Nguyễn Mạnh Hà - Bộ trưởng kinh tế đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Nguyễn Mạnh Hà (1913 - 1992) là một trong những nhân vật có xuất thân đặc biệt trong Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945. Ông xuất thân từ một gia đình Công giáo ở Hưng Yên, được đào tạo tại Pháp, có quốc tịch Pháp và không gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Tuy nhiên, sau Cách mạng Tháng Tám, ông được mời tham gia Chính phủ lâm thời và giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế Quốc gia, cơ quan sau đó được gọi trong nhiều văn bản là Bộ Quốc dân Kinh tế.
Quá trình hoạt động của ông từ năm 1945 đến năm 1946 cho thấy quyền lực của một nhân vật trong chính quyền mới được thể hiện trong những nhiệm vụ chính trị, kinh tế và ngoại giao được giao phó.
1. Xuất thân và quá trình học tập tại Pháp
Nguyễn Mạnh Hà sinh năm 1913 tại Hưng Yên trong một gia đình Công giáo. Năm 1926, khi khoảng 13 tuổi, ông sang Pháp học tập. Sau khi hoàn thành bậc trung học, ông theo học Luật và Chính trị học tại Pháp, trong đó có quá trình đào tạo tại Đại học Paris. Năm 1937, ông chính thức tốt nghiệp khoa Luật học và Chính trị học tại đây trước khi trở về nước làm việc, ông đồng thời mang quốc tịch Pháp. Cha ông tên là Mai, làm nghề y sĩ và từng tham gia Chiến tranh Thế giới lần thứ nhất (1914 - 1918).
Thời gian sống và học tập tại Pháp giúp Nguyễn Mạnh Hà tiếp cận hệ thống giáo dục, pháp luật và hành chính của Pháp trước khi trở về Việt Nam. Ông trở về Việt Nam vào khoảng năm 1938 và bắt đầu làm việc trong lĩnh vực lao động, kinh tế và hành chính ở Bắc Kỳ.
Xuất thân của Nguyễn Mạnh Hà có một đặc điểm đáng chú ý: ông không phải cán bộ cách mạng trưởng thành trong hệ thống tổ chức của Đảng Cộng sản Đông Dương. Ông cũng không phải một nhân vật chính trị thuần túy. Kinh nghiệm của ông chủ yếu hình thành từ giáo dục phương Tây, luật học, chính trị học và công tác hành chính kinh tế.
Chính nền tảng này về sau trở thành một trong những lý do khiến ông được lựa chọn tham gia chính quyền sau Cách mạng Tháng Tám.
2. Từ Thanh tra lao động đến Giám đốc Kinh tế Bắc Kỳ
Nhờ có chính sách cởi mở của Chính phủ Mặt trận Bình dân Pháp (Popular Front) thời bấy giờ, Nguyễn Mạnh Hà được bổ nhiệm làm Thanh tra Lao động (Labor Inspector) tại thành phố cảng Hải Phòng vào năm 1938.
Trong vai trò này, ông tiếp xúc gần gũi với đời sống công nhân. Từ năm 1939 - 1940, ông đứng ra thành lập và phát triển phong trào Thanh niên Lao động Công giáo (Jeunesse Ouvrière Chrétienne - JOC) tại vùng Hải Phòng nhằm bảo vệ quyền lợi và nâng cao đời sống tinh thần cho giới lao động.
Nhờ năng lực chuyên môn xuất sắc và sự chính trực, đến năm 1943, ông được chính quyền bổ nhiệm giữ chức vụ Giám đốc Kinh tế kiêm Thanh tra Lao động xứ Bắc Kỳ (Tonkin - phiên âm tiếng Việt là Bắc Kỳ - là tên gọi cũ do người Pháp sử dụng thời thuộc địa để chỉ vùng đất miền Bắc Việt Nam ngày nay).
Thời điểm bấy giờ, tình hình kinh tế kiểm soát bởi phát xít Nhật và thực dân Pháp vô cùng hỗn loạn, thị trường chợ đen hoành hành. Thị trưởng Hải Phòng lúc đó là Luciani đã tin tưởng giao cho ông trọng trách duy trì nguồn cung ứng lương thực cho thành phố vì nể trọng sự liêm khiết của ông.
Khi nạn đói Ất Dậu 1945 nổ ra khốc liệt tại miền Bắc, ông đã phối hợp chặt chẽ với nhà tư sản yêu nước Nguyễn Sơn Hà và các thành viên hội JOC cứu đói dân chúng. Để ngăn chặn tình trạng đầu cơ tích trữ tích gạo giá rẻ rồi bán lại kiếm lời, ông đã cho lập ra 5 nhà hàng bình dân tại Hải Phòng để cung cấp cơm nấu sẵn trực tiếp cho người nghèo đói. Hành động cứu trợ kịp thời này đã giúp cứu sống hàng ngàn người dân Hải Phòng qua cơn đói kém. Uy tín của ông tăng cao vượt bậc, được người dân ví như vị "cứu tinh"
.
Chính bệ phóng từ một viên chức kinh tế có tài, có đức và có tầm ảnh hưởng lớn trong giới tri thức lẫn giới lao động Công giáo đã khiến ông lọt vào "mắt xanh" của Mặt trận Việt Minh. Ngay sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trân trọng mời ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế Quốc gia đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
3. Từ một trí thức Công giáo ngoài Đảng đến Bộ trưởng trong Chính phủ lâm thời
Tại Hải Phòng, nhờ uy tín lẫy lừng của ông Nguyễn Mạnh Hà trong việc cứu đói và tổ chức phong trào Thanh niên Lao động Công giáo (JOC), Mặt trận Việt Minh tại địa phương đã nể trọng và tiến cử ông lên Trung ương. Nhận thấy ông Hà là một trí thức yêu nước, thấu hiểu luật pháp, thạo quản lý kinh tế lại có uy tín sâu sắc với đồng bào Công giáo, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định mời ông tham gia Chính phủ.
