Nếu vũ trụ thật sự có nền văn minh cao cấp, vì sao chúng ta chẳng thấy họ đâu?
Đây không phải bài phổ biến khoa học nghiêm ngặt, ví dụ thiên văn trong bài mang tính hình tượng hóa, đơn giản hóa. Mọi người có thể xem như một góc suy luận thú vị và tự tìm thêm nguồn khoa học để đối chiếu.
Tình huống 1
Tôi đang đi dọc bờ sông thì ngang qua một tảng đá phủ đầy rêu. Đám rêu trên đó đang tranh luận với nhau xem liệu có tồn tại nền văn minh cao cấp hay không.
Thấy vậy, tôi hét lớn một tiếng, vội vàng mang AK, xe bọc thép và cả vũ khí hóa học tới, chĩa vào đám rêu rồi nói:
“Lũ người hành tinh Đá ngu xuẩn kia! Mau quỳ xuống bái lạy ta, nếu không ta sẽ cho các ngươi chết không toàn thây.”
Tình huống 2
Tôi đang đi dọc bờ sông thì ngang qua một tảng đá phủ đầy rêu. Tôi lấy chai paraquat* mà chẳng hiểu vì lý do gì mình lại mang theo bên người ra, rồi diệt sạch đám rêu.
Ở bờ bên kia sông cũng có một tảng đá phủ đầy rêu.
Đám rêu bên ấy đang bàn luận: “Nếu trên những tảng đá khác cũng có rêu, mà những đám rêu ấy bị tiêu diệt, vậy chẳng phải chúng ta cũng phải nghe được ‘tiếng súng’ sao?”
Tôi bật cười. Đám rêu ngu ngốc, đến tai còn chẳng mọc mà cũng đòi nghe tiếng súng. Chúng đâu biết rằng con người muốn tiêu diệt rêu thì đến súng cũng chẳng cần dùng.
* Paraquat: một loại thuốc diệt cỏ có độc tính rất cao.
Tình huống 3
Tôi đang đấu súng ác liệt với quân Nhật bên bờ sông.
Đột nhiên, cả tôi lẫn phía đối phương cùng phát hiện một tảng đá phủ đầy rêu.
Tôi hét lớn: “STOP!”
Rồi ra hiệu cho đối phương nhìn tảng đá kia. Hai bên lập tức đạt được đồng thuận, đánh nhau thì cứ đánh nhau, nhưng tiêu diệt đám rêu trên tảng đá này quan trọng hơn.
Thế là chúng tôi không hẹn mà cùng ngừng bắn, vội chạy về căn cứ của mỗi bên lấy thuốc diệt cỏ paraquat tới, sau đó tiêu diệt sạch đám rêu trên tảng đá.
Ừm. Việc cần làm đã xong, bây giờ có thể đánh nhau tiếp rồi.
Tình huống 4
Tôi đang giao chiến dữ dội với quân Nhật bên bờ biển.
Phía chúng tôi bắn một quả đạn cối. Trận địa đối phương, tảng đá bên cạnh và toàn bộ rêu trên tảng đá đều bị nổ thành bụi. Tôi ló đầu khỏi công sự. Lúc này, tôi chợt nhớ ở con sông quê mình cũng có một tảng đá phủ rêu.
Mới hôm qua, đám rêu trên đó còn đang thảo luận: “Nếu trong vũ trụ có chiến tranh thì chắc chúng ta phải phát hiện ra chứ?”
Tôi ước tính sơ qua. Nếu “tiếng nổ” ở đây muốn truyền tới tảng đá đó thì ít nhất cũng phải mất hàng chục tỷ năm. Mà đến khoảng cách ấy rồi thì cũng chẳng còn ai nghe được nữa.
Huống chi rêu còn chẳng có tai. Có lẽ chúng sẽ chẳng bao giờ biết rằng tôi và quân Nhật vừa đánh nhau một trận sống mái ở đây.
Tình huống 5
Chiến tranh nổ ra. Tôi hưởng ứng lời kêu gọi của Tổ quốc, trở thành một người lính bảo vệ quê hương. Tôi mang theo trang bị, vội vã chạy tới doanh trại.
Trên đường đi, tôi ngang qua một con sông. Bờ sông có một tảng đá, trên tảng đá mọc đầy rêu, nhưng tôi chẳng buồn nhìn nó thêm một lần. Ông đây đang đi đánh trận, ai còn rảnh mà nghĩ đến mấy đám rêu mọc trên một cục đá?
Tình huống 6
Trên đỉnh một ngọn núi có một tảng đá phủ đầy rêu.
Đám rêu thường xuyên tranh luận: “Tại sao chúng ta chưa bao giờ gặp sinh vật cao cấp?”
Nhưng chúng đâu biết rằng ngọn núi này thật sự quá hẻo lánh, quá cằn cỗi và cũng quá đỗi bình thường. Con người chưa từng đặt chân tới đây, cũng chưa từng đi ngang qua tảng đá phủ rêu ấy.
