Phan Kế Toại và những ngày cuối cùng của Phủ Khâm sai Bắc Bộ
1. Từ gia đình quan lại đến Trường Thuộc địa
Phan Kế Toại sinh năm 1892 tại làng Mông Phụ, Đường Lâm, Sơn Tây, trong một gia đình có truyền thống làm quan. Cha ông là Phan Kế Tiến, từng giữ chức Tuần phủ Phúc Yên. Từ nhỏ, Phan Kế Toại được học chữ Hán rồi tiếp tục theo học chương trình Tây học tại Hà Nội trước khi vào Trường Hậu bổ, cơ sở đào tạo nhân sự cho bộ máy hành chính đương thời.
Năm 1911, ông được chính quyền bảo hộ cấp học bổng sang Pháp học tại Trường Thuộc địa (École Coloniale) ở Paris. Sau khi hoàn thành chương trình, ông trở về Việt Nam năm 1914 và bắt đầu con đường quan trường.
Các tài liệu về tiểu sử Phan Kế Toại ghi nhận rằng trong thời gian ở Pháp, ông từng gặp Nguyễn Tất Thành, khi đó đang tìm cách tiếp cận Trường Thuộc địa. Câu chuyện về cuộc gặp này được thuật lại trong các hồi ức và tiểu sử về Phan Kế Toại, trong đó có lời kể của gia đình và các tài liệu báo chí về sau. Tuy nhiên, một số tài liệu về hành trình của Nguyễn Tất Thành cho biết ông rời Pháp sang Hoa Kỳ năm 1912 rồi sang Anh năm 1913, trước khi trở lại Pháp cuối năm 1917.
Dù vậy, mối liên hệ giữa hai người được nhắc lại nhiều lần trong các hồi ký và bài viết về cuộc đời Phan Kế Toại. Nhiều năm sau, khi Phan Kế Toại đã trở thành một viên chức cao cấp trong chính quyền, mối quan hệ này lại được nhắc đến trong bối cảnh ông tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
2. Một viên quan trong thời cuộc biến động
Năm 1914, Phan Kế Toại trở về nước và được bổ nhiệm làm Tri huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh. Sau đó, ông lần lượt giữ nhiều chức vụ trong hệ thống hành chính như Tri phủ, Bố chính, Tuần phủ và Tổng đốc.
Ông từng làm việc tại nhiều địa phương, trong đó có Hà Tĩnh, Tuyên Quang, Kiến An, Hà Đông, Quảng Yên, Nam Định, Lạng Sơn, Phúc Yên, Bắc Ninh và Thái Bình. Sự nghiệp hành chính của ông kéo dài qua nhiều giai đoạn khác nhau của chế độ thuộc địa, từ những năm cuối của triều Nguyễn đến thời kỳ Nhật Bản kiểm soát Đông Dương.
Trong các hồi ức của gia đình và những tài liệu viết về ông, Phan Kế Toại thường được mô tả là một viên quan chú trọng công việc hành chính và đời sống dân chúng. Tại quê nhà Mông Phụ, ông từng tìm cách đưa nghề làm nón và áo tơi lá về địa phương, tổ chức việc truyền nghề cho người dân.
Những hoạt động này diễn ra trong một thời kỳ mà bộ máy hành chính địa phương chịu ảnh hưởng trực tiếp của chính quyền bảo hộ Pháp, trong khi xã hội Việt Nam đang xuất hiện ngày càng nhiều phong trào chính trị và tổ chức chống thuộc địa.
3. Từ Tổng đốc Thái Bình đến Khâm sai Bắc Bộ
Năm 1941, Phan Kế Toại được bổ nhiệm làm Tổng đốc Thái Bình. Đây là lúc tình hình Đông Dương thay đổi nhanh chóng sau khi Nhật Bản đưa quân vào Đông Dương từ năm 1940.
Ngày 9 tháng 3 năm 1945, quân Nhật tiến hành đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương. Bộ máy cai trị của Pháp bị giải thể, trong khi Nhật thúc đẩy việc thành lập một chính phủ Việt Nam dưới danh nghĩa độc lập.
Ngày 17 tháng 4 năm 1945, Chính phủ Trần Trọng Kim được thành lập tại Huế. Sau đó, triều đình Bảo Đại tổ chức lại bộ máy hành chính ở Bắc Bộ. Ngày 27 tháng 4 năm 1945, Phan Kế Toại được cử làm Khâm sai đại thần Bắc Bộ, đứng đầu Phủ Khâm sai tại Hà Nội.