Kết quả là ngày 28.8.1945, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức được thành lập. Ở tuổi 32, ông Nguyễn Mạnh Hà bước vào chính trường với trọng trách cao nhất ngành kinh tế, ông được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế Quốc gia. Danh sách chính thức của Chính phủ lâm thời xác nhận ông là người đứng đầu cơ quan phụ trách kinh tế quốc gia.
Bộ Kinh tế Quốc gia là một trong những cơ quan được thành lập ngay trong những ngày đầu của chính quyền mới. Bộ Công Thương hiện nay xác định Bộ Kinh tế Quốc gia năm 1945 là tiền thân của hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế và thương mại về sau. Trong các văn bản pháp luật đương thời, tên gọi Bộ Quốc dân Kinh tế cũng được sử dụng.
Ông là một trong số ít các Bộ trưởng đứng ngoài Đảng Cộng sản Đông Dương thời điểm đó. Việc bổ nhiệm ông khẳng định tuyên bố của Việt Minh: Cách mạng này là của toàn dân, và người Công giáo hoàn toàn có vị trí xứng đáng trong lòng chế độ mới.
Trong hơn 4 tháng giữ ghế Bộ trưởng, ông cùng ê-kíp nhỏ (gồm Đổng lý văn phòng và Bí thư Nguyễn Đình Đầu) đã soạn thảo các nghị định cấp bách về lưu thông hàng hóa, tháo dỡ các ràng buộc độc quyền từ thời Pháp thuộc để khơi thông kinh tế quốc gia.
Ngay sau khi giành chính quyền, một trong những vấn đề cấp bách nhất của Chính phủ là tình trạng thiếu lương thực.
Nạn đói năm 1944 - 1945 đã gây hậu quả nghiêm trọng tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Sau khi chính quyền mới được thành lập, tình trạng thiếu lương thực tiếp tục bị tác động bởi lũ lụt, hệ thống giao thông gián đoạn, tình trạng thiếu phương tiện vận tải và sự đứt gãy của mạng lưới lưu thông giữa các vùng.
Trong bối cảnh đó, Bộ Kinh tế Quốc gia phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề: khôi phục sản xuất, tổ chức lưu thông hàng hóa, huy động lương thực từ các khu vực có nguồn cung và đưa gạo từ Nam Bộ ra Bắc.
Ngày 6.9.1945, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hà công bố thông cáo kêu gọi các hội buôn và tư gia có khả năng tổ chức mua, vận chuyển gạo từ Nam Bộ ra Bắc đến Bộ Kinh tế để bàn bạc với đại diện Chính phủ. Nội dung thông cáo cho thấy Chính phủ trong giai đoạn đầu chưa có đủ nguồn lực vật chất và phương tiện để tự mình tổ chức toàn bộ quá trình vận chuyển lương thực, do đó phải huy động cả mạng lưới thương nhân và tư nhân.
Điểm này có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu chính sách kinh tế của Chính phủ lâm thời. Chính quyền mới không lập tức thay thế toàn bộ cơ chế kinh tế cũ bằng một hệ thống quản lý tập trung, mà trong nhiều trường hợp vẫn sử dụng nguồn lực của giới kinh doanh và các mạng lưới thương mại đang tồn tại để giải quyết những nhu cầu trước mắt.
Các nghiên cứu về Bộ Kinh tế Quốc gia năm 1945 cho thấy một trong những nhiệm vụ trọng tâm của cơ quan này là cứu đói, khôi phục sản xuất và khơi thông lưu thông lương thực giữa các vùng.
4. Một bộ máy kinh tế mới trong một nền kinh tế chưa được tái cấu trúc
Ngày 2.10.1945, Bộ Quốc dân Kinh tế ban hành Nghị định số 08-BKT/VP về tổ chức bộ máy của Bộ. Theo tư liệu của Bộ Công Thương, cơ quan này gồm Văn phòng, các phòng sự vụ, các nha chuyên môn và Sở Thống kê. Điều này cho thấy Chính phủ lâm thời đã bắt đầu xây dựng một hệ thống quản lý kinh tế nhà nước ngay trong những tháng đầu tiên của nền độc lập.
Ngày 9.10.1945, Sắc lệnh số 48 được ban hành, cho phép các công ty và hãng kỹ nghệ, thương mại nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam tiếp tục hoạt động trong thời gian chờ xác định địa vị pháp lý mới. Văn bản được ký bởi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ trưởng Nội vụ Võ Nguyên Giáp và Bộ trưởng Quốc dân Kinh tế Nguyễn Mạnh Hà.
Một nghị định ngày 26.9.1945 về quản lý việc buôn bán, vận chuyển, chế biến, tàng trữ và sử dụng một số loại nông sản cũng mang chữ ký của Nguyễn Mạnh Hà với tư cách Bộ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế.
Những văn bản này cho thấy trong phạm vi Bộ Kinh tế Quốc gia, ông trực tiếp tham gia vào việc xây dựng và ban hành các quy định quản lý kinh tế.
5. Nguyễn Mạnh Hà và quá trình chuẩn bị Tổng tuyển cử
Ngày 26.9.1945, Sắc lệnh số 39 về việc thành lập Ủy ban dự thảo thể lệ Tổng tuyển cử được ban hành. Nguyễn Mạnh Hà là một trong những thành viên của Ủy ban này. Việc ông tham gia cơ quan chuẩn bị cho Tổng tuyển cử cho thấy vai trò quan trọng của ông trong quá trình xây dựng cơ chế pháp lý cho cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên.