Tình huống 7
Một người Homo sapiens vừa tiêu diệt sinh vật linh trưởng cuối cùng có khả năng cạnh tranh với loài mình.
Anh ta ngồi trên thi thể đối phương, suy nghĩ: “Cái người vừa bị mình giết hình như cũng khá cao cấp. Thế giới này rộng lớn như vậy… Nói thế thì chắc chắn phải tồn tại sinh vật còn cao cấp hơn mình.”
Nhưng anh ta không hề biết rằng Homo sapiens đã là sinh vật cao cấp nhất trên thế giới này, chỉ là chính Homo sapiens không biết. Cũng không đủ tự tin.
Thế là anh ta không ngừng nghiên cứu cái gọi là “xác suất”, cố gắng thuyết phục bạn bè rằng: “Trên thế giới này nhất định phải tồn tại sinh vật cao cấp hơn chúng ta.”
Tình huống 8
Thế giới đạt tới “hòa bình hạt nhân”. Phần lớn động vật đều chết trong chiến tranh hạt nhân, chỉ có những con gián nơi đất hoang là ngoan cường sống sót. Vài chục triệu năm sau, chúng tiến hóa ra trí tuệ và trở thành Gián Trí Tuệ.
Những con Gián Trí Tuệ bắt đầu tự hỏi: “Trên thế giới này có tồn tại nền văn minh cao cấp hơn chúng ta không? Có tồn tại sinh vật cao cấp hơn chúng ta không?”
Có.
Họ đã từng tồn tại.
Chỉ có điều… đó đã là câu chuyện của một quá khứ vô cùng xa xôi.
Được rồi, tôi sẽ giải thích cụ thể logic của tình huống 1 - 2 - 3. Phần còn lại mọi người tự hiểu nhé.
Tôi tận dụng những logic mà chúng ta đã quá quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày để loại suy mối quan hệ giữa con người và vũ trụ. Có logic sẵn rồi thì tại sao tôi còn phải tốn công từng bước suy luận lại từ đầu?
Giải thích chi tiết tình huống 1
Bản thân tình huống này được viết ra nhằm làm nổi bật sự hoang đường của khái niệm “chiến tranh vũ trụ” theo cách chúng ta tưởng tượng.
Một người có đầu óc bình thường hiển nhiên sẽ không mang vũ khí ra đe dọa đám rêu mọc trên một tảng đá, tham khảo tình huống 5. Vậy thì tương tự, một nền văn minh vũ trụ cấp III* cũng chẳng cần mang vũ khí tới đe dọa đám sinh vật hai chân đang lục đục trên một viên đá nhỏ trôi nổi giữa trời mà chúng ta gọi là Trái Đất.
Vì vậy, kiểu tình huống trong đó một nền văn minh cao cấp bay tới Trái Đất chỉ để bắt con người quỳ xuống bái lạy họ, theo tôi, về cơ bản là chuyện vô căn cứ.
* Văn minh cấp III: cách gọi bắt nguồn từ thang Kardashev, trong đó cấp III thường được hình dung là một nền văn minh có khả năng khai thác năng lượng ở quy mô cả thiên hà.
Giải thích chi tiết tình huống 2
Việc so sánh rêu với con người ở đây khá thích hợp. Rêu không có não, cũng không có tư duy cấp cao. Còn trong mắt một nền văn minh vũ trụ cấp III, những sinh vật hai chân trên Trái Đất có khi cũng chẳng được coi là sở hữu tư duy cấp cao. Rêu không có tai nên không nghe được tiếng súng của con người.
Tương tự, nếu con người không có thiết bị thích hợp thì chúng ta cũng không thể quan sát được “tiếng súng” ngoài vũ trụ. Con người có thể diệt sạch rêu một cách nhẹ nhàng và gần như chẳng gây động tĩnh gì. Một nền văn minh cấp III cũng có thể “im lặng” tiêu diệt sinh vật trên cả một hành tinh.
Ví dụ người Brog dùng bom hạt nhân biến một hành tinh của Proxima Centauri thành vùng đất chết. Sóng hấp dẫn truyền tới Trái Đất nhưng chẳng ai phát hiện được. Neutrino truyền tới Trái Đất nhưng chẳng ai bắt được chúng, tương đương với “không có tai”.
Bốn năm sau, ánh sáng từ vụ nổ cuối cùng cũng tới Trái Đất và được Kính viễn vọng Không gian Hubble ghi nhận. Nhưng vì Proxima Centauri quá sáng, còn tín hiệu vụ nổ lại yếu hơn rất nhiều, nên chẳng ai chú ý tới. Mọi chuyện diễn ra cực kỳ “yên tĩnh”.
Một trăm năm sau, có người phân tích dữ liệu Hubble cũ và phát hiện một điểm sáng yếu từng lóe lên vài giây trên bầu trời. Người phân tích cuối cùng kết luận, chắc hồi đó Hubble còn lạc hậu nên thiết bị bị lỗi. Tức là trình độ nhận thức chưa đủ.
