Nga can thiệp vào Syria như thế nào?
Khi nội chiến Syria bùng phát vào mùa xuân năm 2011, Nga đã đứng về phía chính quyền Bashar al-Assad ngay từ đầu, cung cấp vũ khí, cố vấn quân sự và liên tục phủ quyết các nghị quyết lên án Assad tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Nhưng đến năm 2015, mức độ can dự của Moskva buộc phải leo thang đáng kể. Các ước tính từ nhiều nguồn phân tích cho thấy đến giữa năm 2015, lực lượng trung thành với Assad chỉ còn kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ Syria, tập trung chủ yếu ở dải đô thị phía tây từ Damascus lên Latakia; bản thân Assad thừa nhận đầu năm 2015 rằng quân đội ông đôi khi phải chủ động rút khỏi một số vùng kém quan trọng hơn để giữ các vị trí trọng yếu.
Tháng 5 năm 2015, IS chiếm Palmyra. Trong suốt mùa xuân và hè năm đó, các phe nổi dậy liên tiếp tạo ra những áp lực nghiêm trọng ở cả tây bắc lẫn miền nam Syria.
Đây là bối cảnh khiến phía Iran - đồng minh chiến lược của Damascus - tìm cách kéo Nga vào cuộc trực tiếp hơn. Tướng Qassem Soleimani của Vệ binh Cách mạng Iran đã đến Moskva vào đầu năm 2015 để thuyết phục Putin về mức độ nguy cấp của tình hình.
Assad chính thức gửi thư đến Putin yêu cầu sự can thiệp của không quân Nga. Văn phòng tổng thống Syria xác nhận điều này vào ngày 30 tháng 9 năm 2015, với tuyên bố rằng "lực lượng không quân Nga được điều động đến Syria sau yêu cầu từ phía nhà nước Syria thông qua thư của Tổng thống Assad gửi Tổng thống Putin, bao gồm lời mời gửi không quân Nga như một phần trong sáng kiến của Tổng thống Putin để chiến đấu chống khủng bố."
Cùng ngày, Hội đồng Liên bang Nga - tức Thượng viện theo hệ thống lưỡng viện của Nga - bỏ phiếu nhất trí 162 phiếu thuận, 0 phiếu chống, cho phép Putin sử dụng lực lượng vũ trang Nga tại Syria. Chánh văn phòng Putin, Sergei Ivanov, tuyên bố mục tiêu quân sự của chiến dịch "chỉ giới hạn ở việc hỗ trợ không quân cho lực lượng vũ trang Syria trong cuộc chiến chống ISIL," và khẳng định sẽ không có lực lượng mặt đất Nga tham gia.
1. Triển khai và cơ sở quân sự
Trước khi các cuộc không kích bắt đầu, Nga đã âm thầm chuẩn bị cơ sở hạ tầng quân sự từ giữa năm 2015.
Khu vực quanh sân bay quốc tế Bassel al-Assad tại Latakia được mở rộng và cải tạo thành căn cứ không quân Khmeimim, dựa trên một thỏa thuận sơ bộ giữa Damascus và Moskva cho phép Nga đồn trú lực lượng không quân tại đây; thỏa thuận này được chính thức hóa thành văn bản pháp lý đầy đủ vào năm 2017, tách biệt với thỏa thuận về căn cứ hải quân Tartus. Hàng nghìn tấn trang thiết bị và vật tư được vận chuyển đến Syria qua tuyến hàng hải mà giới quan sát phương Tây đặt tên là "Syrian Express."
Nga cũng có sẵn một cơ sở hải quân tại cảng Tartus - căn cứ hải quân duy nhất của Nga ở Địa Trung Hải, có từ thời Liên Xô theo thỏa thuận năm 1971 với chính quyền Hafez al-Assad.
Ngày 18 tháng 1 năm 2017, Nga và Syria ký một hiệp ước riêng cho Tartus, cho thuê miễn phí trong 49 năm và tự động gia hạn thêm 25 năm mỗi lần nếu không có thông báo chấm dứt, trao cho Nga quyền tài phán đầy đủ và miễn trừ pháp lý trên căn cứ, cho phép neo đậu tối đa 11 tàu chiến cùng lúc, bao gồm cả tàu chạy bằng năng lượng hạt nhân.