Ngày 6.1.1946, cuộc Tổng tuyển cử diễn ra trên phạm vi cả nước. Nguyễn Mạnh Hà trúng cử đại biểu Quốc hội tại Hưng Yên.
Trong vòng chưa đầy năm tháng kể từ khi Chính phủ lâm thời được thành lập, ông đã đảm nhiệm đồng thời ba vai trò:
- Tành viên Chính phủ,
- Người đứng đầu cơ quan quản lý kinh tế
- Và đại biểu tham gia thiết lập cơ cấu Quốc hội của nhà nước mới.
6. Từ Bộ trưởng xuống Thứ trưởng trong Chính phủ Liên hiệp
Ngày 1.1.1946, Chính phủ Liên hiệp lâm thời được thành lập. Trong cơ cấu mới, Bộ Kinh tế Quốc gia được đổi tên thành Bộ Quốc dân Kinh tế, và Nguyễn Tường Long giữ chức Bộ trưởng. Nguyễn Mạnh Hà trở thành Thứ trưởng.
Nhằm dung hòa các đảng phái đối lập (như Việt Quốc, Việt Cách), ông đã chủ động, tự nguyện rút lui xuống giữ chức Thứ trưởng để nhường ghế Bộ trưởng cho ông Nguyễn Tường Long (thuộc Việt Quốc) nhằm ưu tiên cho đại cuộc đoàn kết. Hành động này nhận được sự đánh giá rất cao từ Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trong một cuộc trả lời phỏng vấn cuối tháng 12.1945, Hồ Chí Minh được dẫn lời giải thích rằng Nguyễn Mạnh Hà, với tư cách một người không đảng phái, đã chấp nhận xuống làm Thứ trưởng trong Chính phủ mới nhằm thể hiện sự đoàn kết giữa các thành phần.
7. Từ lĩnh vực kinh tế sang hoạt động ngoại giao
Sau khi rời vị trí Bộ trưởng, Nguyễn Mạnh Hà tiếp tục được sử dụng trong những nhiệm vụ mang tính chất đối ngoại.
Hoạt động ngoại giao của ông tuy diễn ra ngắn ngủi nhưng đóng vai trò then chốt trong giai đoạn "ngàn cân treo sợi tóc" của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1945 - 1946).
Theo hồi ức của ông, vào tháng 3.1946, Hồ Chí Minh giao cho ông một nhiệm vụ liên quan đến việc tiếp xúc và đàm phán với phía Pháp. Sau đó, ông tham gia đoàn đại biểu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Fontainebleau năm 1946 với tư cách là một đại biểu chính thức. Phái đoàn do Phạm Văn Đồng làm Trưởng đoàn, tập hợp những trí thức tinh hoa nhất như Phan Anh, Hoàng Minh Giám, Tạ Quang Bửu, và Nguyễn Mạnh Hà.
8. Nguyễn Mạnh Hà sau ngày Toàn quốc kháng chiến
Sau khi cuộc kháng chiến bùng nổ vào đêm 19.12.1946, do hoàn cảnh chiến tranh ác liệt và tình trạng sức khỏe không tốt, ông không kịp rút lên chiến khu cùng cơ quan Chính phủ lâm thời và bị mắc kẹt lại giữa lòng Hà Nội.
Nhận thấy ông là một trí thức uy tín có tầm ảnh hưởng rất lớn trong cộng đồng Công giáo, thực dân Pháp và chính quyền bù nhìn Bảo Đại đã liên tục tìm cách lôi kéo, dụ dỗ ông ra làm quan, đưa ra nhiều lời mời béo bở nhằm biến ông thành công cụ chính trị để xoa dịu phong trào đấu tranh. Ông đã thẳng thừng từ chối tất cả mọi lời đề nghị và tuyên bố giữ thái độ bất hợp tác hoàn toàn với chính quyền thuộc địa.
Dù không thể trực tiếp cầm súng ra mặt trận, ông cùng một số nhà trí thức có tiếng tại Hà Nội bấy giờ lập ra các nhóm thảo luận công khai nhằm thúc đẩy giải pháp chấm dứt chiến tranh. Nhóm của ông liên tục gửi thông điệp và lên tiếng yêu cầu Chính phủ Pháp phải dừng các chiến dịch quân sự, đồng thời bắt buộc phải đàm phán trực tiếp với Chính phủ Hồ Chí Minh để vãn hồi hòa bình.
9. Bị trục xuất khỏi Đông Dương và trở lại Pháp
Các hoạt động ngoại giao nhân dân ngay giữa lòng Hà Nội tạm chiếm của ông khiến quân Pháp vô cùng e dè và tức tối. Đến năm 1951, Đại tướng Pháp Jean de Lattre de Tassigny đã ký lệnh trục xuất ông Nguyễn Mạnh Hà cùng gia đình sang Pháp nhằm cách ly sức ảnh hưởng của ông đối với phong trào yêu nước trong nước
Đi cùng ông sang Pháp là người vợ - bà Renée Marrane. Bà là con gái của Georges Marrane, một chính khách, Thượng nghị sĩ kiêm Thị trưởng thành phố Ivry của Đảng Cộng sản Pháp. Vợ ông sau đó đã cải sang đạo Công giáo để đồng hành với ông.
Tại châu Âu, ông trở thành một trong những nhân vật nòng cốt thúc đẩy việc thành lập và phát triển phong trào "Lực lượng thứ ba". Đây là tập hợp những trí thức, nhân sĩ yêu nước có chung mục tiêu tối thượng: đòi chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình tại Việt Nam.