Giải thích chi tiết tình huống 3
Tình huống này cũng giống tình huống 1 ở chỗ cố tình tạo ra hiệu ứng hài hước và phi lý. Mục đích là để nói rằng, ngay cả khi các nền văn minh cao cấp thật sự đang đánh nhau, họ cũng chẳng có lý do gì phải cố tình kéo Trái Đất vào cuộc.
Có người chất vấn rằng, chiến trường như vậy chẳng phải ở quá gần tảng đá sao?
Tôi cố tình viết như vậy chính là để nói rằng, cho dù chiến trường ở ngay trước cửa nhà chúng ta, chúng ta vẫn có thể chẳng cảm nhận được gì. Cho dù một trận đại chiến thiên hà thật sự diễn ra ngay trong vành đai tiểu hành tinh của Hệ Mặt Trời, chúng ta cũng chưa chắc phát hiện được.
Tại sao?
Con người hiện nay khi quan sát vũ trụ vẫn phụ thuộc rất lớn vào ánh sáng.
Đương nhiên, thứ gì trong vũ trụ không phát sáng thì chúng ta rất khó nhìn thấy.
Đương nhiên, nếu chiến tranh vũ trụ thật sự nổ ra, chiến hạm của người ngoài hành tinh chắc cũng chẳng bật đèn sáng choang giữa chiến trường. Nếu không thì chẳng khác nào tự biến mình thành bia sống. Cũng quá hiển nhiên. Vậy thì chúng ta không nhìn thấy họ đánh nhau.
Thế con người phát hiện các hành tinh khác bằng cách nào?
Lấy ví dụ với Sao Diêm Vương, chúng ta có thể thông qua những nhiễu động rất nhỏ trong chuyển động của các thiên thể để suy đoán sự tồn tại và đặc tính của vật thể chưa biết. Quá trình quan sát và xác định những vật thể xa xôi như vậy có thể đòi hỏi lượng dữ liệu rất lớn.
Vậy nên chỉ cần chiến hạm của người ngoài hành tinh không đủ lớn hoặc không tạo ra ảnh hưởng hấp dẫn rõ rệt, chúng ta hoàn toàn có thể không nhận ra. Ngay cả khi tổng khối lượng hạm đội rất lớn, nhưng các chiến hạm không tập trung trong một khu vực nhỏ và cũng không ở đó đủ lâu, ảnh hưởng hấp dẫn của chúng lên các thiên thể vẫn có thể khó quan sát.
Xin nhắc lại, trong giả định của câu chuyện này, đó là những chiến hạm có thể di chuyển ở tốc độ cực cao. Làm gì có chuyện chúng đứng yên vài trăm năm để con người từ từ quan sát?
Có em bé tò mò nào muốn hỏi: “Thế còn các hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời thì con người phát hiện thế nào?”
Cũng có nhiều phương pháp dựa trên việc quan sát sự thay đổi của ánh sáng hoặc chuyển động của ngôi sao mẹ rồi suy ra có hành tinh đang quay quanh nó. Những hành tinh càng nhỏ thì càng khó phát hiện. Những hành tinh lớn hơn cũng thường chỉ có thể được xác định thông qua các tín hiệu gián tiếp. Hơn nữa, vì khoảng cách quá xa, thông tin chúng ta nhìn thấy luôn là hình ảnh của quá khứ.
Cho nên vũ trụ lớn như vậy, tại sao người ngoài hành tinh nhất định phải chạy tới Hệ Mặt Trời để đánh nhau?
Cho dù họ đánh ngay ở Proxima Centauri bên cạnh, một hạm đội khổng lồ vẫn có thể không dễ dàng bị chúng ta phát hiện.
Ví dụ, người Brog và người Sao Biển xảy ra một trận giao tranh ác liệt trong vành đai tiểu hành tinh. Brog phóng một quả tên lửa phá hủy một tàu hộ vệ của Sao Biển. Nhưng ánh sáng của vụ nổ quá yếu, ở Trái Đất chẳng ai nhìn thấy gì. Người Sao Biển cũng không chịu thua, họ dùng “thương ánh sáng lượng tử” phản kích. Một chùm hạt cực mạnh bắn ra, phá tan mạn phải kỳ hạm của Brog.
Nhưng vì trong chân không không có hiệu ứng Tyndall* như chúng ta thường thấy khi ánh sáng đi qua các hạt vật chất phân tán, nên từ Trái Đất vẫn chẳng ai nhìn thấy gì.
*Hiệu ứng Tyndall: hiện tượng chùm ánh sáng bị các hạt rất nhỏ trong môi trường tán xạ, khiến đường đi của tia sáng trở nên nhìn thấy được, ví dụ như tia nắng xuyên qua bụi hoặc sương.
Kỳ hạm Brog phát hiện tàu mẹ của Sao Biển, thế là nó khai hỏa một khẩu siêu pháo neutron*. Viên đạn neutron khổng lồ đâm vào chiến hạm Sao Biển, trực tiếp phá vỡ kết cấu con tàu, mảnh vỡ của kỳ hạm văng khắp nơi, một số mảnh lọt vào khí quyển Trái Đất.