Chức vụ Khâm sai đặt ông vào một vị trí đặc biệt trong những tháng cuối cùng của chế độ quân chủ. Trên danh nghĩa, ông đại diện cho Hoàng đế Bảo Đại tại Bắc Bộ và có quyền hạn lớn đối với bộ máy hành chính địa phương.
Nhưng bộ máy này tồn tại trong thời gian rất ngắn. Nhật Bản vẫn giữ quyền kiểm soát quân sự, quân Pháp đã bị tước quyền sau cuộc đảo chính tháng 3, trong khi Việt Minh đang mở rộng hoạt động và chuẩn bị cho một cuộc chuyển biến chính trị trên phạm vi cả nước.
4. Từ chức nhưng chưa thể rời nhiệm sở
Trong thời gian làm Khâm sai, Phan Kế Toại ngày càng gặp khó khăn trong việc thực hiện các yêu cầu của phía Nhật.
Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất là tình trạng thiếu lương thực và nạn đói tại miền Bắc. Các nguồn viết về Phan Kế Toại cho biết khi phía Nhật yêu cầu chính quyền vận động người dân nhổ lúa để trồng đay và tăng cường thu gom lương thực, ông đã tìm cách tránh trực tiếp thực hiện một số chỉ thị, trong đó có việc lấy lý do sức khỏe để không đứng ra thi hành.
Trong thời gian còn làm Tổng đốc Thái Bình, ông đã bí mật chuyển cho Việt Minh một khoản 500 đồng bạc Đông Dương thông qua Nguyễn Công Liệu vào năm 1944.
Tháng 7 năm 1945, ông xin từ chức Khâm sai nhưng chưa được triều đình chấp thuận ngay. Ông tiếp tục ở lại vị trí này cho đến ngày 17 tháng 8. Trong khoảng thời gian đó, tình hình chính trị tại Hà Nội đã chuyển biến rất nhanh.
5. Đêm 17 tháng 8
Ngày 15 tháng 8 năm 1945, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh. Tin tức này làm thay đổi căn bản tương quan lực lượng tại Đông Dương.
Tại Hà Nội, các tổ chức Việt Minh nhanh chóng chuẩn bị cho cuộc giành chính quyền. Ngày 17 tháng 8, một cuộc mít tinh của Tổng hội Công chức tại Nhà hát Lớn đã chuyển hướng thành cuộc biểu tình ủng hộ Việt Minh. Trong đêm cùng ngày, Thành bộ Việt Minh Hà Nội quyết định tiến hành cuộc tổng khởi nghĩa vào ngày 19 tháng 8.
Cũng trong ngày 17 tháng 8, triều đình Huế chấp thuận việc Phan Kế Toại thôi chức Khâm sai và cử Nguyễn Xuân Chữ thay thế.
Khoảng 22 giờ, Phan Kế Toại rời Phủ Khâm sai. Theo các tài liệu về ông, trước khi rời nhiệm sở, ông gọi một viên chánh quản lại cùng một bảo an binh tên Nguyễn Sỹ Là đến và dặn không được nổ súng nếu lực lượng cách mạng tiến vào, đồng thời phải mở cửa.
Sau khi rời Phủ Khâm sai, Phan Kế Toại trở về nhà riêng ở phố Hàng Bột.
6. Ngày 19 tháng 8 tại Hà Nội
Sáng 19 tháng 8 năm 1945, hàng vạn người từ nội thành và ngoại thành Hà Nội tập trung về khu vực Nhà hát Lớn.
Khoảng cuối buổi sáng, cuộc mít tinh chuyển thành cuộc tuần hành tới các cơ quan chính quyền trọng yếu. Một trong những mục tiêu quan trọng nhất là Phủ Khâm sai Bắc Bộ, nơi đặt cơ quan đầu não của chính quyền tại Bắc Bộ.
Khi đoàn người tiến vào, lực lượng bảo vệ Phủ Khâm sai không tổ chức kháng cự bằng vũ lực. Cổng được mở và lực lượng cách mạng nhanh chóng kiểm soát khu vực. Nguyễn Xuân Chữ, người vừa thay Phan Kế Toại, bị bắt giữ rồi sau đó được thả.
