Số phận quân đội nhà Tần sau khi tiêu diệt Lục Quốc
Sự thống nhất Trung Hoa năm 221 TCN thường được xem là đỉnh cao của nhà Tần. Sau hơn một thế kỷ chiến tranh giữa các nước chư hầu, Tần Thủy Hoàng lần đầu tiên thiết lập một đế chế tập quyền bao trùm phần lớn Trung Quốc cổ đại.
Nhưng sau đó chuyện gì xảy ra với đội quân đã giúp nhà Tần chinh phục toàn bộ Lục Quốc?
Nhiều sử liệu cho rằng sau năm 221 TCN, gần một triệu quân Tần được chia thành các "quân đoàn" lớn rồi lần lượt đưa ra biên giới phía Bắc, xuống Lĩnh Nam hoặc tham gia các công trình xây dựng. Thực tế cách mô tả này có tính khái quát nhưng không hoàn toàn phù hợp với cơ cấu quân sự của nhà Tần.
Sau khi tiêu diệt Lục Quốc, quân đội Tần được tái phân bổ thành lực lượng đồn trú, lực lượng viễn chinh, lực lượng bảo vệ biên giới và lực lượng phục vụ cho hệ thống nhà nước, trong khi một bộ phận quân nhân có thể trở về địa phương hoặc chuyển sang các nhiệm vụ khác.
Chính cấu trúc này đã tạo điểm yếu trí mạng cho nhà Tần về sau, khi sở hữu một bộ máy quân sự đủ mạnh để chinh phục thiên hạ, nhưng khi đế chế sụp đổ, một phần đáng kể lực lượng ấy lại trở thành quân đội của các thế lực chống Tần.
1. Mục tiêu khác của quân đội Tần sau năm 221 TCN
Trong thời Chiến Quốc, quân đội Tần được xây dựng để phục vụ một mục tiêu tương đối rõ ràng là tiêu diệt Lục Quốc.
Sau khi Lục Quốc lần lượt bị tiêu diệt, Tần Thủy Hoàng phải đối mặt với một vấn đề khác khi làm thế nào kiểm soát một lãnh thổ khổng lồ vừa bị chinh phục.
Mới bị chinh phục, các vùng đất cũ của Lục Quốc không hoàn toàn trung thành với chính quyền Tần. Tầng lớp quý tộc cũ vẫn tồn tại, ký ức về các quốc gia trước đây chưa biến mất và ở nhiều khu vực, nhà Tần vẫn phải duy trì phần lớn quân đội để bảo đảm trật tự chiếm đóng và trấn áp phản loạn.
2. Biên giới phía Bắc và chiến dịch chống Hung Nô
Lúc này, mối lo phía Bắc dần hình thành, các nhóm du mục phương Bắc, đặc biệt Hung Nô, trở thành mối đe dọa thường trực đối với các khu vực biên giới. Một trong những nhiệm vụ quân sự lớn nhất của nhà Tần sau thống nhất lúc này là bảo vệ biên giới phía Bắc.
Khoảng năm 215 TCN, tướng Mông Điềm được Tần Thủy Hoàng giao chỉ huy một lực lượng lớn tiến đánh Hung Nô. Sử ký của Tư Mã Thiên ghi nhận quy mô lực lượng lên tới hàng trăm nghìn người trong các chiến dịch của Mông Điềm.
Mông Điềm đã đẩy Hung Nô ra khỏi một số khu vực phía Bắc và sau đó phụ trách hệ thống phòng thủ biên giới.
Trong bối cảnh đó, các tuyến thành lũy cũ của Tần, Triệu và Yên được kết nối, mở rộng và xây dựng lại. Đây là một trong những tiền thân của hệ thống mà hậu thế thường gọi chung là Vạn Lý Trường Thành.
Lực lượng tại biên giới bao gồm quân đội và lao dịch thực hiện nhiều chức năng trong hệ thống phòng thủ biên giới:
- Bảo vệ biên cương;
- Đồn trú;
- Tuần tra;
- Vận chuyển;
- Xây dựng công sự;
- Và tiến hành các chiến dịch quân sự đánh đuổi Hung Nô.