Vài ngày sau, một hiệp ước riêng cũng có thời hạn 49 năm được ký cho việc Nga đồn trú lực lượng không quân tại Khmeimim, nhưng với cơ chế khác: phía Syria chịu trách nhiệm bảo vệ vòng ngoài căn cứ, còn Nga tự đảm bảo phòng không và an ninh nội bộ, không có quyền tài phán toàn diện như tại Tartus.
Tartus trở nên đặc biệt quan trọng sau năm 2022, khi Thổ Nhĩ Kỳ viện dẫn Công ước Montreux để hạn chế các tàu chiến của những nước có chiến sự đi qua eo biển Bosphorus, ảnh hưởng đến khả năng tăng viện hải quân giữa Biển Đen và Địa Trung Hải.
Lực lượng Nga triển khai ban đầu bao gồm khoảng 4.000 quân nhân, 50 máy bay chiến đấu các loại, trực thăng tấn công, và các lực lượng đặc nhiệm thực hiện các nhiệm vụ mặt đất cụ thể. Hàng trăm cố vấn quân sự Nga được phân bổ đến các đơn vị quân đội Syria để huấn luyện và chỉ đạo trực tiếp.
2. Chiến dịch không kích và tranh cãi mục tiêu
Ngày 30 tháng 9 năm 2015, các cuộc không kích đầu tiên của Nga nhắm vào khu vực xung quanh Homs và Hama. Moskva tuyên bố mục tiêu là IS và các tổ chức khủng bố, nhưng ngay trong ngày đầu tiên, phương Tây đã đặt dấu hỏi về tuyên bố này.
Một quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ phát biểu rằng cuộc tấn công của Nga gần Homs "không có mục đích chiến lược" trong việc đối phó với IS, và nhận định rằng điều đó cho thấy Moskva "không ở đây để chống lại ISIL."
Ngày 12 tháng 10 năm 2015, Hội đồng châu Âu kêu gọi Nga "lập tức" chấm dứt các cuộc tấn công không nhằm vào IS hoặc các tổ chức khủng bố được Liên Hợp Quốc chỉ định.
Trên thực tế, phần lớn hỏa lực Nga tập trung vào các vùng do phe nổi dậy kiểm soát, bao gồm cả các lực lượng được Mỹ và phương Tây hậu thuẫn. Chiến dịch được tiến hành với nhịp độ dày đặc, mỗi máy bay thực hiện nhiều phi vụ mỗi ngày, và phần lớn phi công không quân Nga được luân phiên qua căn cứ Khmeimim nhằm tích lũy kinh nghiệm chiến đấu thực tế.
Tổ chức Mũ Bảo Hiểm Trắng (Syrian Civil Defence) ghi nhận rằng từ ngày 30 tháng 9 năm 2015 đến ngày 20 tháng 9 năm 2020, ít nhất 3.966 thường dân thiệt mạng trong các cuộc không kích và pháo kích của Nga, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em - và con số thực tế còn cao hơn do giới hạn khả năng tiếp cận hiện trường của các đội cứu hộ. Trong cùng giai đoạn, các đội Mũ Bảo Hiểm Trắng đã giải cứu hơn 8.100 thường dân bị thương do các cuộc tấn công này.
Tháng 10 năm 2015, chỉ sau khoảng một tuần không kích, Nga tiếp tục tăng cường với việc điều thêm một tiểu đoàn xe tăng và pháo binh hạng nặng. Hải quân Nga đóng góp vào chiến dịch bằng cách phóng tên lửa hành trình từ tàu chiến trên biển Caspi và tàu ngầm ở Địa Trung Hải, một phần nhằm mục đích trình diễn năng lực vũ khí tầm xa cho phương Tây.
3. Wagner và lực lượng đặc nhiệm
Song song với các lực lượng chính quy, Tập đoàn Wagner - công ty quân sự tư nhân gắn với Yevgeny Prigozhin - đóng vai trò quan trọng trên mặt đất ở Syria, dù Điện Kremlin từ chối thừa nhận bất kỳ mối liên hệ chính thức nào với tổ chức này. Wagner triển khai đến Syria từ cuối năm 2015, tham gia các chiến dịch tái chiếm các vùng lãnh thổ chiến lược và bảo vệ các mỏ dầu khí.