Từ các cơ quan hành chính, cuộc chuyển giao quyền lực tiếp tục diễn ra tại nhiều vị trí khác trong thành phố. Trong cùng ngày, lực lượng cách mạng cũng tiến vào các cơ quan như Tòa Thị chính, Sở Cảnh sát và Trại Bảo an binh.
7. Từ một viên quan cũ đến Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Sau khi chính quyền ở Hà Nội chuyển sang tay Việt Minh, Phan Kế Toại trở về quê nhà tại Mông Phụ.
Sau khi chiến tranh Việt - Pháp bùng nổ cuối năm 1946, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa rút khỏi Hà Nội và tổ chức bộ máy tại Việt Bắc. Năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh cử người đến Thanh Lũng, Sơn Tây, mời Phan Kế Toại tham gia chính quyền.
Theo hồi ức của Phan Kế An, con trai Phan Kế Toại, lời mời này có liên hệ với mối quan hệ giữa hai người từ thời còn ở Pháp. Phan Kế Toại nhận lời và lên Việt Bắc.
Tháng 11 năm 1947, ông được giao giữ chức quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ, sau đó chính thức đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng. Danh sách lãnh đạo Bộ Nội vụ do Bộ Nội vụ công bố ghi nhận Phan Kế Toại giữ chức Bộ trưởng từ tháng 11.1947 đến tháng 4.1963.
Ngày 19 tháng 8 năm 1948, ông được tham gia Hội đồng Quốc phòng Tối cao, cơ quan được thành lập trong thời kỳ kháng chiến để phối hợp các vấn đề quốc phòng và chiến tranh.
8. Phó Thủ tướng trong thời kỳ xây dựng miền Bắc
Sau Hiệp định Genève năm 1954 và việc chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản Hà Nội năm 1954, Phan Kế Toại tiếp tục hoạt động trong bộ máy nhà nước.
Ngày 20 tháng 9 năm 1955, ông được bổ nhiệm làm Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Ông tiếp tục giữ chức Phó Thủ tướng qua các nhiệm kỳ chính phủ sau đó. Ông giữ chức Phó Thủ tướng từ tháng 9.1955 cho đến khi qua đời năm 1973.
Trong thời gian này, ông đồng thời tham gia Đoàn Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Ngày 30 tháng 4 năm 1963, Quốc hội thông qua nghị quyết miễn nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Nội vụ đối với Phan Kế Toại và cử Ung Văn Khiêm thay ông. Từ thời điểm đó, Phan Kế Toại tiếp tục giữ chức Phó Thủ tướng.
9. Những năm cuối đời
Phan Kế Toại qua đời ngày 26.6.1973.
Cuộc đời ông trải qua nhiều hệ thống chính trị khác nhau: từ bộ máy hành chính của triều Nguyễn và chính quyền bảo hộ Pháp, sang chức Khâm sai Bắc Bộ dưới triều Bảo Đại năm 1945, rồi tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và giữ chức Phó Thủ tướng trong gần hai thập niên.
Ngày 24 tháng 8 năm 2009, Nhà nước Việt Nam truy tặng ông Huân chương Hồ Chí Minh.
10. Phan Kế Toại trong những ngày tháng Tám
Trong lịch sử Cách mạng Tháng Tám tại Hà Nội, Phan Kế Toại không phải là người tổ chức cuộc khởi nghĩa và cũng không phải người trực tiếp lãnh đạo lực lượng Việt Minh. Vai trò của ông là người đứng đầu bộ máy hành chính Bắc Bộ vào đúng lúc chính quyền cũ mất khả năng duy trì quyền lực.
Ngày 17 tháng 8, ông rời Phủ Khâm sai sau khi được chấp thuận từ chức. Hai ngày sau, ngày 19 tháng 8, lực lượng cách mạng tiến vào cơ quan này và tiếp quản mà không xảy ra cuộc đấu súng lớn.
Từ một viên quan được đào tạo trong hệ thống hành chính thuộc địa, Phan Kế Toại đã đi qua nhiều lần thay đổi của chính quyền Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ 20. Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Phan Kế Toại với tư cách là Khâm sai Bắc Bộ của chính phủ Trần Trọng Kim đã có quyết định từ chức đúng lúc và ra lệnh cho lực lượng bảo an không nổ súng, giúp việc chuyển giao chính quyền ở Hà Nội diễn ra nhanh chóng, ít đổ máu.