Ông tích cực sử dụng tầm ảnh hưởng của mình trong giới trí thức và cộng đồng Công giáo tiến bộ tại Pháp để vận động chính giới Pháp phải tìm một giải pháp hòa bình, công nhận quyền tự quyết và độc lập thực sự của dân tộc Việt Nam.
Năm 1965, ông tham dự một hội nghị về vấn đề Đông Dương tại Campuchia do Quốc vương Norodom Sihanouk triệu tập. Đây là giai đoạn chiến tranh Việt Nam bước vào thời kỳ mở rộng với sự can thiệp trực tiếp của Hoa Kỳ.
10. Trở lại Việt Nam sau năm 1975
Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, khi điều kiện đi lại giữa Pháp và Việt Nam dần được thuận lợi, ông đã có các chuyến trở về thăm lại đất nước sau hơn hai thập kỷ bị thực dân Pháp trục xuất.
Ông có dịp trở lại Hà Nội, Hải Phòng và Hưng Yên, gặp lại những người quen cũ và những địa điểm gắn với thời kỳ hoạt động trước năm 1945. Những bài viết về chuyến trở lại Việt Nam của ông ghi lại sự gắn bó của ông với Chủ tịch Hồ Chí Minh và với Chính phủ mà ông từng tham gia từ những ngày đầu thành lập.
Vị cựu Bộ trưởng đầu tiên từng xúc động chia sẻ:"Tôi tâm tình biết ơn sâu sắc người Cha chung của đất nước là Cụ Hồ Chí Minh, Người đã suốt đời cố gắng theo đuổi mục đích là mang về cho chúng ta độc lập, tự do, hạnh phúc".
Sau các chuyến thăm quê hương, ông trở lại Pháp để sống những năm tháng cuối đời cùng gia đình. Ông qua đời vào năm 1992 tại Pháp, thọ 79 tuổi
Nguyễn Mạnh Hà có vị trí đặc biệt trong lịch sử Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ông là Bộ trưởng đầu tiên phụ trách kinh tế của chính quyền mới, trực tiếp tham gia giải quyết vấn đề lương thực, tổ chức bộ máy quản lý kinh tế, ban hành các quy định về hoạt động thương mại và tham gia chuẩn bị cho Tổng tuyển cử. Sau khi rời chức Bộ trưởng, ông tiếp tục được giao những nhiệm vụ liên quan đến quan hệ Việt - Pháp và tham gia Hội nghị Fontainebleau năm 1946.
Cuộc đời chính trị của ông cũng phản ánh tính chất phức tạp của giai đoạn 1945 - 1946. Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khi đó vừa phải xây dựng hệ thống hành chính của một quốc gia mới, vừa xử lý nạn đói, khôi phục kinh tế, tổ chức Tổng tuyển cử, đối phó với nhiều lực lượng chính trị trong nước và đồng thời tiến hành thương lượng với Pháp.
Dù lịch sử có nhiều biến động và thăng trầm đưa đẩy ông phải sống xa xứ, nhưng danh xưng "Bộ trưởng Kinh tế đầu tiên của nước Việt Nam mới" và tấm lòng đại đoàn kết dân tộc của ông vẫn luôn được ghi nhận trang trọng trong biên niên sử nước nhà.
Nguồn khảo cứu
1. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Việt Nam Dân quốc Công báo, năm 1945 - 1946.
2. Bộ Công Thương, Lịch sử ngành Công Thương Việt Nam, phần lịch sử Bộ Kinh tế Quốc gia và Bộ Quốc dân Kinh tế giai đoạn 1945–1954.
3. Bộ Công Thương, các tư liệu về lịch sử hình thành và tổ chức Bộ Kinh tế Quốc gia năm 1945;
- Nghị định số 08-BKT/VP ngày 2 tháng 10 năm 1945.
- Sắc lệnh số 39 ngày 26 tháng 9 năm 1945 về việc thành lập Ủy ban dự thảo thể lệ Tổng tuyển cử.
- Sắc lệnh số 48 ngày 9 tháng 10 năm 1945 về việc các công ty, hãng kỹ nghệ và thương mại nước ngoài tiếp tục hoạt động tại Việt Nam.
- Nghị định ngày 26 tháng 9 năm 1945 về việc quản lý buôn bán, vận chuyển, chế biến, tàng trữ và sử dụng một số loại nông sản.
4. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam, các tư liệu về Hội nghị đàm phán Việt - Pháp tại Fontainebleau năm 1946.
5. Université du Québec à Montréal (UQAM), Dictionnaire historique de l’Indochine - Nguyễn Mạnh Hà (1913 - 1992).
6. Thư viện thành phố Hải Phòng, các tư liệu tiểu sử và nghiên cứu về Nguyễn Mạnh Hà, hoạt động tại Hải Phòng và quá trình tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
7. Nguyễn Mạnh Hà, các hồi ức và tư liệu cá nhân liên quan đến hoạt động chính trị, kinh tế và ngoại giao giai đoạn 1945 - 1946.
8. Các tư liệu về thành phần Chính phủ Liên hiệp lâm thời ngày 1 tháng 1 năm 1946 và sự thay đổi chức vụ của Nguyễn Mạnh Hà từ Bộ trưởng xuống Thứ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế.
9. Các nghiên cứu về Công giáo Việt Nam, trí thức Công giáo và sự tham gia của các nhân sĩ Công giáo trong Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1945 - 1946.
10. Các tư liệu và nghiên cứu về Hội nghị Fontainebleau năm 1946, quan hệ Việt - Pháp và hoạt động của phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
11. Các tư liệu nghiên cứu về tình hình kinh tế, nạn đói năm 1944 - 1945 và chính sách cứu đói, lưu thông lương thực của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những tháng đầu sau Cách mạng Tháng Tám.