3. Mông Điềm, Vương Ly và sự tan rã của hệ thống phòng thủ phía Bắc
Sau khi Tần Thủy Hoàng qua đời năm 210 TCN, chính trị trong triều đình nhanh chóng rơi vào khủng hoảng.
Mông Điềm và em trai Mông Nghị trở thành những nạn nhân đầu tiên của cuộc đấu tranh quyền lực quanh Hồ Hợi, Triệu Cao và Lý Tư.
Mông Điềm bị buộc phải tự sát. Sau đó, quyền chỉ huy lực lượng phía Bắc gắn với Vương Ly, con của Vương Bí và cháu của Vương Tiễn – dòng họ quân sự nổi tiếng từng đóng vai trò quyết định trong quá trình Tần tiêu diệt Lục Quốc.
Khi khởi nghĩa bùng nổ năm 209 TCN, lực lượng từng bảo vệ biên giới phía Bắc được điều xuống miền Trung để đối phó với quân nổi dậy. Thời điểm này nhà Tần đã phải rút lực lượng từ các tuyến phòng thủ ngoại biên để cứu lấy trung tâm đế quốc.
4. Cự Lộc: bước ngoặt làm tan rã lực lượng chủ lực của Tần
Năm 207 TCN, Vương Ly chỉ huy lực lượng Tần tiến đánh quân chư hầu tại khu vực Cự Lộc. Đối thủ của ông là Hạng Vũ, và trận Cự Lộc trở thành một trong những trận đánh quyết định của thời kỳ cuối Tần.
Hạng Vũ đã thực hiện chiến thuật nổi tiếng "đập nồi chìm thuyền", cắt đường lui và buộc quân đội của mình chiến đấu với quyết tâm sinh tồn.
Nguồn sử liệu truyền thống ghi nhận Vương Ly bị bắt và bị Hạng Vũ xử tử sau đó, dù các chi tiết cụ thể về thời điểm và cách thức vẫn được diễn giải khác nhau trong các nguồn.
Một bộ phận lớn lực lượng Tần vốn được điều từ biên giới phía Bắc đã bị tiêu diệt, tàn quân mất khả năng chiến đấu. Nhà Tần mất đi một trong những lực lượng chủ lực cuối cùng có thể bảo vệ triều đình.
5. Một mặt trận khác tại Lĩnh Nam
Trong khi quân Tần phải chiến đấu ở phía Bắc thì phía Nam đế quốc cũng xuất hiện một chiến trường khổng lồ.
Các chiến dịch chinh phục Lĩnh Nam bắt đầu từ cuối thế kỷ III TCN. Khu vực này bao gồm phần lớn vùng Hoa Nam ngày nay và kéo dài xuống phía nam, với phạm vi ảnh hưởng của nhà Tần liên quan đến khu vực nay thuộc Quảng Đông, Quảng Tây và một phần miền Bắc Việt Nam.
Các chiến dịch tại đây có sự tham gia của các tướng như Đồ Thư, Nhâm Ngao và Triệu Đà.
Đây là một chiến trường đặc biệt khó khăn với quân Tần với khí hậu nhiệt đới, địa hình rừng núi, khoảng cách xa trung tâm đế quốc và sự chống cự của các cộng đồng bản địa, khiến việc chinh phục và duy trì quyền kiểm soát Lĩnh Nam trở thành nhiệm vụ cực kỳ tốn kém nhân lực, tài lực.
Sử liệu truyền thống ghi nhận nhà Tần phải huy động lực lượng rất lớn cho chiến trường này. Dù con số hàng trăm nghìn quân chưa được xác nhận chắc chắn, nhưng rõ ràng nhà Tần đã phải triển khai một lực lượng quân sự lớn và duy trì sự hiện diện lâu dài tại phương Nam.
6. Vì sao quân Tần ở Lĩnh Nam không trở về cứu triều đình?
Đây là một trong những vấn đề thú vị nhất của giai đoạn cuối Tần. Khi cuộc khởi nghĩa Trần Thắng – Ngô Quảng bùng nổ năm 209 TCN và sau đó Lưu Bang, Hạng Vũ cùng nhiều lực lượng khác nổi lên, trung tâm đế quốc bắt đầu sụp đổ.
Nhưng lực lượng Tần ở Lĩnh Nam không lập tức kéo quân về Hàm Dương.
