Nguồn gốc lịch sử của văn hóa súng đạn tại Hoa Kỳ
Trước khi nước Mỹ thành lập, những người định cư từ châu Âu sang lục địa mới phải tự bảo vệ mình trước thiên nhiên hoang dã và xung đột với người bản địa. Khi Cách mạng Mỹ nổ ra để chống lại sự cai trị của thực dân Anh, lực lượng nòng cốt không phải là một quân đội chính quy mà là các nhóm dân quân tự vệ - những người dân thường tự mang vũ khí của mình ra chiến trường. Thực tiễn này in sâu vào ý thức chính trị của các nhà lập quốc về mối liên hệ giữa sở hữu vũ khí và khả năng bảo vệ nền độc lập.
Năm 1791, Tu chính án thứ hai được thông qua cùng chín tu chính án khác, hợp thành bộ Bill of Rights bổ sung vào Hiến pháp Mỹ, với nguyên văn tiếng Anh:
"A well regulated Militia, being necessary to the security of a free State, the right of the people to keep and bear Arms, shall not be infringed."
Một trong những lý giải lịch sử được nhiều học giả ủng hộ cho rằng tu chính án này nhằm bảo đảm cho các bang và người dân có khả năng đối trọng với một chính phủ liên bang có thể trở nên độc đoán, trong bối cảnh giới chống Liên bang lo ngại rằng một quân đội thường trực do liên bang kiểm soát sẽ tập trung quá nhiều quyền lực.
Tuy nhiên, trong suốt hai thế kỷ sau đó, ý nghĩa chính xác của điều khoản này là chủ đề tranh luận pháp lý và học thuật không ngã ngũ, xoay quanh câu hỏi liệu nó bảo vệ quyền tập thể gắn với nghĩa vụ dân quân, hay quyền cá nhân độc lập với tư cách thành viên dân quân.
Năm 2008, phán quyết District of Columbia kiện Heller của Tòa án Tối cao đã giải quyết câu hỏi đó theo hướng xác nhận quyền cá nhân sở hữu vũ khí cho mục đích tự vệ trong nhà, áp dụng trực tiếp cho lãnh thổ liên bang. Hai năm sau, phán quyết McDonald kiện Thành phố Chicago năm 2010 mở rộng bảo vệ này đến cấp tiểu bang thông qua Tu chính án thứ mười bốn, buộc các tiểu bang phải tôn trọng quyền đó dù vẫn được đặt ra các quy định hợp lý.
1. Thời kỳ viễn Tây và quá trình huyền thoại hóa súng đạn
Trong thế kỷ 19, thời đại mở rộng bờ cõi về phía tây nước Mỹ, thường được biết đến với tên gọi Miền Tây hoang dã, đã khiến khẩu súng trở thành vật dụng thiết yếu trong cuộc sống hàng ngày của người khai hoang. Ở những vùng đất chưa có cơ quan thi hành pháp luật ổn định, súng đạn là phương tiện sinh tồn, tự vệ, và đôi khi là hình thức duy nhất của công lý.
Hình ảnh người cao bồi với khẩu súng lục bên hông sau đó được văn học và điện ảnh Hollywood khai thác và lãng mạn hóa rộng rãi trong thế kỷ 20. Những câu chuyện về miền Tây hoang dã đã biến súng đạn thành biểu tượng của tự do cá nhân, tinh thần tự lực và khả năng tự xử lý công việc mà không cần dựa vào nhà nước.
Lớp ý nghĩa văn hóa này hình thành và củng cố theo thời gian, khiến súng đạn ở Mỹ không đơn thuần là vũ khí mà là một phần trong bản sắc quốc gia.
2. Các yếu tố cấu trúc duy trì văn hóa sở hữu súng
Theo khảo sát của Small Arms Survey năm 2018, Hoa Kỳ có khoảng 120,5 khẩu súng dân sự trên mỗi 100 người dân - tỷ lệ cao nhất thế giới và là quốc gia duy nhất có số súng vượt số người. Con số tuyệt đối ước tính khoảng 393 triệu khẩu, chiếm gần 46% tổng lượng súng dân sự toàn cầu dù dân số Mỹ chỉ chiếm khoảng 4% dân số thế giới.
Tỷ lệ này được duy trì bởi một số yếu tố cấu trúc đặc thù.