Nguyễn Mạnh Hà (1913 - 1992) là một trong những nhân vật có xuất thân đặc biệt trong Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945. Ông xuất thân từ một gia đình Công giáo ở Hưng Yên, được đào tạo tại Pháp, có quốc tịch Pháp và không gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Tuy nhiên, sau Cách mạng Tháng Tám, ông được mời tham gia Chính phủ lâm thời và giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế Quốc gia, cơ quan sau đó được gọi trong nhiều văn bản là Bộ Quốc dân Kinh tế.
Quá trình hoạt động của ông từ năm 1945 đến năm 1946 cho thấy quyền lực của một nhân vật trong chính quyền mới được thể hiện trong những nhiệm vụ chính trị, kinh tế và ngoại giao được giao phó.
1. Xuất thân và quá trình học tập tại Pháp
Nguyễn Mạnh Hà sinh năm 1913 tại Hưng Yên trong một gia đình Công giáo. Năm 1926, khi khoảng 13 tuổi, ông sang Pháp học tập. Sau khi hoàn thành bậc trung học, ông theo học Luật và Chính trị học tại Pháp, trong đó có quá trình đào tạo tại Đại học Paris. Năm 1937, ông chính thức tốt nghiệp khoa Luật học và Chính trị học tại đây trước khi trở về nước làm việc, ông đồng thời mang quốc tịch Pháp. Cha ông tên là Mai, làm nghề y sĩ và từng tham gia Chiến tranh Thế giới lần thứ nhất (1914 - 1918).
Thời gian sống và học tập tại Pháp giúp Nguyễn Mạnh Hà tiếp cận hệ thống giáo dục, pháp luật và hành chính của Pháp trước khi trở về Việt Nam. Ông trở về Việt Nam vào khoảng năm 1938 và bắt đầu làm việc trong lĩnh vực lao động, kinh tế và hành chính ở Bắc Kỳ.
Xuất thân của Nguyễn Mạnh Hà có một đặc điểm đáng chú ý: ông không phải cán bộ cách mạng trưởng thành trong hệ thống tổ chức của Đảng Cộng sản Đông Dương. Ông cũng không phải một nhân vật chính trị thuần túy. Kinh nghiệm của ông chủ yếu hình thành từ giáo dục phương Tây, luật học, chính trị học và công tác hành chính kinh tế.
Chính nền tảng này về sau trở thành một trong những lý do khiến ông được lựa chọn tham gia chính quyền sau Cách mạng Tháng Tám.
2. Từ Thanh tra lao động đến Giám đốc Kinh tế Bắc Kỳ
Nhờ có chính sách cởi mở của Chính phủ Mặt trận Bình dân Pháp (Popular Front) thời bấy giờ, Nguyễn Mạnh Hà được bổ nhiệm làm Thanh tra Lao động (Labor Inspector) tại thành phố cảng Hải Phòng vào năm 1938.
Trong vai trò này, ông tiếp xúc gần gũi với đời sống công nhân. Từ năm 1939 - 1940, ông đứng ra thành lập và phát triển phong trào Thanh niên Lao động Công giáo (Jeunesse Ouvrière Chrétienne - JOC) tại vùng Hải Phòng nhằm bảo vệ quyền lợi và nâng cao đời sống tinh thần cho giới lao động.
Nhờ năng lực chuyên môn xuất sắc và sự chính trực, đến năm 1943, ông được chính quyền bổ nhiệm giữ chức vụ Giám đốc Kinh tế kiêm Thanh tra Lao động xứ Bắc Kỳ (Tonkin - phiên âm tiếng Việt là Bắc Kỳ - là tên gọi cũ do người Pháp sử dụng thời thuộc địa để chỉ vùng đất miền Bắc Việt Nam ngày nay).
Thời điểm bấy giờ, tình hình kinh tế kiểm soát bởi phát xít Nhật và thực dân Pháp vô cùng hỗn loạn, thị trường chợ đen hoành hành. Thị trưởng Hải Phòng lúc đó là Luciani đã tin tưởng giao cho ông trọng trách duy trì nguồn cung ứng lương thực cho thành phố vì nể trọng sự liêm khiết của ông.
Khi nạn đói Ất Dậu 1945 nổ ra khốc liệt tại miền Bắc, ông đã phối hợp chặt chẽ với nhà tư sản yêu nước Nguyễn Sơn Hà và các thành viên hội JOC cứu đói dân chúng. Để ngăn chặn tình trạng đầu cơ tích trữ tích gạo giá rẻ rồi bán lại kiếm lời, ông đã cho lập ra 5 nhà hàng bình dân tại Hải Phòng để cung cấp cơm nấu sẵn trực tiếp cho người nghèo đói. Hành động cứu trợ kịp thời này đã giúp cứu sống hàng ngàn người dân Hải Phòng qua cơn đói kém. Uy tín của ông tăng cao vượt bậc, được người dân ví như vị "cứu tinh"
.
Chính bệ phóng từ một viên chức kinh tế có tài, có đức và có tầm ảnh hưởng lớn trong giới tri thức lẫn giới lao động Công giáo đã khiến ông lọt vào "mắt xanh" của Mặt trận Việt Minh. Ngay sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trân trọng mời ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế Quốc gia đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
3. Từ một trí thức Công giáo ngoài Đảng đến Bộ trưởng trong Chính phủ lâm thời
Tại Hải Phòng, nhờ uy tín lẫy lừng của ông Nguyễn Mạnh Hà trong việc cứu đói và tổ chức phong trào Thanh niên Lao động Công giáo (JOC), Mặt trận Việt Minh tại địa phương đã nể trọng và tiến cử ông lên Trung ương. Nhận thấy ông Hà là một trí thức yêu nước, thấu hiểu luật pháp, thạo quản lý kinh tế lại có uy tín sâu sắc với đồng bào Công giáo, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định mời ông tham gia Chính phủ.