Trận Palmyra tháng 3 năm 2016 là một trong những chiến dịch nổi bật nhất có sự tham gia của Wagner. Cựu chỉ huy Wagner Marat Gabidullin sau này tiết lộ rằng các tay súng Wagner chiến đấu ở tuyến đầu, trong khi quân đội Syria xuất hiện trước camera khi thành phố gần như đã được kiểm soát - tạo ra hình ảnh để Damascus nhận công giải phóng Palmyra khỏi IS. Quân y tại căn cứ Khmeimim và tại Nga trong thời điểm đó đã quá tải vì thương binh Wagner đến mức các bác sĩ đặt câu hỏi không biết đơn vị nào thực sự đang chiến đấu.
Tháng 12 năm 2016, IS bất ngờ phản công và tái chiếm Palmyra trong khoảng từ ngày 8 đến 11 tháng 12. Theo phân tích của chuyên gia quân sự Nga Michael Kofman, một phần nguyên nhân của thất bại này nằm ở bất đồng chiến lược giữa Moskva và phía Assad - Iran: Nga muốn tiến về Deir ez-Zor để phối hợp với chiến dịch chống IS của Mỹ, trong khi Assad và Iran coi Aleppo do phe nổi dậy kiểm soát là mối đe dọa chính cần giải quyết trước.
Việc tập trung lực lượng vào chiến dịch Aleppo đã khiến Palmyra bị bỏ ngỏ. Wagner được điều trở lại Syria sau sự kiện này; theo một số nguồn báo chí điều tra phương Tây, lần này Prigozhin thiết lập quan hệ hợp đồng trực tiếp với phía chính quyền Syria, không qua trung gian như trước đó - dù bản chất chính xác của các thỏa thuận này vẫn còn mơ hồ trong các nguồn công khai do tính chất phủ nhận được của lực lượng này.
4. Các mốc chiến sự chính
Tháng 12 năm 2016 đánh dấu bước ngoặt lớn nhất: quân đội chính phủ Syria, được yểm trợ bởi không quân Nga và lực lượng mặt đất của Hezbollah cùng Iran, giành lại toàn bộ thành phố Aleppo sau nhiều tháng bao vây. Đây là thắng lợi quan trọng nhất của liên minh Assad - Nga - Iran kể từ khi nội chiến bùng phát, và thực chất đã xoay chuyển cục diện cuộc chiến.
Ngày 2 tháng 3 năm 2017, quân đội Syria và Wagner lần thứ hai tái chiếm Palmyra. Cùng năm đó, chiến dịch đánh vào Deir ez-Zor được đẩy mạnh, nhằm phá vỡ vòng vây của IS và giành quyền kiểm soát các mỏ dầu ở đông Syria.
Quá trình này kéo theo xung đột gián tiếp với lực lượng Mỹ và Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) trong khu vực phía đông sông Euphrates - đặc biệt qua sự kiện tháng 2 năm 2018, khi Wagner tổn thất lớn trong một cuộc đụng độ với không quân và đặc nhiệm Mỹ gần Deir ez-Zor.
Đến năm 2020, chính quyền Assad nhờ sự hỗ trợ của Nga đã lấy lại quyền kiểm soát phần lớn lãnh thổ đất nước, bao gồm các thành phố lớn và các vùng kinh tế trọng điểm. Nhưng phần lãnh thổ vẫn nằm ngoài tầm với của Damascus gồm: khu vực do SDF kiểm soát ở đông bắc với sự bảo trợ của Mỹ, vùng Idlib dưới quyền lực thực tế của HTS, và một số khu vực tây bắc do Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát hoặc hậu thuẫn.