- Thứ nhất là bức tranh pháp lý phân tầng phức tạp. Chính phủ liên bang có đặt ra một số tiêu chuẩn tối thiểu, điển hình là Gun Control Act năm 1968 quy định ai được phép mua súng, và Brady Handgun Violence Prevention Act năm 1993 thiết lập hệ thống kiểm tra lý lịch quốc gia.
Tuy nhiên, các tiêu chuẩn này chỉ là ngưỡng sàn; từng bang được toàn quyền ban hành luật chặt hoặc lỏng hơn tùy quan điểm chính trị địa phương. Sự chênh lệch này tạo ra bức tranh không đồng nhất: các bang bảo thủ như Texas hay Florida cho phép mang súng công khai mà không cần giấy phép, trong khi California hay New York áp dụng kiểm soát chặt chẽ hơn đáng kể.
- Thứ hai là vận động hành lang có tổ chức. Hiệp hội Súng trường Quốc gia (NRA) là tổ chức vận động hành lang quyền lực bậc nhất trong lĩnh vực này, chi hàng chục triệu đô la cho các chiến dịch tranh cử và hoạt động lobby ở cấp liên bang lẫn tiểu bang từ thập niên 1980 đến nay. Phần lớn nguồn tài trợ này hướng đến các ứng viên đảng Cộng hòa phản đối bất kỳ cải cách kiểm soát súng đạn đáng kể nào.
- Thứ ba là quan niệm về quyền tự vệ tuyệt đối. Sau vụ thảm sát Sandy Hook năm 2012, Giám đốc điều hành NRA Wayne LaPierre phát biểu trước truyền thông:
"The only thing that stops a bad guy with a gun is a good guy with a gun."
Luận điểm này phản ánh một quan niệm rộng hơn - rằng súng đạn không chỉ là vũ khí mà là phương tiện bảo vệ quyền tự do cá nhân trước tội phạm lẫn nguy cơ độc tài nhà nước. Quan niệm đó không chỉ là lập trường chính trị mà là một hệ giá trị gắn liền với căn tính của nhiều cộng đồng người Mỹ.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bằng chứng thực nghiệm không ủng hộ rõ rệt luận điểm của LaPierre, vì các nghiên cứu về tần suất và hiệu quả thực tế của việc sử dụng súng để tự vệ đưa ra ước tính rất khác nhau và thường không đủ để ủng hộ một kết luận mạnh như vậy. Tuy vậy, luận điểm vẫn là trụ cột lập luận của phong trào ủng hộ quyền sở hữu súng.
3. Nạn sả súng hàng loạt: Định nghĩa và các sự kiện tiêu biểu
Thuật ngữ "xả súng hàng loạt" không có định nghĩa pháp lý thống nhất tại Mỹ. Dịch vụ Nghiên cứu Quốc hội định nghĩa đây là vụ tấn công bằng súng khiến từ 4 nạn nhân trở lên tử vong, không bao gồm thủ phạm; trong khi các tổ chức như Gun Violence Archive sử dụng ngưỡng thấp hơn, tính cả những trường hợp bị thương mà không nhất thiết phải tử vong. Sự khác biệt này khiến thống kê về xả súng hàng loạt thay đổi đáng kể tùy theo nguồn.
Ngày 1 tháng 8 năm 1966, Charles Whitman, một cựu lính thủy đánh bộ 25 tuổi, leo lên đài quan sát trên tháp đồng hồ của Đại học Texas tại Austin, mang theo nhiều loại súng và đạn dược. Trong khoảng 96 phút, ông ta bắn xuống khuôn viên trường và các khu vực xung quanh, khiến 14 người chết tại chỗ; cộng thêm vợ và mẹ bị giết trước đó trong đêm, tổng số người thiệt mạng liên quan đến Whitman là 16 người. Vụ việc được coi là vụ thảm sát súng đạn ở không gian công cộng quy mô lớn đầu tiên gây chấn động nước Mỹ hiện đại.
Ngày 20 tháng 4 năm 1999, hai học sinh lớp 12 của trường trung học Columbine ở Littleton, Colorado là Eric Harris 18 tuổi và Dylan Klebold 17 tuổi mang theo súng bán tự động, súng shotgun cưa ngắn và bom tự chế xông vào trường học, giết chết 12 học sinh và 1 giáo viên, làm bị thương hơn 20 người khác, trước khi tự bắn chết mình trong thư viện trường.