Kết quả là ngày 28.8.1945, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức được thành lập. Ở tuổi 32, ông Nguyễn Mạnh Hà bước vào chính trường với trọng trách cao nhất ngành kinh tế, ông được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế Quốc gia. Danh sách chính thức của Chính phủ lâm thời xác nhận ông là người đứng đầu cơ quan phụ trách kinh tế quốc gia.
Bộ Kinh tế Quốc gia là một trong những cơ quan được thành lập ngay trong những ngày đầu của chính quyền mới. Bộ Công Thương hiện nay xác định Bộ Kinh tế Quốc gia năm 1945 là tiền thân của hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế và thương mại về sau. Trong các văn bản pháp luật đương thời, tên gọi Bộ Quốc dân Kinh tế cũng được sử dụng.
Ông là một trong số ít các Bộ trưởng đứng ngoài Đảng Cộng sản Đông Dương thời điểm đó. Việc bổ nhiệm ông khẳng định tuyên bố của Việt Minh: Cách mạng này là của toàn dân, và người Công giáo hoàn toàn có vị trí xứng đáng trong lòng chế độ mới.
Trong hơn 4 tháng giữ ghế Bộ trưởng, ông cùng ê-kíp nhỏ (gồm Đổng lý văn phòng và Bí thư Nguyễn Đình Đầu) đã soạn thảo các nghị định cấp bách về lưu thông hàng hóa, tháo dỡ các ràng buộc độc quyền từ thời Pháp thuộc để khơi thông kinh tế quốc gia.
Ngay sau khi giành chính quyền, một trong những vấn đề cấp bách nhất của Chính phủ là tình trạng thiếu lương thực.
Nạn đói năm 1944 - 1945 đã gây hậu quả nghiêm trọng tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Sau khi chính quyền mới được thành lập, tình trạng thiếu lương thực tiếp tục bị tác động bởi lũ lụt, hệ thống giao thông gián đoạn, tình trạng thiếu phương tiện vận tải và sự đứt gãy của mạng lưới lưu thông giữa các vùng.
Trong bối cảnh đó, Bộ Kinh tế Quốc gia phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề: khôi phục sản xuất, tổ chức lưu thông hàng hóa, huy động lương thực từ các khu vực có nguồn cung và đưa gạo từ Nam Bộ ra Bắc.
Ngày 6.9.1945, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hà công bố thông cáo kêu gọi các hội buôn và tư gia có khả năng tổ chức mua, vận chuyển gạo từ Nam Bộ ra Bắc đến Bộ Kinh tế để bàn bạc với đại diện Chính phủ. Nội dung thông cáo cho thấy Chính phủ trong giai đoạn đầu chưa có đủ nguồn lực vật chất và phương tiện để tự mình tổ chức toàn bộ quá trình vận chuyển lương thực, do đó phải huy động cả mạng lưới thương nhân và tư nhân.
Điểm này có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu chính sách kinh tế của Chính phủ lâm thời. Chính quyền mới không lập tức thay thế toàn bộ cơ chế kinh tế cũ bằng một hệ thống quản lý tập trung, mà trong nhiều trường hợp vẫn sử dụng nguồn lực của giới kinh doanh và các mạng lưới thương mại đang tồn tại để giải quyết những nhu cầu trước mắt.
Các nghiên cứu về Bộ Kinh tế Quốc gia năm 1945 cho thấy một trong những nhiệm vụ trọng tâm của cơ quan này là cứu đói, khôi phục sản xuất và khơi thông lưu thông lương thực giữa các vùng.
4. Một bộ máy kinh tế mới trong một nền kinh tế chưa được tái cấu trúc
Ngày 2.10.1945, Bộ Quốc dân Kinh tế ban hành Nghị định số 08-BKT/VP về tổ chức bộ máy của Bộ. Theo tư liệu của Bộ Công Thương, cơ quan này gồm Văn phòng, các phòng sự vụ, các nha chuyên môn và Sở Thống kê. Điều này cho thấy Chính phủ lâm thời đã bắt đầu xây dựng một hệ thống quản lý kinh tế nhà nước ngay trong những tháng đầu tiên của nền độc lập.
Ngày 9.10.1945, Sắc lệnh số 48 được ban hành, cho phép các công ty và hãng kỹ nghệ, thương mại nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam tiếp tục hoạt động trong thời gian chờ xác định địa vị pháp lý mới. Văn bản được ký bởi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ trưởng Nội vụ Võ Nguyên Giáp và Bộ trưởng Quốc dân Kinh tế Nguyễn Mạnh Hà.
Một nghị định ngày 26.9.1945 về quản lý việc buôn bán, vận chuyển, chế biến, tàng trữ và sử dụng một số loại nông sản cũng mang chữ ký của Nguyễn Mạnh Hà với tư cách Bộ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế.
Những văn bản này cho thấy trong phạm vi Bộ Kinh tế Quốc gia, ông trực tiếp tham gia vào việc xây dựng và ban hành các quy định quản lý kinh tế.
5. Nguyễn Mạnh Hà và quá trình chuẩn bị Tổng tuyển cử
Ngày 26.9.1945, Sắc lệnh số 39 về việc thành lập Ủy ban dự thảo thể lệ Tổng tuyển cử được ban hành. Nguyễn Mạnh Hà là một trong những thành viên của Ủy ban này. Việc ông tham gia cơ quan chuẩn bị cho Tổng tuyển cử cho thấy vai trò quan trọng của ông trong quá trình xây dựng cơ chế pháp lý cho cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên.