1. Từ gia đình quan lại đến Trường Thuộc địa
Phan Kế Toại sinh năm 1892 tại làng Mông Phụ, Đường Lâm, Sơn Tây, trong một gia đình có truyền thống làm quan. Cha ông là Phan Kế Tiến, từng giữ chức Tuần phủ Phúc Yên. Từ nhỏ, Phan Kế Toại được học chữ Hán rồi tiếp tục theo học chương trình Tây học tại Hà Nội trước khi vào Trường Hậu bổ, cơ sở đào tạo nhân sự cho bộ máy hành chính đương thời.
Năm 1911, ông được chính quyền bảo hộ cấp học bổng sang Pháp học tại Trường Thuộc địa (École Coloniale) ở Paris. Sau khi hoàn thành chương trình, ông trở về Việt Nam năm 1914 và bắt đầu con đường quan trường.
Các tài liệu về tiểu sử Phan Kế Toại ghi nhận rằng trong thời gian ở Pháp, ông từng gặp Nguyễn Tất Thành, khi đó đang tìm cách tiếp cận Trường Thuộc địa. Câu chuyện về cuộc gặp này được thuật lại trong các hồi ức và tiểu sử về Phan Kế Toại, trong đó có lời kể của gia đình và các tài liệu báo chí về sau. Tuy nhiên, một số tài liệu về hành trình của Nguyễn Tất Thành cho biết ông rời Pháp sang Hoa Kỳ năm 1912 rồi sang Anh năm 1913, trước khi trở lại Pháp cuối năm 1917.
Dù vậy, mối liên hệ giữa hai người được nhắc lại nhiều lần trong các hồi ký và bài viết về cuộc đời Phan Kế Toại. Nhiều năm sau, khi Phan Kế Toại đã trở thành một viên chức cao cấp trong chính quyền, mối quan hệ này lại được nhắc đến trong bối cảnh ông tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
2. Một viên quan trong thời cuộc biến động
Năm 1914, Phan Kế Toại trở về nước và được bổ nhiệm làm Tri huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh. Sau đó, ông lần lượt giữ nhiều chức vụ trong hệ thống hành chính như Tri phủ, Bố chính, Tuần phủ và Tổng đốc.
Ông từng làm việc tại nhiều địa phương, trong đó có Hà Tĩnh, Tuyên Quang, Kiến An, Hà Đông, Quảng Yên, Nam Định, Lạng Sơn, Phúc Yên, Bắc Ninh và Thái Bình. Sự nghiệp hành chính của ông kéo dài qua nhiều giai đoạn khác nhau của chế độ thuộc địa, từ những năm cuối của triều Nguyễn đến thời kỳ Nhật Bản kiểm soát Đông Dương.
Trong các hồi ức của gia đình và những tài liệu viết về ông, Phan Kế Toại thường được mô tả là một viên quan chú trọng công việc hành chính và đời sống dân chúng. Tại quê nhà Mông Phụ, ông từng tìm cách đưa nghề làm nón và áo tơi lá về địa phương, tổ chức việc truyền nghề cho người dân.
Những hoạt động này diễn ra trong một thời kỳ mà bộ máy hành chính địa phương chịu ảnh hưởng trực tiếp của chính quyền bảo hộ Pháp, trong khi xã hội Việt Nam đang xuất hiện ngày càng nhiều phong trào chính trị và tổ chức chống thuộc địa.
3. Từ Tổng đốc Thái Bình đến Khâm sai Bắc Bộ
Năm 1941, Phan Kế Toại được bổ nhiệm làm Tổng đốc Thái Bình. Đây là lúc tình hình Đông Dương thay đổi nhanh chóng sau khi Nhật Bản đưa quân vào Đông Dương từ năm 1940.
Ngày 9 tháng 3 năm 1945, quân Nhật tiến hành đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương. Bộ máy cai trị của Pháp bị giải thể, trong khi Nhật thúc đẩy việc thành lập một chính phủ Việt Nam dưới danh nghĩa độc lập.
Ngày 17 tháng 4 năm 1945, Chính phủ Trần Trọng Kim được thành lập tại Huế. Sau đó, triều đình Bảo Đại tổ chức lại bộ máy hành chính ở Bắc Bộ. Ngày 27 tháng 4 năm 1945, Phan Kế Toại được cử làm Khâm sai đại thần Bắc Bộ, đứng đầu Phủ Khâm sai tại Hà Nội.