Nguyên nhân do khoảng cách địa lý rất lớn, hệ thống giao thông khó khăn và bản thân Lĩnh Nam vẫn cần được kiểm soát. Quan trọng hơn là khi trung ương sụp đổ, những lực lượng đóng tại vùng biên có thể trở thành những thực thể quân sự tương đối độc lập.
Sau khi nhà Tần mất quyền kiểm soát ở trung nguyên, Triệu Đà củng cố quyền lực tại Lĩnh Nam và đến năm 204 TCN thiết lập nước Nam Việt.
7. Triệu Đà và sự chuyển hóa từ quân Tần thành quân Nam Việt
Triệu Đà không phải một nhà lãnh đạo chống Tần từ đầu, mà là một tướng của Tần được giao nhiệm vụ ở Lĩnh Nam.
Nhưng khi cơ cấu chính trị Tần sụp đổ, lòng trung thành của Triệu Đà không còn hướng về triều đình cũ. Triệu Đà đã tận dụng khoảng cách địa lý và sức mạnh quân sự tại địa phương để xây dựng quyền lực riêng.
8. Quân đội, lao dịch và những đại công trình của nhà Tần
Những công trình vĩ đại nhất của nhà Tần gồm Vạn Lý Trường Thành, lăng Tần Thủy Hoàng và cung A Phòng với chi phí nhân lực cực kỳ lớn.
Nhà Tần sử dụng một hệ thống lao dịch quy mô rất lớn cho các đại công trình. Những người tham gia đến từ nhiều nguồn khác nhau, không hoàn toàn là quân nhân đã giải ngũ. Hệ thống pháp luật và nghĩa vụ lao dịch của nhà Tần cho phép nhà nước huy động dân cư theo nhiều hình thức.
Lực lượng lao động bị huy động trong thời gian dài, kết hợp với thuế khóa, nghĩa vụ quân sự và các chiến dịch quân sự liên tục, tạo ra áp lực rất lớn lên xã hội. Đây là một trong những yếu tố góp phần hình thành sự bất mãn đối với chính quyền Tần.
9. Ly Sơn và sự xuất hiện của đạo quân Chương Hàm
Một trong những biến cố quân sự đáng kinh ngạc nhất xảy ra vào cuối năm 208 TCN.
Khi các lực lượng khởi nghĩa ngày càng mạnh và nhà Tần thiếu quân chính quy để đối phó, Chương Hàm đề xuất sử dụng những người đang bị giam giữ hoặc lao dịch tại khu vực Ly Sơn. Những người này được ân xá và tái vũ trang, từ đây hình thành lực lượng dưới quyền Chương Hàm.
Điều đáng chú ý là đạo quân này không tồn tại từ thời thống nhất, mà là sản phẩm của tình trạng khẩn cấp quân sự thời điểm đó, và cũng là dấu hiệu cho thấy cấu trúc quân sự của nhà Tần đã bước vào giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng.
10. Chương Hàm: vị tướng cuối cùng còn có khả năng cứu nhà Tần
Chương Hàm nhanh chóng chứng minh năng lực khi ông đánh bại nhiều lực lượng nổi dậy và góp phần tiêu diệt Trần Thắng. Sau đó ông đối đầu với lực lượng của Hạng Lương.
Năm 208 TCN, Hạng Lương tử trận. Chương Hàm trở thành vị tướng quan trọng nhất của nhà Tần. Tuy nhiên chính trị và hậu cần của nhà Tần lúc này đã bộc lộ nhiều vấn đề nghiêm trọng ở trung ương.
11. Triệu Cao và sự phá hủy hệ thống chính quyền trung uơng
Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại của nhà Tần. Triệu Cao thao túng triều đình, loại bỏ những nhân vật có khả năng phản đối ông và làm suy yếu sự phối hợp giữa chính quyền trung ương với các tướng lĩnh ngoài chiến trường.
Việc Triệu Cao nhiều lần ngăn cản triều đình cung cấp viện binh, quân lương, hậu cần khiến Chương Hàm rơi vào tình thế cực kỳ nguy hiểm khi đối thủ Hạng Vũ ngày càng mạnh. Sử ký mô tả Chương Hàm nhiều lần xin viện binh nhưng chỉ nhận được nhỏ giọt.