Ngày 6.1.1946, cuộc Tổng tuyển cử diễn ra trên phạm vi cả nước. Nguyễn Mạnh Hà trúng cử đại biểu Quốc hội tại Hưng Yên.
Trong vòng chưa đầy năm tháng kể từ khi Chính phủ lâm thời được thành lập, ông đã đảm nhiệm đồng thời ba vai trò:
- Tành viên Chính phủ,
- Người đứng đầu cơ quan quản lý kinh tế
- Và đại biểu tham gia thiết lập cơ cấu Quốc hội của nhà nước mới.
6. Từ Bộ trưởng xuống Thứ trưởng trong Chính phủ Liên hiệp
Ngày 1.1.1946, Chính phủ Liên hiệp lâm thời được thành lập. Trong cơ cấu mới, Bộ Kinh tế Quốc gia được đổi tên thành Bộ Quốc dân Kinh tế, và Nguyễn Tường Long giữ chức Bộ trưởng. Nguyễn Mạnh Hà trở thành Thứ trưởng.
Nhằm dung hòa các đảng phái đối lập (như Việt Quốc, Việt Cách), ông đã chủ động, tự nguyện rút lui xuống giữ chức Thứ trưởng để nhường ghế Bộ trưởng cho ông Nguyễn Tường Long (thuộc Việt Quốc) nhằm ưu tiên cho đại cuộc đoàn kết. Hành động này nhận được sự đánh giá rất cao từ Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trong một cuộc trả lời phỏng vấn cuối tháng 12.1945, Hồ Chí Minh được dẫn lời giải thích rằng Nguyễn Mạnh Hà, với tư cách một người không đảng phái, đã chấp nhận xuống làm Thứ trưởng trong Chính phủ mới nhằm thể hiện sự đoàn kết giữa các thành phần.
7. Từ lĩnh vực kinh tế sang hoạt động ngoại giao
Sau khi rời vị trí Bộ trưởng, Nguyễn Mạnh Hà tiếp tục được sử dụng trong những nhiệm vụ mang tính chất đối ngoại.
Hoạt động ngoại giao của ông tuy diễn ra ngắn ngủi nhưng đóng vai trò then chốt trong giai đoạn "ngàn cân treo sợi tóc" của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1945 - 1946).
Theo hồi ức của ông, vào tháng 3.1946, Hồ Chí Minh giao cho ông một nhiệm vụ liên quan đến việc tiếp xúc và đàm phán với phía Pháp. Sau đó, ông tham gia đoàn đại biểu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Fontainebleau năm 1946 với tư cách là một đại biểu chính thức. Phái đoàn do Phạm Văn Đồng làm Trưởng đoàn, tập hợp những trí thức tinh hoa nhất như Phan Anh, Hoàng Minh Giám, Tạ Quang Bửu, và Nguyễn Mạnh Hà.
8. Nguyễn Mạnh Hà sau ngày Toàn quốc kháng chiến
Sau khi cuộc kháng chiến bùng nổ vào đêm 19.12.1946, do hoàn cảnh chiến tranh ác liệt và tình trạng sức khỏe không tốt, ông không kịp rút lên chiến khu cùng cơ quan Chính phủ lâm thời và bị mắc kẹt lại giữa lòng Hà Nội.
Nhận thấy ông là một trí thức uy tín có tầm ảnh hưởng rất lớn trong cộng đồng Công giáo, thực dân Pháp và chính quyền bù nhìn Bảo Đại đã liên tục tìm cách lôi kéo, dụ dỗ ông ra làm quan, đưa ra nhiều lời mời béo bở nhằm biến ông thành công cụ chính trị để xoa dịu phong trào đấu tranh. Ông đã thẳng thừng từ chối tất cả mọi lời đề nghị và tuyên bố giữ thái độ bất hợp tác hoàn toàn với chính quyền thuộc địa.
Dù không thể trực tiếp cầm súng ra mặt trận, ông cùng một số nhà trí thức có tiếng tại Hà Nội bấy giờ lập ra các nhóm thảo luận công khai nhằm thúc đẩy giải pháp chấm dứt chiến tranh. Nhóm của ông liên tục gửi thông điệp và lên tiếng yêu cầu Chính phủ Pháp phải dừng các chiến dịch quân sự, đồng thời bắt buộc phải đàm phán trực tiếp với Chính phủ Hồ Chí Minh để vãn hồi hòa bình.
9. Bị trục xuất khỏi Đông Dương và trở lại Pháp
Các hoạt động ngoại giao nhân dân ngay giữa lòng Hà Nội tạm chiếm của ông khiến quân Pháp vô cùng e dè và tức tối. Đến năm 1951, Đại tướng Pháp Jean de Lattre de Tassigny đã ký lệnh trục xuất ông Nguyễn Mạnh Hà cùng gia đình sang Pháp nhằm cách ly sức ảnh hưởng của ông đối với phong trào yêu nước trong nước
Đi cùng ông sang Pháp là người vợ - bà Renée Marrane. Bà là con gái của Georges Marrane, một chính khách, Thượng nghị sĩ kiêm Thị trưởng thành phố Ivry của Đảng Cộng sản Pháp. Vợ ông sau đó đã cải sang đạo Công giáo để đồng hành với ông.
Tại châu Âu, ông trở thành một trong những nhân vật nòng cốt thúc đẩy việc thành lập và phát triển phong trào "Lực lượng thứ ba". Đây là tập hợp những trí thức, nhân sĩ yêu nước có chung mục tiêu tối thượng: đòi chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình tại Việt Nam.