*Neutron (nơtron): một loại hạt hạ nguyên tử nằm trong hạt nhân nguyên tử, cùng với proton. Neutron không mang điện nên khó bị điện trường và từ trường làm lệch, đồng thời có khả năng xuyên vào vật chất và tương tác với hạt nhân
Lúc này, những người yêu thiên văn trên Trái Đất ùn ùn chạy ra ngoài, ngẩng đầu lên trời: “Wow! Mưa sao băng đẹp quá!”
Người Sao Biển nhận thấy tình hình bất lợi nên nhanh chóng mở lỗ sâu để rút lui khẩn cấp. Nhưng vì hiểu biết của nhân loại về lỗ sâu vẫn chủ yếu nằm trong phạm vi lý thuyết nên con người không quan sát được hiện tượng đó.
Hạm đội Brog tuy giành chiến thắng nhưng cũng bị tổn thất, họ cần sửa chữa tàu. Vì thế cả hạm đội lập tức ẩn mình trong vành đai tiểu hành tinh và bật thiết bị tàng hình. Đến hạm đội Sao Biển còn không tìm được Brog đang ẩn nấp, thì con người trên Trái Đất càng chẳng phát hiện ra gì.
Thực ra toàn bộ câu trả lời này chỉ sử dụng những logic rất đơn giản, dễ hiểu. Nếu triển khai từng bước thì sẽ rất dài và trông có vẻ phức tạp. Nhưng những kiểu suy luận và kết luận tương tự vốn thường xuyên xuất hiện trong cuộc sống hằng ngày, nên chúng ta đều khá quen thuộc. Đó cũng là lý do tôi chọn cách dùng phép so sánh.
Tôi muốn mọi người lấy những logic mình đã quen thuộc rồi mở rộng chúng sang một phạm vi lớn hơn. Theo tôi, vì những logic này đã được chúng ta sử dụng và kiểm nghiệm lặp đi lặp lại trong cuộc sống, nên độ tin cậy của chúng tương đối cao.
Tình huống 9
Một tảng đá phủ đầy rêu, đám rêu rất thắc mắc: “Tại sao chúng ta chưa từng gặp sinh vật cao cấp?”
Nhưng thật trùng hợp, tảng đá này nằm trong vườn thực vật của một khu bảo tồn sinh thái. Bao nhiêu năm được bình yên chẳng qua chỉ vì vô tình hưởng ké sự bảo vệ mà thôi.
Tình huống 10
Sau một trận mưa lớn, trên đồng cỏ xuất hiện vô số vũng nước nhỏ lấm tấm như những vì sao. Chẳng bao lâu sau, rất nhiều vũng nước nở ra những con nòng nọc. Đám nòng nọc trong một vũng nước nhìn quanh, xung quanh có vô số vũng nước tương tự.
Chúng nghĩ: “Ở đây có nhiều môi trường giống chỗ chúng ta đến vậy, chắc chắn phải có vài cái ao khác cũng có nòng nọc chứ?”
“Nếu có những con nòng nọc khác, vậy trong số vô số cái ao ấy chắc cũng phải có một nơi mà nòng nọc đã mọc chân, có thể bò lên bờ chạy khắp nơi rồi chứ?”
Thực tế đúng là có rất nhiều vũng nước có nòng nọc, nhưng hiện tại vẫn chưa tới mùa nòng nọc trưởng thành. Vì thế, giữa vô số vũng nước ấy, lại chẳng có lấy một con nòng nọc nào đã mọc chân để có thể tự do bước lên bờ. Tất cả chúng đều còn quá trẻ.
Tnh huống 11
Một chiếc đĩa nuôi cấy trong phòng thí nghiệm phủ đầy rêu, rêu muốn sinh trưởng thì cần đất, nhà nghiên cứu mang đất tới. Rêu cần nước, nhà nghiên cứu mang nước tới. Rêu cần ánh sáng, nhà nghiên cứu bật đèn. Đám rêu cứ thế sinh trưởng vô cùng tươi tốt.
Chúng bắt đầu cho rằng mình chính là những đứa con được trời ưu ái. Con đường phát triển thuận lợi đến mức chúng càng tin rằng có khi mình chính là giống loài lợi hại nhất trong vũ trụ. Chúng chưa bao giờ ngẩng đầu nhìn nhà nghiên cứu lấy một lần.
À quên mất, rêu làm gì có mắt.
Tình huống 12
Nghịch lý Fermi. Thực ra còn 1 vấn đề nữa, đấy là vì 1 lí do nào đấy mà thiên hà của chúng ta nằm trong 1 khu vực coi là "hẻo lánh" của vũ trụ, bên trong vùng này số lượng và mật độ thiên hà/sao/hành tinh khá thấp, trong khi ngoài vùng này thì mật độ thiên hà/thiên thể lại cao hơn hẳn, với trình độ con người thì chưa thể khảo sát kĩ bên ngoài vùng hẻo lánh này nên cũng giảm khả năng phát hiện nền văn minh khác
Đây không phải bài phổ biến khoa học nghiêm ngặt, ví dụ thiên văn trong bài mang tính hình tượng hóa, đơn giản hóa. Mọi người có thể xem như một góc suy luận thú vị và tự tìm thêm nguồn khoa học để đối chiếu.