Chương Hàm đã đầu hàng Hạng Vũ vào năm 206 TCN sau Trận Cự Lộc. Đạo quân cuối cùng còn đủ khả năng chiến đấu cho nhà Tần đã bị tiêu diệt hoàn toàn bởi cả trên chiến trường lẫn hậu phương trung ương.
12. Hai mươi vạn hàng binh và thảm sát Tân An
Sau khi Chương Hàm đầu hàng, ông dẫn theo một lực lượng khoảng 200.000 quân theo Sử ký. Con số này không thể khẳng định chính xác trong các tư liệu cổ, nhưng cũng phản ánh quy mô rất lớn của quân đội thường trực nhà Tần.
Theo truyền thống sử liệu được ghi lại trong Sử ký, khoảng 200.000 hàng quân này bị chôn sống tại Tân An, khi Hạng Vũ quyết định xử lý lực lượng hàng binh này đã lo ngại lượng hàng binh quá lớn có thể nội dậy làm phản, cũng như không đủ nguồn lực để duy trì lượng tù nhân khổng lồ.
Đây là một trong những vụ thảm sát hàng binh lớn nhất được ghi nhận trong lịch sử Trung Hoa cổ đại.
13. Số phận của quân đội nhà Tần sau năm 221 TCN
Nhìn toàn bộ quá trình từ năm 221 đến 207 TCN, có thể thấy quân đội Tần dần tan rã theo từng khu vực.
- Ở phía Bắc, lực lượng của Mông Điềm bị phân rã sau khủng hoảng chính trị và cuối cùng lực lượng của Vương Ly thất bại tại Cự Lộc.
- Ở phương Nam, lực lượng Tần tồn tại tương đối nguyên vẹn và trở thành nền tảng cho Nam Việt.
- Ở trung nguyên, Chương Hàm xây dựng một lực lượng mới từ những người bị lao dịch và tù nhân.
- Một bộ phận khác của dân cư tiếp tục bị huy động cho các công trình hoặc gia nhập các lực lượng nổi dậy.
Nói cách khác, khi nhà Tần sụp đổ, có nhiều nhóm quân đội Tần khác nhau, nằm ở những vị trí địa lý khác nhau và chịu những số phận khác nhau.
14. Từ quân đội của đế chế đến quân đội của các thế lực mới
Điều thú vị nhất là rất nhiều người từng phục vụ nhà Tần tiếp tục chiến đấu trong thời kỳ Hán – Sở tranh hùng sau đó.
Một người từng là quân nhân Tần nhưng khi triều đình cũ sụp đổ, họ có thể chuyển sang phục vụ các lãnh chúa mới. Đây là hiện tượng phổ biến trong các cuộc nội chiến lớn: nhà nước sụp đổ nhưng con người, kỹ năng quân sự và cơ cấu tổ chức quân đội không biến mất.
Về mặt quân sự, sự chuyển giao quyền lực từ Tần sang Hán thực ra là một quá trình tái cấu trúc nguồn nhân lực quân sự của toàn bộ đế quốc.
15. Vì sao một đế quốc quân sự mạnh lại sụp đổ nhanh như vậy?
Nếu nhà Tần có một bộ máy quân sự mạnh đến mức đánh bại toàn bộ Lục Quốc, tại sao chỉ hơn một thập niên sau thống nhất lại sụp đổ?
Câu trả lời nằm ở sự khác biệt giữa khả năng chiến tranh và khả năng duy trì một đế chế. Nhà Tần cực kỳ hiệu quả trong việc huy động nguồn lực cho chiến tranh, nhưng cùng một cơ chế huy động đó lại tạo ra sức ép khổng lồ đối với xã hội khi chiến tranh đã kết thúc.
- Quân dịch.
- Lao dịch.
- Thuế khóa.
- Xây dựng công trình.
- Chiến tranh ở phía Bắc.
- Chiến tranh tại Lĩnh Nam.
- Kiểm soát các vùng đất mới.
Tất cả đều tạo thành một hệ thống huy động nguồn lực khổng lồ. Nhà Tần có thể sử dụng hệ thống này trong chiến tranh tổng lực. Nhưng khi chiến tranh kết thúc, nó đòi hỏi phải chuyển sang một trạng thái quản trị khác, thế nhưng nhà Tần dường như không có đủ thời gian để thực hiện quá trình chuyển đổi nhằm ổn định chính trị thống nhất.