Vụ Columbine không phải là vụ xả súng trường học đầu tiên trong lịch sử Mỹ, nhưng là sự kiện đầu tiên gây ra cuộc tranh luận toàn quốc về bạo lực học đường ở quy mô và cường độ chưa từng có, đồng thời mở ra một kỷ nguyên mới khi các vụ tấn công tương tự sau đó thường xuyên viện dẫn Columbine như một hình mẫu.
Ngày 14 tháng 12 năm 2012, Adam Lanza, 20 tuổi, xông vào Trường Tiểu học Sandy Hook ở Newtown, Connecticut, giết chết 20 trẻ em trong độ tuổi 6 và 7 cùng 6 nhân viên nhà trường, trước khi tự bắn chết mình. Trước đó cùng ngày, Lanza đã giết mẹ ruột tại nhà.
Đây là một trong những vụ thảm sát trường học đẫm máu nhất trong lịch sử nước Mỹ và gây ra làn sóng phẫn nộ trên toàn quốc. Tuy vậy, ngay cả vụ việc này cũng không đủ tạo ra đột phá lập pháp về kiểm soát súng đạn ở cấp liên bang trong thời gian ngắn sau đó. Ở cấp tiểu bang, Connecticut, New York và Maryland là số ít bang thông qua các luật kiểm soát súng chặt chẽ hơn trong những tháng tiếp theo.
Tối ngày 1 tháng 10 năm 2017, Stephen Paddock, 64 tuổi, từ phòng 32 của khách sạn Mandalay Bay ở Las Vegas, Nevada, xả đạn xuống đám đông hơn 22.000 người đang tham dự lễ hội âm nhạc Route 91 Harvest. Paddock bắn hơn 1.000 phát trong khoảng 10 phút, giết chết 60 người, làm bị thương khoảng 413 người bởi đạn và tổng cộng 867 người nếu tính cả các ca chấn thương do hoảng loạn đám đông.
Đây là vụ xả súng hàng loạt đẫm máu nhất trong lịch sử nước Mỹ hiện đại do một cá nhân thực hiện. FBI kết thúc điều tra năm 2019 mà không xác định được động cơ rõ ràng; nhiều giả thuyết được đưa ra nhưng không giả thuyết nào được xác nhận chính thức.
4. Nguyên nhân bùng nổ nạn xả súng hàng loạt
Các nhà nghiên cứu xã hội học và tội phạm học chỉ ra một số yếu tố đặc thù của nước Mỹ giải thích tại sao xả súng hàng loạt xảy ra ở đây với tần suất và quy mô khác biệt so với các quốc gia phát triển khác.
- Yếu tố đầu tiên là khả năng tiếp cận vũ khí sát thương cao. Người dân Mỹ có thể mua các loại súng trường bán tự động như dòng AR-15 tương đối dễ dàng tại nhiều bang - loại vũ khí có xuất xứ từ thiết kế quân sự, có thể bắn nhiều phát liên tiếp trong thời gian rất ngắn với sức hủy diệt cao.
Đạo luật Cấm Vũ khí Tấn công liên bang được ký năm 1994 từng hạn chế việc sản xuất và mua bán các loại vũ khí này, nhưng đạo luật đó hết hiệu lực vào năm 2004 khi Quốc hội không gia hạn.
- Yếu tố thứ hai là khủng hoảng sức khỏe tâm thần và cô lập xã hội. Nhiều thủ phạm trong các vụ xả súng hàng loạt có hồ sơ gần tương đồng: nam giới trẻ tuổi, bị cô lập về mặt xã hội, mang tâm lý thù hận tích tụ trong thời gian dài, và thường bị cực đoan hóa qua các cộng đồng trực tuyến.
Hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần phân tán và khó tiếp cận tại Mỹ được nhiều chuyên gia xem là một lỗ hổng góp phần vào những tình huống như vậy, dù mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa bệnh tâm thần và bạo lực súng đạn vẫn còn được tranh luận trong giới nghiên cứu.
- Yếu tố thứ ba là hiệu ứng lây lan qua truyền thông. Nhiều nghiên cứu tâm lý học và tội phạm học ghi nhận rằng việc truyền thông đưa tin chi tiết về danh tính, tiểu sử và động cơ của thủ phạm có thể vô tình tạo ra hiệu ứng bắt chước ở những người mang tâm lý tương tự - hiện tượng thường được gọi là contagion effect.