5. Kết thúc can thiệp và sự sụp đổ của Assad
Từ năm 2020, tình hình Syria đóng băng ở trạng thái bất ổn nhưng không có chiến sự lớn. Chính quyền Assad không tận dụng được giai đoạn ngừng bắn tương đối để tái thiết đất nước hay củng cố nền tảng chính trị. Đồng thời, Nga ngày càng sa lầy vào cuộc chiến Ukraine từ tháng 2 năm 2022, còn Hezbollah bị suy yếu đáng kể sau các chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon vào năm 2024.
Ngày 27 tháng 11 năm 2024, HTS phát động một cuộc tấn công quy mô lớn từ tây bắc Syria. Tốc độ tan rã của quân đội Assad khiến ngay cả các nhà quan sát am hiểu nhất cũng bất ngờ: Aleppo thất thủ ngày 1 tháng 12, Hama ngày 5 tháng 12, Homs ngày 7 tháng 12. Không quân Nga tiến hành các đợt không kích cuối cùng ở Idlib, Aleppo và Hama từ ngày 30 tháng 11 đến ngày 6 tháng 12, nhưng không thể đảo ngược đà tiến của phe nổi dậy.
Ngày 8 tháng 12 năm 2024, Damascus thất thủ. Assad rời Syria và được Nga cấp tị nạn "vì lý do nhân đạo." Trong những ngày tiếp theo, giọng điệu của Moskva về HTS thực dụng hơn đáng kể so với trước, dù Nga chưa có tuyên bố chính thức nào hủy bỏ chỉ định khủng bố với tổ chức này.
Sau hơn chín năm can thiệp và hàng tỷ đô la chi phí quân sự, liên minh Assad - Nga - Iran sụp đổ trong vòng chưa đầy hai tuần trước một chiến dịch mà cả ba đối tác đều không kịp đối phó.
Tương lai của hai căn cứ quân sự Nga tại Syria trở thành vấn đề bỏ ngỏ sau khi Assad sụp đổ. Chính quyền mới tại Tartus tuyên bố hủy hợp đồng với công ty STG Engineering của Nga đang vận hành cảng thương mại Tartus - một thỏa thuận kinh doanh riêng biệt với hiệp ước căn cứ hải quân nhà nước - nhà nước ký năm 2017.
Chính hiệp ước căn cứ hải quân đó về mặt kỹ thuật vẫn chưa bị chấm dứt chính thức tính đến cuối năm 2024, dù hạm đội Nga đã rút ra khỏi bến cảng và neo đậu ngoài khơi vì lý do an ninh. Chính phủ chuyển tiếp Syria dưới quyền Ahmed al-Sharaa - tên thật của Abu Mohammed al-Jolani - theo đuổi chiến lược thu hút đầu tư từ phương Tây và các nước vùng Vịnh, đặt Moskva vào thế phải đàm phán lại từ đầu với những lực lượng mà họ đã dội bom chỉ vài tuần trước.
Giới phân tích chiến lược tại Hội đồng Đại Tây Dương và các cơ quan nghiên cứu phương Tây nhận định rằng với Nga, mất Syria không đồng nghĩa với mất tất cả ở khu vực: Moskva đã xây dựng được mạng lưới căn cứ nhỏ hơn tại châu Phi - Libya, Sudan, Cộng hòa Trung Phi, Mali - và Khmeimim từng đóng vai trò trạm trung chuyển thiết yếu cho chuỗi cung ứng của các hoạt động này.
Việc mất quyền tiếp cận Khmeimim và Tartus sẽ buộc Nga phải tái cơ cấu đáng kể khả năng chiếu sức mạnh ở Địa Trung Hải và châu Phi, nhưng không xóa bỏ toàn bộ ảnh hưởng của Moskva trong khu vực.
Đối với chính Nga, Syria là thực địa đầu tiên để thử nghiệm học thuyết tác chiến viễn chinh hậu Xô Viết, kiểm tra năng lực vũ khí tầm xa, và chứng minh với thế giới rằng quân đội Nga đã hiện đại hóa sau những năm cải cách.
Đây cũng là nơi Wagner hoàn thiện và chứng minh tính hiệu quả của mô hình lực lượng ủy nhiệm có thể phủ nhận ở quy mô lớn - một mô hình sau này được triển khai tại nhiều chiến trường châu Phi và các khu vực khác trước khi Prigozhin thiệt mạng vào tháng 8 năm 2023.