Nhà Tần đã tạo ra một trong những bộ máy quân sự hiệu quả nhất thời cổ đại. Tần Thủy Hoàng đã không kịp xây dựng một cơ chế chính trị đủ bền vững để quản lý đế chế. Sau khi ông chết, nhà Tần nhanh chóng sụp đổ nhưng không làm biến mất lực lượng quân sự của mình.
Nguồn lực quân sự từng tạo nên sức mạnh của đế chế được các thế lực mới tiếp quản và sử dụng để xây dựng trật tự hậu Tần.
Sự thống nhất Trung Hoa năm 221 TCN thường được xem là đỉnh cao của nhà Tần. Sau hơn một thế kỷ chiến tranh giữa các nước chư hầu, Tần Thủy Hoàng lần đầu tiên thiết lập một đế chế tập quyền bao trùm phần lớn Trung Quốc cổ đại.
Nhưng sau đó chuyện gì xảy ra với đội quân đã giúp nhà Tần chinh phục toàn bộ Lục Quốc?
Nhiều sử liệu cho rằng sau năm 221 TCN, gần một triệu quân Tần được chia thành các "quân đoàn" lớn rồi lần lượt đưa ra biên giới phía Bắc, xuống Lĩnh Nam hoặc tham gia các công trình xây dựng. Thực tế cách mô tả này có tính khái quát nhưng không hoàn toàn phù hợp với cơ cấu quân sự của nhà Tần.
Sau khi tiêu diệt Lục Quốc, quân đội Tần được tái phân bổ thành lực lượng đồn trú, lực lượng viễn chinh, lực lượng bảo vệ biên giới và lực lượng phục vụ cho hệ thống nhà nước, trong khi một bộ phận quân nhân có thể trở về địa phương hoặc chuyển sang các nhiệm vụ khác.
Chính cấu trúc này đã tạo điểm yếu trí mạng cho nhà Tần về sau, khi sở hữu một bộ máy quân sự đủ mạnh để chinh phục thiên hạ, nhưng khi đế chế sụp đổ, một phần đáng kể lực lượng ấy lại trở thành quân đội của các thế lực chống Tần.
1. Mục tiêu khác của quân đội Tần sau năm 221 TCN
Trong thời Chiến Quốc, quân đội Tần được xây dựng để phục vụ một mục tiêu tương đối rõ ràng là tiêu diệt Lục Quốc.
Sau khi Lục Quốc lần lượt bị tiêu diệt, Tần Thủy Hoàng phải đối mặt với một vấn đề khác khi làm thế nào kiểm soát một lãnh thổ khổng lồ vừa bị chinh phục.
Mới bị chinh phục, các vùng đất cũ của Lục Quốc không hoàn toàn trung thành với chính quyền Tần. Tầng lớp quý tộc cũ vẫn tồn tại, ký ức về các quốc gia trước đây chưa biến mất và ở nhiều khu vực, nhà Tần vẫn phải duy trì phần lớn quân đội để bảo đảm trật tự chiếm đóng và trấn áp phản loạn.
2. Biên giới phía Bắc và chiến dịch chống Hung Nô
Lúc này, mối lo phía Bắc dần hình thành, các nhóm du mục phương Bắc, đặc biệt Hung Nô, trở thành mối đe dọa thường trực đối với các khu vực biên giới. Một trong những nhiệm vụ quân sự lớn nhất của nhà Tần sau thống nhất lúc này là bảo vệ biên giới phía Bắc.
Khoảng năm 215 TCN, tướng Mông Điềm được Tần Thủy Hoàng giao chỉ huy một lực lượng lớn tiến đánh Hung Nô. Sử ký của Tư Mã Thiên ghi nhận quy mô lực lượng lên tới hàng trăm nghìn người trong các chiến dịch của Mông Điềm.
Mông Điềm đã đẩy Hung Nô ra khỏi một số khu vực phía Bắc và sau đó phụ trách hệ thống phòng thủ biên giới.