Các vụ xả súng trường học kể từ sau Columbine năm 1999 cho thấy nhiều thủ phạm tiếp theo đã tuyên bố lấy vụ đó làm hình mẫu, cho thấy độ phủ truyền thông rộng rãi có thể khuếch đại chứ không chỉ phản ánh các vụ tấn công. Phản hồi trước các nghiên cứu này, một số tổ chức truyền thông lớn tại Mỹ đã cập nhật hướng dẫn đưa tin nội bộ theo hướng hạn chế đăng tải tên và hình ảnh của thủ phạm, dù chuẩn mực chung trong ngành vẫn chưa đồng nhất.
5. Diễn biến lập pháp
Trong nhiều thập niên, các nỗ lực cải cách luật súng đạn ở cấp liên bang liên tục bị chặn tại Quốc hội, phần lớn do sự phản đối của đảng Cộng hòa và áp lực từ các tổ chức vận động quyền sở hữu súng.
Phải đến ngày 25 tháng 6 năm 2022, sau vụ thảm sát Trường Tiểu học Robb ở Uvalde, Texas khiến 19 học sinh và 2 giáo viên thiệt mạng, Quốc hội mới thông qua đạo luật kiểm soát súng liên bang đáng kể đầu tiên trong gần 30 năm: Bipartisan Safer Communities Act.
Đạo luật tăng cường kiểm tra lý lịch đối với người mua súng dưới 21 tuổi, siết chặt định nghĩa về đại lý vũ khí cần có giấy phép liên bang, đóng một số lỗ hổng trong luật bạo lực gia đình, và tài trợ thêm cho các chương trình can thiệp khủng hoảng ở cấp tiểu bang.
Đạo luật này không đặt lại lệnh cấm vũ khí tấn công và bị nhiều người vận động cải cách đánh giá là chưa đủ để giải quyết căn nguyên của vấn đề. Ở cấp tiểu bang, California, Connecticut, Maryland và New York đã tự ban hành lệnh cấm vũ khí tấn công riêng từ sau khi lệnh cấm liên bang hết hiệu lực năm 2004, nhưng phần lớn các bang không làm vậy.
Trước khi nước Mỹ thành lập, những người định cư từ châu Âu sang lục địa mới phải tự bảo vệ mình trước thiên nhiên hoang dã và xung đột với người bản địa. Khi Cách mạng Mỹ nổ ra để chống lại sự cai trị của thực dân Anh, lực lượng nòng cốt không phải là một quân đội chính quy mà là các nhóm dân quân tự vệ - những người dân thường tự mang vũ khí của mình ra chiến trường. Thực tiễn này in sâu vào ý thức chính trị của các nhà lập quốc về mối liên hệ giữa sở hữu vũ khí và khả năng bảo vệ nền độc lập.
Năm 1791, Tu chính án thứ hai được thông qua cùng chín tu chính án khác, hợp thành bộ Bill of Rights bổ sung vào Hiến pháp Mỹ, với nguyên văn tiếng Anh:
"A well regulated Militia, being necessary to the security of a free State, the right of the people to keep and bear Arms, shall not be infringed."
Một trong những lý giải lịch sử được nhiều học giả ủng hộ cho rằng tu chính án này nhằm bảo đảm cho các bang và người dân có khả năng đối trọng với một chính phủ liên bang có thể trở nên độc đoán, trong bối cảnh giới chống Liên bang lo ngại rằng một quân đội thường trực do liên bang kiểm soát sẽ tập trung quá nhiều quyền lực.
Tuy nhiên, trong suốt hai thế kỷ sau đó, ý nghĩa chính xác của điều khoản này là chủ đề tranh luận pháp lý và học thuật không ngã ngũ, xoay quanh câu hỏi liệu nó bảo vệ quyền tập thể gắn với nghĩa vụ dân quân, hay quyền cá nhân độc lập với tư cách thành viên dân quân.
Năm 2008, phán quyết District of Columbia kiện Heller của Tòa án Tối cao đã giải quyết câu hỏi đó theo hướng xác nhận quyền cá nhân sở hữu vũ khí cho mục đích tự vệ trong nhà, áp dụng trực tiếp cho lãnh thổ liên bang. Hai năm sau, phán quyết McDonald kiện Thành phố Chicago năm 2010 mở rộng bảo vệ này đến cấp tiểu bang thông qua Tu chính án thứ mười bốn, buộc các tiểu bang phải tôn trọng quyền đó dù vẫn được đặt ra các quy định hợp lý.