Tình huống 1
Tôi đang đi dọc bờ sông thì ngang qua một tảng đá phủ đầy rêu. Đám rêu trên đó đang tranh luận với nhau xem liệu có tồn tại nền văn minh cao cấp hay không.
Thấy vậy, tôi hét lớn một tiếng, vội vàng mang AK, xe bọc thép và cả vũ khí hóa học tới, chĩa vào đám rêu rồi nói:
“Lũ người hành tinh Đá ngu xuẩn kia! Mau quỳ xuống bái lạy ta, nếu không ta sẽ cho các ngươi chết không toàn thây.”
Tình huống 2
Tôi đang đi dọc bờ sông thì ngang qua một tảng đá phủ đầy rêu. Tôi lấy chai paraquat* mà chẳng hiểu vì lý do gì mình lại mang theo bên người ra, rồi diệt sạch đám rêu.
Ở bờ bên kia sông cũng có một tảng đá phủ đầy rêu.
Đám rêu bên ấy đang bàn luận: “Nếu trên những tảng đá khác cũng có rêu, mà những đám rêu ấy bị tiêu diệt, vậy chẳng phải chúng ta cũng phải nghe được ‘tiếng súng’ sao?”
Tôi bật cười. Đám rêu ngu ngốc, đến tai còn chẳng mọc mà cũng đòi nghe tiếng súng. Chúng đâu biết rằng con người muốn tiêu diệt rêu thì đến súng cũng chẳng cần dùng.
* Paraquat: một loại thuốc diệt cỏ có độc tính rất cao.
Tình huống 3
Tôi đang đấu súng ác liệt với quân Nhật bên bờ sông.
Đột nhiên, cả tôi lẫn phía đối phương cùng phát hiện một tảng đá phủ đầy rêu.
Tôi hét lớn: “STOP!”
Rồi ra hiệu cho đối phương nhìn tảng đá kia. Hai bên lập tức đạt được đồng thuận, đánh nhau thì cứ đánh nhau, nhưng tiêu diệt đám rêu trên tảng đá này quan trọng hơn.
Thế là chúng tôi không hẹn mà cùng ngừng bắn, vội chạy về căn cứ của mỗi bên lấy thuốc diệt cỏ paraquat tới, sau đó tiêu diệt sạch đám rêu trên tảng đá.
Ừm. Việc cần làm đã xong, bây giờ có thể đánh nhau tiếp rồi.
Tình huống 4
Tôi đang giao chiến dữ dội với quân Nhật bên bờ biển.
Phía chúng tôi bắn một quả đạn cối. Trận địa đối phương, tảng đá bên cạnh và toàn bộ rêu trên tảng đá đều bị nổ thành bụi. Tôi ló đầu khỏi công sự. Lúc này, tôi chợt nhớ ở con sông quê mình cũng có một tảng đá phủ rêu.
Mới hôm qua, đám rêu trên đó còn đang thảo luận: “Nếu trong vũ trụ có chiến tranh thì chắc chúng ta phải phát hiện ra chứ?”
Tôi ước tính sơ qua. Nếu “tiếng nổ” ở đây muốn truyền tới tảng đá đó thì ít nhất cũng phải mất hàng chục tỷ năm. Mà đến khoảng cách ấy rồi thì cũng chẳng còn ai nghe được nữa.
Huống chi rêu còn chẳng có tai. Có lẽ chúng sẽ chẳng bao giờ biết rằng tôi và quân Nhật vừa đánh nhau một trận sống mái ở đây.
Tình huống 5
Chiến tranh nổ ra. Tôi hưởng ứng lời kêu gọi của Tổ quốc, trở thành một người lính bảo vệ quê hương. Tôi mang theo trang bị, vội vã chạy tới doanh trại.
Trên đường đi, tôi ngang qua một con sông. Bờ sông có một tảng đá, trên tảng đá mọc đầy rêu, nhưng tôi chẳng buồn nhìn nó thêm một lần. Ông đây đang đi đánh trận, ai còn rảnh mà nghĩ đến mấy đám rêu mọc trên một cục đá?
Tình huống 6
Trên đỉnh một ngọn núi có một tảng đá phủ đầy rêu.
Đám rêu thường xuyên tranh luận: “Tại sao chúng ta chưa bao giờ gặp sinh vật cao cấp?”
Nhưng chúng đâu biết rằng ngọn núi này thật sự quá hẻo lánh, quá cằn cỗi và cũng quá đỗi bình thường. Con người chưa từng đặt chân tới đây, cũng chưa từng đi ngang qua tảng đá phủ rêu ấy.
Tình huống 7
Một người Homo sapiens vừa tiêu diệt sinh vật linh trưởng cuối cùng có khả năng cạnh tranh với loài mình.