Trong bối cảnh đó, các tuyến thành lũy cũ của Tần, Triệu và Yên được kết nối, mở rộng và xây dựng lại. Đây là một trong những tiền thân của hệ thống mà hậu thế thường gọi chung là Vạn Lý Trường Thành.
Lực lượng tại biên giới bao gồm quân đội và lao dịch thực hiện nhiều chức năng trong hệ thống phòng thủ biên giới:
- Bảo vệ biên cương;
- Đồn trú;
- Tuần tra;
- Vận chuyển;
- Xây dựng công sự;
- Và tiến hành các chiến dịch quân sự đánh đuổi Hung Nô.
3. Mông Điềm, Vương Ly và sự tan rã của hệ thống phòng thủ phía Bắc
Sau khi Tần Thủy Hoàng qua đời năm 210 TCN, chính trị trong triều đình nhanh chóng rơi vào khủng hoảng.
Mông Điềm và em trai Mông Nghị trở thành những nạn nhân đầu tiên của cuộc đấu tranh quyền lực quanh Hồ Hợi, Triệu Cao và Lý Tư.
Mông Điềm bị buộc phải tự sát. Sau đó, quyền chỉ huy lực lượng phía Bắc gắn với Vương Ly, con của Vương Bí và cháu của Vương Tiễn – dòng họ quân sự nổi tiếng từng đóng vai trò quyết định trong quá trình Tần tiêu diệt Lục Quốc.
Khi khởi nghĩa bùng nổ năm 209 TCN, lực lượng từng bảo vệ biên giới phía Bắc được điều xuống miền Trung để đối phó với quân nổi dậy. Thời điểm này nhà Tần đã phải rút lực lượng từ các tuyến phòng thủ ngoại biên để cứu lấy trung tâm đế quốc.
4. Cự Lộc: bước ngoặt làm tan rã lực lượng chủ lực của Tần
Năm 207 TCN, Vương Ly chỉ huy lực lượng Tần tiến đánh quân chư hầu tại khu vực Cự Lộc. Đối thủ của ông là Hạng Vũ, và trận Cự Lộc trở thành một trong những trận đánh quyết định của thời kỳ cuối Tần.
Hạng Vũ đã thực hiện chiến thuật nổi tiếng "đập nồi chìm thuyền", cắt đường lui và buộc quân đội của mình chiến đấu với quyết tâm sinh tồn.
Nguồn sử liệu truyền thống ghi nhận Vương Ly bị bắt và bị Hạng Vũ xử tử sau đó, dù các chi tiết cụ thể về thời điểm và cách thức vẫn được diễn giải khác nhau trong các nguồn.
Một bộ phận lớn lực lượng Tần vốn được điều từ biên giới phía Bắc đã bị tiêu diệt, tàn quân mất khả năng chiến đấu. Nhà Tần mất đi một trong những lực lượng chủ lực cuối cùng có thể bảo vệ triều đình.
5. Một mặt trận khác tại Lĩnh Nam
Trong khi quân Tần phải chiến đấu ở phía Bắc thì phía Nam đế quốc cũng xuất hiện một chiến trường khổng lồ.
Các chiến dịch chinh phục Lĩnh Nam bắt đầu từ cuối thế kỷ III TCN. Khu vực này bao gồm phần lớn vùng Hoa Nam ngày nay và kéo dài xuống phía nam, với phạm vi ảnh hưởng của nhà Tần liên quan đến khu vực nay thuộc Quảng Đông, Quảng Tây và một phần miền Bắc Việt Nam.
Các chiến dịch tại đây có sự tham gia của các tướng như Đồ Thư, Nhâm Ngao và Triệu Đà.
Đây là một chiến trường đặc biệt khó khăn với quân Tần với khí hậu nhiệt đới, địa hình rừng núi, khoảng cách xa trung tâm đế quốc và sự chống cự của các cộng đồng bản địa, khiến việc chinh phục và duy trì quyền kiểm soát Lĩnh Nam trở thành nhiệm vụ cực kỳ tốn kém nhân lực, tài lực.
Sử liệu truyền thống ghi nhận nhà Tần phải huy động lực lượng rất lớn cho chiến trường này. Dù con số hàng trăm nghìn quân chưa được xác nhận chắc chắn, nhưng rõ ràng nhà Tần đã phải triển khai một lực lượng quân sự lớn và duy trì sự hiện diện lâu dài tại phương Nam.