1. Thời kỳ viễn Tây và quá trình huyền thoại hóa súng đạn
Trong thế kỷ 19, thời đại mở rộng bờ cõi về phía tây nước Mỹ, thường được biết đến với tên gọi Miền Tây hoang dã, đã khiến khẩu súng trở thành vật dụng thiết yếu trong cuộc sống hàng ngày của người khai hoang. Ở những vùng đất chưa có cơ quan thi hành pháp luật ổn định, súng đạn là phương tiện sinh tồn, tự vệ, và đôi khi là hình thức duy nhất của công lý.
Hình ảnh người cao bồi với khẩu súng lục bên hông sau đó được văn học và điện ảnh Hollywood khai thác và lãng mạn hóa rộng rãi trong thế kỷ 20. Những câu chuyện về miền Tây hoang dã đã biến súng đạn thành biểu tượng của tự do cá nhân, tinh thần tự lực và khả năng tự xử lý công việc mà không cần dựa vào nhà nước.
Lớp ý nghĩa văn hóa này hình thành và củng cố theo thời gian, khiến súng đạn ở Mỹ không đơn thuần là vũ khí mà là một phần trong bản sắc quốc gia.
2. Các yếu tố cấu trúc duy trì văn hóa sở hữu súng
Theo khảo sát của Small Arms Survey năm 2018, Hoa Kỳ có khoảng 120,5 khẩu súng dân sự trên mỗi 100 người dân - tỷ lệ cao nhất thế giới và là quốc gia duy nhất có số súng vượt số người. Con số tuyệt đối ước tính khoảng 393 triệu khẩu, chiếm gần 46% tổng lượng súng dân sự toàn cầu dù dân số Mỹ chỉ chiếm khoảng 4% dân số thế giới.
Tỷ lệ này được duy trì bởi một số yếu tố cấu trúc đặc thù.
- Thứ nhất là bức tranh pháp lý phân tầng phức tạp. Chính phủ liên bang có đặt ra một số tiêu chuẩn tối thiểu, điển hình là Gun Control Act năm 1968 quy định ai được phép mua súng, và Brady Handgun Violence Prevention Act năm 1993 thiết lập hệ thống kiểm tra lý lịch quốc gia.
Tuy nhiên, các tiêu chuẩn này chỉ là ngưỡng sàn; từng bang được toàn quyền ban hành luật chặt hoặc lỏng hơn tùy quan điểm chính trị địa phương. Sự chênh lệch này tạo ra bức tranh không đồng nhất: các bang bảo thủ như Texas hay Florida cho phép mang súng công khai mà không cần giấy phép, trong khi California hay New York áp dụng kiểm soát chặt chẽ hơn đáng kể.
- Thứ hai là vận động hành lang có tổ chức. Hiệp hội Súng trường Quốc gia (NRA) là tổ chức vận động hành lang quyền lực bậc nhất trong lĩnh vực này, chi hàng chục triệu đô la cho các chiến dịch tranh cử và hoạt động lobby ở cấp liên bang lẫn tiểu bang từ thập niên 1980 đến nay. Phần lớn nguồn tài trợ này hướng đến các ứng viên đảng Cộng hòa phản đối bất kỳ cải cách kiểm soát súng đạn đáng kể nào.
- Thứ ba là quan niệm về quyền tự vệ tuyệt đối. Sau vụ thảm sát Sandy Hook năm 2012, Giám đốc điều hành NRA Wayne LaPierre phát biểu trước truyền thông:
"The only thing that stops a bad guy with a gun is a good guy with a gun."
Luận điểm này phản ánh một quan niệm rộng hơn - rằng súng đạn không chỉ là vũ khí mà là phương tiện bảo vệ quyền tự do cá nhân trước tội phạm lẫn nguy cơ độc tài nhà nước. Quan niệm đó không chỉ là lập trường chính trị mà là một hệ giá trị gắn liền với căn tính của nhiều cộng đồng người Mỹ.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bằng chứng thực nghiệm không ủng hộ rõ rệt luận điểm của LaPierre, vì các nghiên cứu về tần suất và hiệu quả thực tế của việc sử dụng súng để tự vệ đưa ra ước tính rất khác nhau và thường không đủ để ủng hộ một kết luận mạnh như vậy. Tuy vậy, luận điểm vẫn là trụ cột lập luận của phong trào ủng hộ quyền sở hữu súng.