Anh ta ngồi trên thi thể đối phương, suy nghĩ: “Cái người vừa bị mình giết hình như cũng khá cao cấp. Thế giới này rộng lớn như vậy… Nói thế thì chắc chắn phải tồn tại sinh vật còn cao cấp hơn mình.”
Nhưng anh ta không hề biết rằng Homo sapiens đã là sinh vật cao cấp nhất trên thế giới này, chỉ là chính Homo sapiens không biết. Cũng không đủ tự tin.
Thế là anh ta không ngừng nghiên cứu cái gọi là “xác suất”, cố gắng thuyết phục bạn bè rằng: “Trên thế giới này nhất định phải tồn tại sinh vật cao cấp hơn chúng ta.”
Tình huống 8
Thế giới đạt tới “hòa bình hạt nhân”. Phần lớn động vật đều chết trong chiến tranh hạt nhân, chỉ có những con gián nơi đất hoang là ngoan cường sống sót. Vài chục triệu năm sau, chúng tiến hóa ra trí tuệ và trở thành Gián Trí Tuệ.
Những con Gián Trí Tuệ bắt đầu tự hỏi: “Trên thế giới này có tồn tại nền văn minh cao cấp hơn chúng ta không? Có tồn tại sinh vật cao cấp hơn chúng ta không?”
Có.
Họ đã từng tồn tại.
Chỉ có điều… đó đã là câu chuyện của một quá khứ vô cùng xa xôi.
Được rồi, tôi sẽ giải thích cụ thể logic của tình huống 1 - 2 - 3. Phần còn lại mọi người tự hiểu nhé.
Tôi tận dụng những logic mà chúng ta đã quá quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày để loại suy mối quan hệ giữa con người và vũ trụ. Có logic sẵn rồi thì tại sao tôi còn phải tốn công từng bước suy luận lại từ đầu?
Giải thích chi tiết tình huống 1
Bản thân tình huống này được viết ra nhằm làm nổi bật sự hoang đường của khái niệm “chiến tranh vũ trụ” theo cách chúng ta tưởng tượng.
Một người có đầu óc bình thường hiển nhiên sẽ không mang vũ khí ra đe dọa đám rêu mọc trên một tảng đá, tham khảo tình huống 5. Vậy thì tương tự, một nền văn minh vũ trụ cấp III* cũng chẳng cần mang vũ khí tới đe dọa đám sinh vật hai chân đang lục đục trên một viên đá nhỏ trôi nổi giữa trời mà chúng ta gọi là Trái Đất.
Vì vậy, kiểu tình huống trong đó một nền văn minh cao cấp bay tới Trái Đất chỉ để bắt con người quỳ xuống bái lạy họ, theo tôi, về cơ bản là chuyện vô căn cứ.
* Văn minh cấp III: cách gọi bắt nguồn từ thang Kardashev, trong đó cấp III thường được hình dung là một nền văn minh có khả năng khai thác năng lượng ở quy mô cả thiên hà.
Giải thích chi tiết tình huống 2
Việc so sánh rêu với con người ở đây khá thích hợp. Rêu không có não, cũng không có tư duy cấp cao. Còn trong mắt một nền văn minh vũ trụ cấp III, những sinh vật hai chân trên Trái Đất có khi cũng chẳng được coi là sở hữu tư duy cấp cao. Rêu không có tai nên không nghe được tiếng súng của con người.
Tương tự, nếu con người không có thiết bị thích hợp thì chúng ta cũng không thể quan sát được “tiếng súng” ngoài vũ trụ. Con người có thể diệt sạch rêu một cách nhẹ nhàng và gần như chẳng gây động tĩnh gì. Một nền văn minh cấp III cũng có thể “im lặng” tiêu diệt sinh vật trên cả một hành tinh.
Ví dụ người Brog dùng bom hạt nhân biến một hành tinh của Proxima Centauri thành vùng đất chết. Sóng hấp dẫn truyền tới Trái Đất nhưng chẳng ai phát hiện được. Neutrino truyền tới Trái Đất nhưng chẳng ai bắt được chúng, tương đương với “không có tai”.
Bốn năm sau, ánh sáng từ vụ nổ cuối cùng cũng tới Trái Đất và được Kính viễn vọng Không gian Hubble ghi nhận. Nhưng vì Proxima Centauri quá sáng, còn tín hiệu vụ nổ lại yếu hơn rất nhiều, nên chẳng ai chú ý tới. Mọi chuyện diễn ra cực kỳ “yên tĩnh”.
Một trăm năm sau, có người phân tích dữ liệu Hubble cũ và phát hiện một điểm sáng yếu từng lóe lên vài giây trên bầu trời. Người phân tích cuối cùng kết luận, chắc hồi đó Hubble còn lạc hậu nên thiết bị bị lỗi. Tức là trình độ nhận thức chưa đủ.