Chức vụ Khâm sai đặt ông vào một vị trí đặc biệt trong những tháng cuối cùng của chế độ quân chủ. Trên danh nghĩa, ông đại diện cho Hoàng đế Bảo Đại tại Bắc Bộ và có quyền hạn lớn đối với bộ máy hành chính địa phương.
Nhưng bộ máy này tồn tại trong thời gian rất ngắn. Nhật Bản vẫn giữ quyền kiểm soát quân sự, quân Pháp đã bị tước quyền sau cuộc đảo chính tháng 3, trong khi Việt Minh đang mở rộng hoạt động và chuẩn bị cho một cuộc chuyển biến chính trị trên phạm vi cả nước.
4. Từ chức nhưng chưa thể rời nhiệm sở
Trong thời gian làm Khâm sai, Phan Kế Toại ngày càng gặp khó khăn trong việc thực hiện các yêu cầu của phía Nhật.
Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất là tình trạng thiếu lương thực và nạn đói tại miền Bắc. Các nguồn viết về Phan Kế Toại cho biết khi phía Nhật yêu cầu chính quyền vận động người dân nhổ lúa để trồng đay và tăng cường thu gom lương thực, ông đã tìm cách tránh trực tiếp thực hiện một số chỉ thị, trong đó có việc lấy lý do sức khỏe để không đứng ra thi hành.
Trong thời gian còn làm Tổng đốc Thái Bình, ông đã bí mật chuyển cho Việt Minh một khoản 500 đồng bạc Đông Dương thông qua Nguyễn Công Liệu vào năm 1944.
Tháng 7 năm 1945, ông xin từ chức Khâm sai nhưng chưa được triều đình chấp thuận ngay. Ông tiếp tục ở lại vị trí này cho đến ngày 17 tháng 8. Trong khoảng thời gian đó, tình hình chính trị tại Hà Nội đã chuyển biến rất nhanh.
5. Đêm 17 tháng 8
Ngày 15 tháng 8 năm 1945, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh. Tin tức này làm thay đổi căn bản tương quan lực lượng tại Đông Dương.
Tại Hà Nội, các tổ chức Việt Minh nhanh chóng chuẩn bị cho cuộc giành chính quyền. Ngày 17 tháng 8, một cuộc mít tinh của Tổng hội Công chức tại Nhà hát Lớn đã chuyển hướng thành cuộc biểu tình ủng hộ Việt Minh. Trong đêm cùng ngày, Thành bộ Việt Minh Hà Nội quyết định tiến hành cuộc tổng khởi nghĩa vào ngày 19 tháng 8.
Cũng trong ngày 17 tháng 8, triều đình Huế chấp thuận việc Phan Kế Toại thôi chức Khâm sai và cử Nguyễn Xuân Chữ thay thế.
Khoảng 22 giờ, Phan Kế Toại rời Phủ Khâm sai. Theo các tài liệu về ông, trước khi rời nhiệm sở, ông gọi một viên chánh quản lại cùng một bảo an binh tên Nguyễn Sỹ Là đến và dặn không được nổ súng nếu lực lượng cách mạng tiến vào, đồng thời phải mở cửa.
Sau khi rời Phủ Khâm sai, Phan Kế Toại trở về nhà riêng ở phố Hàng Bột.
6. Ngày 19 tháng 8 tại Hà Nội
Sáng 19 tháng 8 năm 1945, hàng vạn người từ nội thành và ngoại thành Hà Nội tập trung về khu vực Nhà hát Lớn.
Khoảng cuối buổi sáng, cuộc mít tinh chuyển thành cuộc tuần hành tới các cơ quan chính quyền trọng yếu. Một trong những mục tiêu quan trọng nhất là Phủ Khâm sai Bắc Bộ, nơi đặt cơ quan đầu não của chính quyền tại Bắc Bộ.
Khi đoàn người tiến vào, lực lượng bảo vệ Phủ Khâm sai không tổ chức kháng cự bằng vũ lực. Cổng được mở và lực lượng cách mạng nhanh chóng kiểm soát khu vực. Nguyễn Xuân Chữ, người vừa thay Phan Kế Toại, bị bắt giữ rồi sau đó được thả.