3. Nạn sả súng hàng loạt: Định nghĩa và các sự kiện tiêu biểu
Thuật ngữ "xả súng hàng loạt" không có định nghĩa pháp lý thống nhất tại Mỹ. Dịch vụ Nghiên cứu Quốc hội định nghĩa đây là vụ tấn công bằng súng khiến từ 4 nạn nhân trở lên tử vong, không bao gồm thủ phạm; trong khi các tổ chức như Gun Violence Archive sử dụng ngưỡng thấp hơn, tính cả những trường hợp bị thương mà không nhất thiết phải tử vong. Sự khác biệt này khiến thống kê về xả súng hàng loạt thay đổi đáng kể tùy theo nguồn.
Ngày 1 tháng 8 năm 1966, Charles Whitman, một cựu lính thủy đánh bộ 25 tuổi, leo lên đài quan sát trên tháp đồng hồ của Đại học Texas tại Austin, mang theo nhiều loại súng và đạn dược. Trong khoảng 96 phút, ông ta bắn xuống khuôn viên trường và các khu vực xung quanh, khiến 14 người chết tại chỗ; cộng thêm vợ và mẹ bị giết trước đó trong đêm, tổng số người thiệt mạng liên quan đến Whitman là 16 người. Vụ việc được coi là vụ thảm sát súng đạn ở không gian công cộng quy mô lớn đầu tiên gây chấn động nước Mỹ hiện đại.
Ngày 20 tháng 4 năm 1999, hai học sinh lớp 12 của trường trung học Columbine ở Littleton, Colorado là Eric Harris 18 tuổi và Dylan Klebold 17 tuổi mang theo súng bán tự động, súng shotgun cưa ngắn và bom tự chế xông vào trường học, giết chết 12 học sinh và 1 giáo viên, làm bị thương hơn 20 người khác, trước khi tự bắn chết mình trong thư viện trường.
Vụ Columbine không phải là vụ xả súng trường học đầu tiên trong lịch sử Mỹ, nhưng là sự kiện đầu tiên gây ra cuộc tranh luận toàn quốc về bạo lực học đường ở quy mô và cường độ chưa từng có, đồng thời mở ra một kỷ nguyên mới khi các vụ tấn công tương tự sau đó thường xuyên viện dẫn Columbine như một hình mẫu.
Ngày 14 tháng 12 năm 2012, Adam Lanza, 20 tuổi, xông vào Trường Tiểu học Sandy Hook ở Newtown, Connecticut, giết chết 20 trẻ em trong độ tuổi 6 và 7 cùng 6 nhân viên nhà trường, trước khi tự bắn chết mình. Trước đó cùng ngày, Lanza đã giết mẹ ruột tại nhà.
Đây là một trong những vụ thảm sát trường học đẫm máu nhất trong lịch sử nước Mỹ và gây ra làn sóng phẫn nộ trên toàn quốc. Tuy vậy, ngay cả vụ việc này cũng không đủ tạo ra đột phá lập pháp về kiểm soát súng đạn ở cấp liên bang trong thời gian ngắn sau đó. Ở cấp tiểu bang, Connecticut, New York và Maryland là số ít bang thông qua các luật kiểm soát súng chặt chẽ hơn trong những tháng tiếp theo.
Tối ngày 1 tháng 10 năm 2017, Stephen Paddock, 64 tuổi, từ phòng 32 của khách sạn Mandalay Bay ở Las Vegas, Nevada, xả đạn xuống đám đông hơn 22.000 người đang tham dự lễ hội âm nhạc Route 91 Harvest. Paddock bắn hơn 1.000 phát trong khoảng 10 phút, giết chết 60 người, làm bị thương khoảng 413 người bởi đạn và tổng cộng 867 người nếu tính cả các ca chấn thương do hoảng loạn đám đông.
Đây là vụ xả súng hàng loạt đẫm máu nhất trong lịch sử nước Mỹ hiện đại do một cá nhân thực hiện. FBI kết thúc điều tra năm 2019 mà không xác định được động cơ rõ ràng; nhiều giả thuyết được đưa ra nhưng không giả thuyết nào được xác nhận chính thức.
