Quân ủy Đảng vài tháng do phải đợi kỳ họp Quốc hội vào tháng 3 năm sau).
5. Thủ tướng Quốc vụ viện Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa - Premier of the State Council
Ba nhân sự gần đây nhất
Lý Cường (Li Qiang): 3/2023 – Nay
Lý Khắc Cường (Li Keqiang): 3/2013 – 3/2023
Ôn Gia Bảo (Wen Jiabao): 3/2003 – 3/2013
Đây là chức vụ duy nhất trong danh sách không do Tập Cận Bình nắm giữ, và là chức danh quyền lực trong nhánh hành pháp nhà nước.
Thủ tướng đứng đầu Quốc vụ viện - tức Chính phủ Trung Quốc - và về thứ bậc Đảng, người giữ chức này thường là Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị xếp thứ 2 trong 7 người.
Phạm vi thực quyền của Thủ tướng tập trung vào điều hành kinh tế và bộ máy hành chính: quản lý vĩ mô, ngân sách quốc gia, chính sách tiền tệ và tài chính, hệ thống doanh nghiệp nhà nước, phối hợp các bộ và chính quyền địa phương, ứng phó khủng hoảng kinh tế-xã hội. Đây là quyền lực điều hành kinh tế xã hội của nhà nước trong thực tế, tác động trực tiếp đến hàng triệu doanh nghiệp và hàng trăm triệu người.
Tuy nhiên, ranh giới quyền lực của chức này đã thay đổi đáng kể dưới thời Tập Cận Bình.
Trước đây, các Thủ tướng như Chu Dung Cơ hay Ôn Gia Bảo có quyền tự chủ lớn trong hoạch định kinh tế, thậm chí tạo thế đối trọng ngầm với Tổng Bí thư. Hiện nay, nhiều quyền lực kinh tế truyền thống của Quốc vụ viện đã chuyển sang các Ủy ban Trung ương của Đảng do Tập Cận Bình trực tiếp đứng đầu, đặc biệt là Ủy ban Tài chính-Kinh tế Trung ương. Quốc vụ viện ngày càng thiên về thực thi chính sách hơn là hoạch định chính sách độc lập.
Lý Cường khi là đương kim Thủ tướng từ tháng 3/2023 được coi là trường hợp minh họa rõ nhất cho xu hướng này. Ông không có nền tảng kinh tế trung ương như các tiền nhiệm mà đi lên từ ghế bí thư tỉnh-thành (Chiết Giang, Giang Tô, Thượng Hải), với đặc điểm nổi bật nhất là quan hệ thân tín lâu năm với Tập Cận Bình từ khi Tập còn làm Bí thư Chiết Giang.
Điều đó cho thấy vị trí Thủ tướng hiện nay được chọn ưu tiên người trung thành hơn là người có năng lực kinh tế độc lập.
- Về mặt thực quyền:
Tổng tư lệnh nền kinh tế: Thủ tướng trực tiếp quản lý vĩ mô, lập ngân sách quốc gia, điều hành chính sách tài chính, tiền tệ, phát triển hạ tầng, công nghiệp và quản lý hệ thống doanh nghiệp nhà nước.
Quản lý bộ máy hành chính: Thủ tướng lãnh đạo các Bộ, Ủy ban quốc gia và hệ thống chính quyền địa phương nhằm đảm bảo các chỉ tiêu tăng trưởng, việc làm và an sinh xã hội.
6. Sự dịch chuyển quyền lực hiện nay
Ở các thời kỳ trước (thời Ôn Gia Bảo, Chu Dung Cơ), Thủ tướng có không gian tự chủ rất lớn trong việc hoạch định kinh tế.
Tuy nhiên, dưới thời ông Tập Cận Bình, các Ủy ban Trung ương Đảng do Tổng Bí thư đứng đầu đã nắm quyền định hướng chiến lược kinh tế lớn. Vai trò của Thủ tướng đương nhiệm (Lý Cường) chuyển dịch mạnh sang hình mẫu người tổ chức và thực thi chính sách đắc lực, thay vì là một trung tâm hoạch định độc lập.
Cấu trúc quyền lực thượng tầng của Trung Quốc hiện nay phản ánh sự tập trung quyền lực triệt để thông qua mô hình "Tam vị nhất thể" (Tổng Bí thư – Chủ tịch Quân ủy – Chủ tịch nước).
Sự kết hợp này tập trung toàn bộ ba trụ cột Đảng – Quân đội – Nhà nước vào một cá nhân duy nhất (ông Tập Cận Bình), trong khi vị trí Thủ tướng Quốc vụ viện (ông Lý Cường) giữ vai trò hạt nhân điều hành bộ máy hành chính - kinh tế dưới sự định hướng chiến lược chung của Đảng.