Giải thích chi tiết tình huống 3
Tình huống này cũng giống tình huống 1 ở chỗ cố tình tạo ra hiệu ứng hài hước và phi lý. Mục đích là để nói rằng, ngay cả khi các nền văn minh cao cấp thật sự đang đánh nhau, họ cũng chẳng có lý do gì phải cố tình kéo Trái Đất vào cuộc.
Có người chất vấn rằng, chiến trường như vậy chẳng phải ở quá gần tảng đá sao?
Tôi cố tình viết như vậy chính là để nói rằng, cho dù chiến trường ở ngay trước cửa nhà chúng ta, chúng ta vẫn có thể chẳng cảm nhận được gì. Cho dù một trận đại chiến thiên hà thật sự diễn ra ngay trong vành đai tiểu hành tinh của Hệ Mặt Trời, chúng ta cũng chưa chắc phát hiện được.
Tại sao?
Con người hiện nay khi quan sát vũ trụ vẫn phụ thuộc rất lớn vào ánh sáng.
Đương nhiên, thứ gì trong vũ trụ không phát sáng thì chúng ta rất khó nhìn thấy.
Đương nhiên, nếu chiến tranh vũ trụ thật sự nổ ra, chiến hạm của người ngoài hành tinh chắc cũng chẳng bật đèn sáng choang giữa chiến trường. Nếu không thì chẳng khác nào tự biến mình thành bia sống. Cũng quá hiển nhiên. Vậy thì chúng ta không nhìn thấy họ đánh nhau.
Thế con người phát hiện các hành tinh khác bằng cách nào?
Lấy ví dụ với Sao Diêm Vương, chúng ta có thể thông qua những nhiễu động rất nhỏ trong chuyển động của các thiên thể để suy đoán sự tồn tại và đặc tính của vật thể chưa biết. Quá trình quan sát và xác định những vật thể xa xôi như vậy có thể đòi hỏi lượng dữ liệu rất lớn.
Vậy nên chỉ cần chiến hạm của người ngoài hành tinh không đủ lớn hoặc không tạo ra ảnh hưởng hấp dẫn rõ rệt, chúng ta hoàn toàn có thể không nhận ra. Ngay cả khi tổng khối lượng hạm đội rất lớn, nhưng các chiến hạm không tập trung trong một khu vực nhỏ và cũng không ở đó đủ lâu, ảnh hưởng hấp dẫn của chúng lên các thiên thể vẫn có thể khó quan sát.
Xin nhắc lại, trong giả định của câu chuyện này, đó là những chiến hạm có thể di chuyển ở tốc độ cực cao. Làm gì có chuyện chúng đứng yên vài trăm năm để con người từ từ quan sát?
Có em bé tò mò nào muốn hỏi: “Thế còn các hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời thì con người phát hiện thế nào?”
Cũng có nhiều phương pháp dựa trên việc quan sát sự thay đổi của ánh sáng hoặc chuyển động của ngôi sao mẹ rồi suy ra có hành tinh đang quay quanh nó. Những hành tinh càng nhỏ thì càng khó phát hiện. Những hành tinh lớn hơn cũng thường chỉ có thể được xác định thông qua các tín hiệu gián tiếp. Hơn nữa, vì khoảng cách quá xa, thông tin chúng ta nhìn thấy luôn là hình ảnh của quá khứ.
Cho nên vũ trụ lớn như vậy, tại sao người ngoài hành tinh nhất định phải chạy tới Hệ Mặt Trời để đánh nhau?
Cho dù họ đánh ngay ở Proxima Centauri bên cạnh, một hạm đội khổng lồ vẫn có thể không dễ dàng bị chúng ta phát hiện.
Ví dụ, người Brog và người Sao Biển xảy ra một trận giao tranh ác liệt trong vành đai tiểu hành tinh. Brog phóng một quả tên lửa phá hủy một tàu hộ vệ của Sao Biển. Nhưng ánh sáng của vụ nổ quá yếu, ở Trái Đất chẳng ai nhìn thấy gì. Người Sao Biển cũng không chịu thua, họ dùng “thương ánh sáng lượng tử” phản kích. Một chùm hạt cực mạnh bắn ra, phá tan mạn phải kỳ hạm của Brog.
Nhưng vì trong chân không không có hiệu ứng Tyndall* như chúng ta thường thấy khi ánh sáng đi qua các hạt vật chất phân tán, nên từ Trái Đất vẫn chẳng ai nhìn thấy gì.
*Hiệu ứng Tyndall: hiện tượng chùm ánh sáng bị các hạt rất nhỏ trong môi trường tán xạ, khiến đường đi của tia sáng trở nên nhìn thấy được, ví dụ như tia nắng xuyên qua bụi hoặc sương.
Kỳ hạm Brog phát hiện tàu mẹ của Sao Biển, thế là nó khai hỏa một khẩu siêu pháo neutron*. Viên đạn neutron khổng lồ đâm vào chiến hạm Sao Biển, trực tiếp phá vỡ kết cấu con tàu, mảnh vỡ của kỳ hạm văng khắp nơi, một số mảnh lọt vào khí quyển Trái Đất.