4. Nguyên nhân bùng nổ nạn xả súng hàng loạt
Các nhà nghiên cứu xã hội học và tội phạm học chỉ ra một số yếu tố đặc thù của nước Mỹ giải thích tại sao xả súng hàng loạt xảy ra ở đây với tần suất và quy mô khác biệt so với các quốc gia phát triển khác.
- Yếu tố đầu tiên là khả năng tiếp cận vũ khí sát thương cao. Người dân Mỹ có thể mua các loại súng trường bán tự động như dòng AR-15 tương đối dễ dàng tại nhiều bang - loại vũ khí có xuất xứ từ thiết kế quân sự, có thể bắn nhiều phát liên tiếp trong thời gian rất ngắn với sức hủy diệt cao.
Đạo luật Cấm Vũ khí Tấn công liên bang được ký năm 1994 từng hạn chế việc sản xuất và mua bán các loại vũ khí này, nhưng đạo luật đó hết hiệu lực vào năm 2004 khi Quốc hội không gia hạn.
- Yếu tố thứ hai là khủng hoảng sức khỏe tâm thần và cô lập xã hội. Nhiều thủ phạm trong các vụ xả súng hàng loạt có hồ sơ gần tương đồng: nam giới trẻ tuổi, bị cô lập về mặt xã hội, mang tâm lý thù hận tích tụ trong thời gian dài, và thường bị cực đoan hóa qua các cộng đồng trực tuyến.
Hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần phân tán và khó tiếp cận tại Mỹ được nhiều chuyên gia xem là một lỗ hổng góp phần vào những tình huống như vậy, dù mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa bệnh tâm thần và bạo lực súng đạn vẫn còn được tranh luận trong giới nghiên cứu.
- Yếu tố thứ ba là hiệu ứng lây lan qua truyền thông. Nhiều nghiên cứu tâm lý học và tội phạm học ghi nhận rằng việc truyền thông đưa tin chi tiết về danh tính, tiểu sử và động cơ của thủ phạm có thể vô tình tạo ra hiệu ứng bắt chước ở những người mang tâm lý tương tự - hiện tượng thường được gọi là contagion effect.
Các vụ xả súng trường học kể từ sau Columbine năm 1999 cho thấy nhiều thủ phạm tiếp theo đã tuyên bố lấy vụ đó làm hình mẫu, cho thấy độ phủ truyền thông rộng rãi có thể khuếch đại chứ không chỉ phản ánh các vụ tấn công. Phản hồi trước các nghiên cứu này, một số tổ chức truyền thông lớn tại Mỹ đã cập nhật hướng dẫn đưa tin nội bộ theo hướng hạn chế đăng tải tên và hình ảnh của thủ phạm, dù chuẩn mực chung trong ngành vẫn chưa đồng nhất.
5. Diễn biến lập pháp
Trong nhiều thập niên, các nỗ lực cải cách luật súng đạn ở cấp liên bang liên tục bị chặn tại Quốc hội, phần lớn do sự phản đối của đảng Cộng hòa và áp lực từ các tổ chức vận động quyền sở hữu súng.
Phải đến ngày 25 tháng 6 năm 2022, sau vụ thảm sát Trường Tiểu học Robb ở Uvalde, Texas khiến 19 học sinh và 2 giáo viên thiệt mạng, Quốc hội mới thông qua đạo luật kiểm soát súng liên bang đáng kể đầu tiên trong gần 30 năm: Bipartisan Safer Communities Act.
Đạo luật tăng cường kiểm tra lý lịch đối với người mua súng dưới 21 tuổi, siết chặt định nghĩa về đại lý vũ khí cần có giấy phép liên bang, đóng một số lỗ hổng trong luật bạo lực gia đình, và tài trợ thêm cho các chương trình can thiệp khủng hoảng ở cấp tiểu bang.
Đạo luật này không đặt lại lệnh cấm vũ khí tấn công và bị nhiều người vận động cải cách đánh giá là chưa đủ để giải quyết căn nguyên của vấn đề. Ở cấp tiểu bang, California, Connecticut, Maryland và New York đã tự ban hành lệnh cấm vũ khí tấn công riêng từ sau khi lệnh cấm liên bang hết hiệu lực năm 2004, nhưng phần lớn các bang không làm vậy.