Khi nội chiến Syria bùng phát vào mùa xuân năm 2011, Nga đã đứng về phía chính quyền Bashar al-Assad ngay từ đầu, cung cấp vũ khí, cố vấn quân sự và liên tục phủ quyết các nghị quyết lên án Assad tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Nhưng đến năm 2015, mức độ can dự của Moskva buộc phải leo thang đáng kể. Các ước tính từ nhiều nguồn phân tích cho thấy đến giữa năm 2015, lực lượng trung thành với Assad chỉ còn kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ Syria, tập trung chủ yếu ở dải đô thị phía tây từ Damascus lên Latakia; bản thân Assad thừa nhận đầu năm 2015 rằng quân đội ông đôi khi phải chủ động rút khỏi một số vùng kém quan trọng hơn để giữ các vị trí trọng yếu.
Tháng 5 năm 2015, IS chiếm Palmyra. Trong suốt mùa xuân và hè năm đó, các phe nổi dậy liên tiếp tạo ra những áp lực nghiêm trọng ở cả tây bắc lẫn miền nam Syria.
Đây là bối cảnh khiến phía Iran - đồng minh chiến lược của Damascus - tìm cách kéo Nga vào cuộc trực tiếp hơn. Tướng Qassem Soleimani của Vệ binh Cách mạng Iran đã đến Moskva vào đầu năm 2015 để thuyết phục Putin về mức độ nguy cấp của tình hình.
Assad chính thức gửi thư đến Putin yêu cầu sự can thiệp của không quân Nga. Văn phòng tổng thống Syria xác nhận điều này vào ngày 30 tháng 9 năm 2015, với tuyên bố rằng "lực lượng không quân Nga được điều động đến Syria sau yêu cầu từ phía nhà nước Syria thông qua thư của Tổng thống Assad gửi Tổng thống Putin, bao gồm lời mời gửi không quân Nga như một phần trong sáng kiến của Tổng thống Putin để chiến đấu chống khủng bố."
Cùng ngày, Hội đồng Liên bang Nga - tức Thượng viện theo hệ thống lưỡng viện của Nga - bỏ phiếu nhất trí 162 phiếu thuận, 0 phiếu chống, cho phép Putin sử dụng lực lượng vũ trang Nga tại Syria. Chánh văn phòng Putin, Sergei Ivanov, tuyên bố mục tiêu quân sự của chiến dịch "chỉ giới hạn ở việc hỗ trợ không quân cho lực lượng vũ trang Syria trong cuộc chiến chống ISIL," và khẳng định sẽ không có lực lượng mặt đất Nga tham gia.
1. Triển khai và cơ sở quân sự
Trước khi các cuộc không kích bắt đầu, Nga đã âm thầm chuẩn bị cơ sở hạ tầng quân sự từ giữa năm 2015.
Khu vực quanh sân bay quốc tế Bassel al-Assad tại Latakia được mở rộng và cải tạo thành căn cứ không quân Khmeimim, dựa trên một thỏa thuận sơ bộ giữa Damascus và Moskva cho phép Nga đồn trú lực lượng không quân tại đây; thỏa thuận này được chính thức hóa thành văn bản pháp lý đầy đủ vào năm 2017, tách biệt với thỏa thuận về căn cứ hải quân Tartus. Hàng nghìn tấn trang thiết bị và vật tư được vận chuyển đến Syria qua tuyến hàng hải mà giới quan sát phương Tây đặt tên là "Syrian Express."
Nga cũng có sẵn một cơ sở hải quân tại cảng Tartus - căn cứ hải quân duy nhất của Nga ở Địa Trung Hải, có từ thời Liên Xô theo thỏa thuận năm 1971 với chính quyền Hafez al-Assad.
Ngày 18 tháng 1 năm 2017, Nga và Syria ký một hiệp ước riêng cho Tartus, cho thuê miễn phí trong 49 năm và tự động gia hạn thêm 25 năm mỗi lần nếu không có thông báo chấm dứt, trao cho Nga quyền tài phán đầy đủ và miễn trừ pháp lý trên căn cứ, cho phép neo đậu tối đa 11 tàu chiến cùng lúc, bao gồm cả tàu chạy bằng năng lượng hạt nhân.