Ông tích cực sử dụng tầm ảnh hưởng của mình trong giới trí thức và cộng đồng Công giáo tiến bộ tại Pháp để vận động chính giới Pháp phải tìm một giải pháp hòa bình, công nhận quyền tự quyết và độc lập thực sự của dân tộc Việt Nam.
Năm 1965, ông tham dự một hội nghị về vấn đề Đông Dương tại Campuchia do Quốc vương Norodom Sihanouk triệu tập. Đây là giai đoạn chiến tranh Việt Nam bước vào thời kỳ mở rộng với sự can thiệp trực tiếp của Hoa Kỳ.
10. Trở lại Việt Nam sau năm 1975
Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, khi điều kiện đi lại giữa Pháp và Việt Nam dần được thuận lợi, ông đã có các chuyến trở về thăm lại đất nước sau hơn hai thập kỷ bị thực dân Pháp trục xuất.
Ông có dịp trở lại Hà Nội, Hải Phòng và Hưng Yên, gặp lại những người quen cũ và những địa điểm gắn với thời kỳ hoạt động trước năm 1945. Những bài viết về chuyến trở lại Việt Nam của ông ghi lại sự gắn bó của ông với Chủ tịch Hồ Chí Minh và với Chính phủ mà ông từng tham gia từ những ngày đầu thành lập.
Vị cựu Bộ trưởng đầu tiên từng xúc động chia sẻ:"Tôi tâm tình biết ơn sâu sắc người Cha chung của đất nước là Cụ Hồ Chí Minh, Người đã suốt đời cố gắng theo đuổi mục đích là mang về cho chúng ta độc lập, tự do, hạnh phúc".
Sau các chuyến thăm quê hương, ông trở lại Pháp để sống những năm tháng cuối đời cùng gia đình. Ông qua đời vào năm 1992 tại Pháp, thọ 79 tuổi
Nguyễn Mạnh Hà có vị trí đặc biệt trong lịch sử Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ông là Bộ trưởng đầu tiên phụ trách kinh tế của chính quyền mới, trực tiếp tham gia giải quyết vấn đề lương thực, tổ chức bộ máy quản lý kinh tế, ban hành các quy định về hoạt động thương mại và tham gia chuẩn bị cho Tổng tuyển cử. Sau khi rời chức Bộ trưởng, ông tiếp tục được giao những nhiệm vụ liên quan đến quan hệ Việt - Pháp và tham gia Hội nghị Fontainebleau năm 1946.
Cuộc đời chính trị của ông cũng phản ánh tính chất phức tạp của giai đoạn 1945 - 1946. Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khi đó vừa phải xây dựng hệ thống hành chính của một quốc gia mới, vừa xử lý nạn đói, khôi phục kinh tế, tổ chức Tổng tuyển cử, đối phó với nhiều lực lượng chính trị trong nước và đồng thời tiến hành thương lượng với Pháp.
Dù lịch sử có nhiều biến động và thăng trầm đưa đẩy ông phải sống xa xứ, nhưng danh xưng "Bộ trưởng Kinh tế đầu tiên của nước Việt Nam mới" và tấm lòng đại đoàn kết dân tộc của ông vẫn luôn được ghi nhận trang trọng trong biên niên sử nước nhà.
Nguồn khảo cứu
1. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Việt Nam Dân quốc Công báo, năm 1945 - 1946.
2. Bộ Công Thương, Lịch sử ngành Công Thương Việt Nam, phần lịch sử Bộ Kinh tế Quốc gia và Bộ Quốc dân Kinh tế giai đoạn 1945–1954.
3. Bộ Công Thương, các tư liệu về lịch sử hình thành và tổ chức Bộ Kinh tế Quốc gia năm 1945;
- Nghị định số 08-BKT/VP ngày 2 tháng 10 năm 1945.
- Sắc lệnh số 39 ngày 26 tháng 9 năm 1945 về việc thành lập Ủy ban dự thảo thể lệ Tổng tuyển cử.
- Sắc lệnh số 48 ngày 9 tháng 10 năm 1945 về việc các công ty, hãng kỹ nghệ và thương mại nước ngoài tiếp tục hoạt động tại Việt Nam.
- Nghị định ngày 26 tháng 9 năm 1945 về việc quản lý buôn bán, vận chuyển, chế biến, tàng trữ và sử dụng một số loại nông sản.
4. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam, các tư liệu về Hội nghị đàm phán Việt - Pháp tại Fontainebleau năm 1946.
5. Université du Québec à Montréal (UQAM), Dictionnaire historique de l’Indochine - Nguyễn Mạnh Hà (1913 - 1992).
6. Thư viện thành phố Hải Phòng, các tư liệu tiểu sử và nghiên cứu về Nguyễn Mạnh Hà, hoạt động tại Hải Phòng và quá trình tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
7. Nguyễn Mạnh Hà, các hồi ức và tư liệu cá nhân liên quan đến hoạt động chính trị, kinh tế và ngoại giao giai đoạn 1945 - 1946.
8. Các tư liệu về thành phần Chính phủ Liên hiệp lâm thời ngày 1 tháng 1 năm 1946 và sự thay đổi chức vụ của Nguyễn Mạnh Hà từ Bộ trưởng xuống Thứ trưởng Bộ Quốc dân Kinh tế.
9. Các nghiên cứu về Công giáo Việt Nam, trí thức Công giáo và sự tham gia của các nhân sĩ Công giáo trong Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1945 - 1946.
10. Các tư liệu và nghiên cứu về Hội nghị Fontainebleau năm 1946, quan hệ Việt - Pháp và hoạt động của phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
11. Các tư liệu nghiên cứu về tình hình kinh tế, nạn đói năm 1944 - 1945 và chính sách cứu đói, lưu thông lương thực của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những tháng đầu sau Cách mạng Tháng Tám.