*Neutron (nơtron): một loại hạt hạ nguyên tử nằm trong hạt nhân nguyên tử, cùng với proton. Neutron không mang điện nên khó bị điện trường và từ trường làm lệch, đồng thời có khả năng xuyên vào vật chất và tương tác với hạt nhân
Lúc này, những người yêu thiên văn trên Trái Đất ùn ùn chạy ra ngoài, ngẩng đầu lên trời: “Wow! Mưa sao băng đẹp quá!”
Người Sao Biển nhận thấy tình hình bất lợi nên nhanh chóng mở lỗ sâu để rút lui khẩn cấp. Nhưng vì hiểu biết của nhân loại về lỗ sâu vẫn chủ yếu nằm trong phạm vi lý thuyết nên con người không quan sát được hiện tượng đó.
Hạm đội Brog tuy giành chiến thắng nhưng cũng bị tổn thất, họ cần sửa chữa tàu. Vì thế cả hạm đội lập tức ẩn mình trong vành đai tiểu hành tinh và bật thiết bị tàng hình. Đến hạm đội Sao Biển còn không tìm được Brog đang ẩn nấp, thì con người trên Trái Đất càng chẳng phát hiện ra gì.
Thực ra toàn bộ câu trả lời này chỉ sử dụng những logic rất đơn giản, dễ hiểu. Nếu triển khai từng bước thì sẽ rất dài và trông có vẻ phức tạp. Nhưng những kiểu suy luận và kết luận tương tự vốn thường xuyên xuất hiện trong cuộc sống hằng ngày, nên chúng ta đều khá quen thuộc. Đó cũng là lý do tôi chọn cách dùng phép so sánh.
Tôi muốn mọi người lấy những logic mình đã quen thuộc rồi mở rộng chúng sang một phạm vi lớn hơn. Theo tôi, vì những logic này đã được chúng ta sử dụng và kiểm nghiệm lặp đi lặp lại trong cuộc sống, nên độ tin cậy của chúng tương đối cao.
Tình huống 9
Một tảng đá phủ đầy rêu, đám rêu rất thắc mắc: “Tại sao chúng ta chưa từng gặp sinh vật cao cấp?”
Nhưng thật trùng hợp, tảng đá này nằm trong vườn thực vật của một khu bảo tồn sinh thái. Bao nhiêu năm được bình yên chẳng qua chỉ vì vô tình hưởng ké sự bảo vệ mà thôi.
Tình huống 10
Sau một trận mưa lớn, trên đồng cỏ xuất hiện vô số vũng nước nhỏ lấm tấm như những vì sao. Chẳng bao lâu sau, rất nhiều vũng nước nở ra những con nòng nọc. Đám nòng nọc trong một vũng nước nhìn quanh, xung quanh có vô số vũng nước tương tự.
Chúng nghĩ: “Ở đây có nhiều môi trường giống chỗ chúng ta đến vậy, chắc chắn phải có vài cái ao khác cũng có nòng nọc chứ?”
“Nếu có những con nòng nọc khác, vậy trong số vô số cái ao ấy chắc cũng phải có một nơi mà nòng nọc đã mọc chân, có thể bò lên bờ chạy khắp nơi rồi chứ?”
Thực tế đúng là có rất nhiều vũng nước có nòng nọc, nhưng hiện tại vẫn chưa tới mùa nòng nọc trưởng thành. Vì thế, giữa vô số vũng nước ấy, lại chẳng có lấy một con nòng nọc nào đã mọc chân để có thể tự do bước lên bờ. Tất cả chúng đều còn quá trẻ.
Tnh huống 11
Một chiếc đĩa nuôi cấy trong phòng thí nghiệm phủ đầy rêu, rêu muốn sinh trưởng thì cần đất, nhà nghiên cứu mang đất tới. Rêu cần nước, nhà nghiên cứu mang nước tới. Rêu cần ánh sáng, nhà nghiên cứu bật đèn. Đám rêu cứ thế sinh trưởng vô cùng tươi tốt.
Chúng bắt đầu cho rằng mình chính là những đứa con được trời ưu ái. Con đường phát triển thuận lợi đến mức chúng càng tin rằng có khi mình chính là giống loài lợi hại nhất trong vũ trụ. Chúng chưa bao giờ ngẩng đầu nhìn nhà nghiên cứu lấy một lần.
À quên mất, rêu làm gì có mắt.
Tình huống 12
Nghịch lý Fermi. Thực ra còn 1 vấn đề nữa, đấy là vì 1 lí do nào đấy mà thiên hà của chúng ta nằm trong 1 khu vực coi là "hẻo lánh" của vũ trụ, bên trong vùng này số lượng và mật độ thiên hà/sao/hành tinh khá thấp, trong khi ngoài vùng này thì mật độ thiên hà/thiên thể lại cao hơn hẳn, với trình độ con người thì chưa thể khảo sát kĩ bên ngoài vùng hẻo lánh này nên cũng giảm khả năng phát hiện nền văn minh khác