Vài ngày sau, một hiệp ước riêng cũng có thời hạn 49 năm được ký cho việc Nga đồn trú lực lượng không quân tại Khmeimim, nhưng với cơ chế khác: phía Syria chịu trách nhiệm bảo vệ vòng ngoài căn cứ, còn Nga tự đảm bảo phòng không và an ninh nội bộ, không có quyền tài phán toàn diện như tại Tartus.
Tartus trở nên đặc biệt quan trọng sau năm 2022, khi Thổ Nhĩ Kỳ viện dẫn Công ước Montreux để hạn chế các tàu chiến của những nước có chiến sự đi qua eo biển Bosphorus, ảnh hưởng đến khả năng tăng viện hải quân giữa Biển Đen và Địa Trung Hải.
Lực lượng Nga triển khai ban đầu bao gồm khoảng 4.000 quân nhân, 50 máy bay chiến đấu các loại, trực thăng tấn công, và các lực lượng đặc nhiệm thực hiện các nhiệm vụ mặt đất cụ thể. Hàng trăm cố vấn quân sự Nga được phân bổ đến các đơn vị quân đội Syria để huấn luyện và chỉ đạo trực tiếp.
2. Chiến dịch không kích và tranh cãi mục tiêu
Ngày 30 tháng 9 năm 2015, các cuộc không kích đầu tiên của Nga nhắm vào khu vực xung quanh Homs và Hama. Moskva tuyên bố mục tiêu là IS và các tổ chức khủng bố, nhưng ngay trong ngày đầu tiên, phương Tây đã đặt dấu hỏi về tuyên bố này.
Một quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ phát biểu rằng cuộc tấn công của Nga gần Homs "không có mục đích chiến lược" trong việc đối phó với IS, và nhận định rằng điều đó cho thấy Moskva "không ở đây để chống lại ISIL."
Ngày 12 tháng 10 năm 2015, Hội đồng châu Âu kêu gọi Nga "lập tức" chấm dứt các cuộc tấn công không nhằm vào IS hoặc các tổ chức khủng bố được Liên Hợp Quốc chỉ định.
Trên thực tế, phần lớn hỏa lực Nga tập trung vào các vùng do phe nổi dậy kiểm soát, bao gồm cả các lực lượng được Mỹ và phương Tây hậu thuẫn. Chiến dịch được tiến hành với nhịp độ dày đặc, mỗi máy bay thực hiện nhiều phi vụ mỗi ngày, và phần lớn phi công không quân Nga được luân phiên qua căn cứ Khmeimim nhằm tích lũy kinh nghiệm chiến đấu thực tế.
Tổ chức Mũ Bảo Hiểm Trắng (Syrian Civil Defence) ghi nhận rằng từ ngày 30 tháng 9 năm 2015 đến ngày 20 tháng 9 năm 2020, ít nhất 3.966 thường dân thiệt mạng trong các cuộc không kích và pháo kích của Nga, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em - và con số thực tế còn cao hơn do giới hạn khả năng tiếp cận hiện trường của các đội cứu hộ. Trong cùng giai đoạn, các đội Mũ Bảo Hiểm Trắng đã giải cứu hơn 8.100 thường dân bị thương do các cuộc tấn công này.
Tháng 10 năm 2015, chỉ sau khoảng một tuần không kích, Nga tiếp tục tăng cường với việc điều thêm một tiểu đoàn xe tăng và pháo binh hạng nặng. Hải quân Nga đóng góp vào chiến dịch bằng cách phóng tên lửa hành trình từ tàu chiến trên biển Caspi và tàu ngầm ở Địa Trung Hải, một phần nhằm mục đích trình diễn năng lực vũ khí tầm xa cho phương Tây.
3. Wagner và lực lượng đặc nhiệm
Song song với các lực lượng chính quy, Tập đoàn Wagner - công ty quân sự tư nhân gắn với Yevgeny Prigozhin - đóng vai trò quan trọng trên mặt đất ở Syria, dù Điện Kremlin từ chối thừa nhận bất kỳ mối liên hệ chính thức nào với tổ chức này. Wagner triển khai đến Syria từ cuối năm 2015, tham gia các chiến dịch tái chiếm các vùng lãnh thổ chiến lược và bảo vệ các mỏ dầu khí.