Từ các cơ quan hành chính, cuộc chuyển giao quyền lực tiếp tục diễn ra tại nhiều vị trí khác trong thành phố. Trong cùng ngày, lực lượng cách mạng cũng tiến vào các cơ quan như Tòa Thị chính, Sở Cảnh sát và Trại Bảo an binh.
7. Từ một viên quan cũ đến Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Sau khi chính quyền ở Hà Nội chuyển sang tay Việt Minh, Phan Kế Toại trở về quê nhà tại Mông Phụ.
Sau khi chiến tranh Việt - Pháp bùng nổ cuối năm 1946, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa rút khỏi Hà Nội và tổ chức bộ máy tại Việt Bắc. Năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh cử người đến Thanh Lũng, Sơn Tây, mời Phan Kế Toại tham gia chính quyền.
Theo hồi ức của Phan Kế An, con trai Phan Kế Toại, lời mời này có liên hệ với mối quan hệ giữa hai người từ thời còn ở Pháp. Phan Kế Toại nhận lời và lên Việt Bắc.
Tháng 11 năm 1947, ông được giao giữ chức quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ, sau đó chính thức đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng. Danh sách lãnh đạo Bộ Nội vụ do Bộ Nội vụ công bố ghi nhận Phan Kế Toại giữ chức Bộ trưởng từ tháng 11.1947 đến tháng 4.1963.
Ngày 19 tháng 8 năm 1948, ông được tham gia Hội đồng Quốc phòng Tối cao, cơ quan được thành lập trong thời kỳ kháng chiến để phối hợp các vấn đề quốc phòng và chiến tranh.
8. Phó Thủ tướng trong thời kỳ xây dựng miền Bắc
Sau Hiệp định Genève năm 1954 và việc chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản Hà Nội năm 1954, Phan Kế Toại tiếp tục hoạt động trong bộ máy nhà nước.
Ngày 20 tháng 9 năm 1955, ông được bổ nhiệm làm Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Ông tiếp tục giữ chức Phó Thủ tướng qua các nhiệm kỳ chính phủ sau đó. Ông giữ chức Phó Thủ tướng từ tháng 9.1955 cho đến khi qua đời năm 1973.
Trong thời gian này, ông đồng thời tham gia Đoàn Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Ngày 30 tháng 4 năm 1963, Quốc hội thông qua nghị quyết miễn nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Nội vụ đối với Phan Kế Toại và cử Ung Văn Khiêm thay ông. Từ thời điểm đó, Phan Kế Toại tiếp tục giữ chức Phó Thủ tướng.
9. Những năm cuối đời
Phan Kế Toại qua đời ngày 26.6.1973.
Cuộc đời ông trải qua nhiều hệ thống chính trị khác nhau: từ bộ máy hành chính của triều Nguyễn và chính quyền bảo hộ Pháp, sang chức Khâm sai Bắc Bộ dưới triều Bảo Đại năm 1945, rồi tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và giữ chức Phó Thủ tướng trong gần hai thập niên.
Ngày 24 tháng 8 năm 2009, Nhà nước Việt Nam truy tặng ông Huân chương Hồ Chí Minh.
10. Phan Kế Toại trong những ngày tháng Tám
Trong lịch sử Cách mạng Tháng Tám tại Hà Nội, Phan Kế Toại không phải là người tổ chức cuộc khởi nghĩa và cũng không phải người trực tiếp lãnh đạo lực lượng Việt Minh. Vai trò của ông là người đứng đầu bộ máy hành chính Bắc Bộ vào đúng lúc chính quyền cũ mất khả năng duy trì quyền lực.
Ngày 17 tháng 8, ông rời Phủ Khâm sai sau khi được chấp thuận từ chức. Hai ngày sau, ngày 19 tháng 8, lực lượng cách mạng tiến vào cơ quan này và tiếp quản mà không xảy ra cuộc đấu súng lớn.
Từ một viên quan được đào tạo trong hệ thống hành chính thuộc địa, Phan Kế Toại đã đi qua nhiều lần thay đổi của chính quyền Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ 20. Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Phan Kế Toại với tư cách là Khâm sai Bắc Bộ của chính phủ Trần Trọng Kim đã có quyết định từ chức đúng lúc và ra lệnh cho lực lượng bảo an không nổ súng, giúp việc chuyển giao chính quyền ở Hà Nội diễn ra nhanh chóng, ít đổ máu.