Trận Palmyra tháng 3 năm 2016 là một trong những chiến dịch nổi bật nhất có sự tham gia của Wagner. Cựu chỉ huy Wagner Marat Gabidullin sau này tiết lộ rằng các tay súng Wagner chiến đấu ở tuyến đầu, trong khi quân đội Syria xuất hiện trước camera khi thành phố gần như đã được kiểm soát - tạo ra hình ảnh để Damascus nhận công giải phóng Palmyra khỏi IS. Quân y tại căn cứ Khmeimim và tại Nga trong thời điểm đó đã quá tải vì thương binh Wagner đến mức các bác sĩ đặt câu hỏi không biết đơn vị nào thực sự đang chiến đấu.
Tháng 12 năm 2016, IS bất ngờ phản công và tái chiếm Palmyra trong khoảng từ ngày 8 đến 11 tháng 12. Theo phân tích của chuyên gia quân sự Nga Michael Kofman, một phần nguyên nhân của thất bại này nằm ở bất đồng chiến lược giữa Moskva và phía Assad - Iran: Nga muốn tiến về Deir ez-Zor để phối hợp với chiến dịch chống IS của Mỹ, trong khi Assad và Iran coi Aleppo do phe nổi dậy kiểm soát là mối đe dọa chính cần giải quyết trước.
Việc tập trung lực lượng vào chiến dịch Aleppo đã khiến Palmyra bị bỏ ngỏ. Wagner được điều trở lại Syria sau sự kiện này; theo một số nguồn báo chí điều tra phương Tây, lần này Prigozhin thiết lập quan hệ hợp đồng trực tiếp với phía chính quyền Syria, không qua trung gian như trước đó - dù bản chất chính xác của các thỏa thuận này vẫn còn mơ hồ trong các nguồn công khai do tính chất phủ nhận được của lực lượng này.
4. Các mốc chiến sự chính
Tháng 12 năm 2016 đánh dấu bước ngoặt lớn nhất: quân đội chính phủ Syria, được yểm trợ bởi không quân Nga và lực lượng mặt đất của Hezbollah cùng Iran, giành lại toàn bộ thành phố Aleppo sau nhiều tháng bao vây. Đây là thắng lợi quan trọng nhất của liên minh Assad - Nga - Iran kể từ khi nội chiến bùng phát, và thực chất đã xoay chuyển cục diện cuộc chiến.
Ngày 2 tháng 3 năm 2017, quân đội Syria và Wagner lần thứ hai tái chiếm Palmyra. Cùng năm đó, chiến dịch đánh vào Deir ez-Zor được đẩy mạnh, nhằm phá vỡ vòng vây của IS và giành quyền kiểm soát các mỏ dầu ở đông Syria.
Quá trình này kéo theo xung đột gián tiếp với lực lượng Mỹ và Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) trong khu vực phía đông sông Euphrates - đặc biệt qua sự kiện tháng 2 năm 2018, khi Wagner tổn thất lớn trong một cuộc đụng độ với không quân và đặc nhiệm Mỹ gần Deir ez-Zor.
Đến năm 2020, chính quyền Assad nhờ sự hỗ trợ của Nga đã lấy lại quyền kiểm soát phần lớn lãnh thổ đất nước, bao gồm các thành phố lớn và các vùng kinh tế trọng điểm. Nhưng phần lãnh thổ vẫn nằm ngoài tầm với của Damascus gồm: khu vực do SDF kiểm soát ở đông bắc với sự bảo trợ của Mỹ, vùng Idlib dưới quyền lực thực tế của HTS, và một số khu vực tây bắc do Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát hoặc hậu thuẫn.
5. Kết thúc can thiệp và sự sụp đổ của Assad
Từ năm 2020, tình hình Syria đóng băng ở trạng thái bất ổn nhưng không có chiến sự lớn. Chính quyền Assad không tận dụng được giai đoạn ngừng bắn tương đối để tái thiết đất nước hay củng cố nền tảng chính trị. Đồng thời, Nga ngày càng sa lầy vào cuộc chiến Ukraine từ tháng 2 năm 2022, còn Hezbollah bị suy yếu đáng kể sau các chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon vào năm 2024.
Ngày 27 tháng 11 năm 2024, HTS phát động một cuộc tấn công quy mô lớn từ tây bắc Syria. Tốc độ tan rã của quân đội Assad khiến ngay cả các nhà quan sát am hiểu nhất cũng bất ngờ: Aleppo thất thủ ngày 1 tháng 12, Hama ngày 5 tháng 12, Homs ngày 7 tháng 12. Không quân Nga tiến hành các đợt không kích cuối cùng ở Idlib, Aleppo và Hama từ ngày 30 tháng 11 đến ngày 6 tháng 12, nhưng không thể đảo ngược đà tiến của phe nổi dậy.
Ngày 8 tháng 12 năm 2024, Damascus thất thủ. Assad rời Syria và được Nga cấp tị nạn "vì lý do nhân đạo." Trong những ngày tiếp theo, giọng điệu của Moskva về HTS thực dụng hơn đáng kể so với trước, dù Nga chưa có tuyên bố chính thức nào hủy bỏ chỉ định khủng bố với tổ chức này.
Sau hơn chín năm can thiệp và hàng tỷ đô la chi phí quân sự, liên minh Assad - Nga - Iran sụp đổ trong vòng chưa đầy hai tuần trước một chiến dịch mà cả ba đối tác đều không kịp đối phó.
Tương lai của hai căn cứ quân sự Nga tại Syria trở thành vấn đề bỏ ngỏ sau khi Assad sụp đổ. Chính quyền mới tại Tartus tuyên bố hủy hợp đồng với công ty STG Engineering của Nga đang vận hành cảng thương mại Tartus - một thỏa thuận kinh doanh riêng biệt với hiệp ước căn cứ hải quân nhà nước - nhà nước ký năm 2017.
Chính hiệp ước căn cứ hải quân đó về mặt kỹ thuật vẫn chưa bị chấm dứt chính thức tính đến cuối năm 2024, dù hạm đội Nga đã rút ra khỏi bến cảng và neo đậu ngoài khơi vì lý do an ninh. Chính phủ chuyển tiếp Syria dưới quyền Ahmed al-Sharaa - tên thật của Abu Mohammed al-Jolani - theo đuổi chiến lược thu hút đầu tư từ phương Tây và các nước vùng Vịnh, đặt Moskva vào thế phải đàm phán lại từ đầu với những lực lượng mà họ đã dội bom chỉ vài tuần trước.
Giới phân tích chiến lược tại Hội đồng Đại Tây Dương và các cơ quan nghiên cứu phương Tây nhận định rằng với Nga, mất Syria không đồng nghĩa với mất tất cả ở khu vực: Moskva đã xây dựng được mạng lưới căn cứ nhỏ hơn tại châu Phi - Libya, Sudan, Cộng hòa Trung Phi, Mali - và Khmeimim từng đóng vai trò trạm trung chuyển thiết yếu cho chuỗi cung ứng của các hoạt động này.
Việc mất quyền tiếp cận Khmeimim và Tartus sẽ buộc Nga phải tái cơ cấu đáng kể khả năng chiếu sức mạnh ở Địa Trung Hải và châu Phi, nhưng không xóa bỏ toàn bộ ảnh hưởng của Moskva trong khu vực.
Đối với chính Nga, Syria là thực địa đầu tiên để thử nghiệm học thuyết tác chiến viễn chinh hậu Xô Viết, kiểm tra năng lực vũ khí tầm xa, và chứng minh với thế giới rằng quân đội Nga đã hiện đại hóa sau những năm cải cách.
Đây cũng là nơi Wagner hoàn thiện và chứng minh tính hiệu quả của mô hình lực lượng ủy nhiệm có thể phủ nhận ở quy mô lớn - một mô hình sau này được triển khai tại nhiều chiến trường châu Phi và các khu vực khác trước khi Prigozhin thiệt mạng vào tháng 8 năm 2023.