6. Vì sao quân Tần ở Lĩnh Nam không trở về cứu triều đình?
Đây là một trong những vấn đề thú vị nhất của giai đoạn cuối Tần. Khi cuộc khởi nghĩa Trần Thắng – Ngô Quảng bùng nổ năm 209 TCN và sau đó Lưu Bang, Hạng Vũ cùng nhiều lực lượng khác nổi lên, trung tâm đế quốc bắt đầu sụp đổ.
Nhưng lực lượng Tần ở Lĩnh Nam không lập tức kéo quân về Hàm Dương.
Nguyên nhân do khoảng cách địa lý rất lớn, hệ thống giao thông khó khăn và bản thân Lĩnh Nam vẫn cần được kiểm soát. Quan trọng hơn là khi trung ương sụp đổ, những lực lượng đóng tại vùng biên có thể trở thành những thực thể quân sự tương đối độc lập.
Sau khi nhà Tần mất quyền kiểm soát ở trung nguyên, Triệu Đà củng cố quyền lực tại Lĩnh Nam và đến năm 204 TCN thiết lập nước Nam Việt.
7. Triệu Đà và sự chuyển hóa từ quân Tần thành quân Nam Việt
Triệu Đà không phải một nhà lãnh đạo chống Tần từ đầu, mà là một tướng của Tần được giao nhiệm vụ ở Lĩnh Nam.
Nhưng khi cơ cấu chính trị Tần sụp đổ, lòng trung thành của Triệu Đà không còn hướng về triều đình cũ. Triệu Đà đã tận dụng khoảng cách địa lý và sức mạnh quân sự tại địa phương để xây dựng quyền lực riêng.
8. Quân đội, lao dịch và những đại công trình của nhà Tần
Những công trình vĩ đại nhất của nhà Tần gồm Vạn Lý Trường Thành, lăng Tần Thủy Hoàng và cung A Phòng với chi phí nhân lực cực kỳ lớn.
Nhà Tần sử dụng một hệ thống lao dịch quy mô rất lớn cho các đại công trình. Những người tham gia đến từ nhiều nguồn khác nhau, không hoàn toàn là quân nhân đã giải ngũ. Hệ thống pháp luật và nghĩa vụ lao dịch của nhà Tần cho phép nhà nước huy động dân cư theo nhiều hình thức.
Lực lượng lao động bị huy động trong thời gian dài, kết hợp với thuế khóa, nghĩa vụ quân sự và các chiến dịch quân sự liên tục, tạo ra áp lực rất lớn lên xã hội. Đây là một trong những yếu tố góp phần hình thành sự bất mãn đối với chính quyền Tần.
9. Ly Sơn và sự xuất hiện của đạo quân Chương Hàm
Một trong những biến cố quân sự đáng kinh ngạc nhất xảy ra vào cuối năm 208 TCN.
Khi các lực lượng khởi nghĩa ngày càng mạnh và nhà Tần thiếu quân chính quy để đối phó, Chương Hàm đề xuất sử dụng những người đang bị giam giữ hoặc lao dịch tại khu vực Ly Sơn. Những người này được ân xá và tái vũ trang, từ đây hình thành lực lượng dưới quyền Chương Hàm.
Điều đáng chú ý là đạo quân này không tồn tại từ thời thống nhất, mà là sản phẩm của tình trạng khẩn cấp quân sự thời điểm đó, và cũng là dấu hiệu cho thấy cấu trúc quân sự của nhà Tần đã bước vào giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng.
10. Chương Hàm: vị tướng cuối cùng còn có khả năng cứu nhà Tần
Chương Hàm nhanh chóng chứng minh năng lực khi ông đánh bại nhiều lực lượng nổi dậy và góp phần tiêu diệt Trần Thắng. Sau đó ông đối đầu với lực lượng của Hạng Lương.
Năm 208 TCN, Hạng Lương tử trận. Chương Hàm trở thành vị tướng quan trọng nhất của nhà Tần. Tuy nhiên chính trị và hậu cần của nhà Tần lúc này đã bộc lộ nhiều vấn đề nghiêm trọng ở trung ương.
11. Triệu Cao và sự phá hủy hệ thống chính quyền trung uơng
Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại của nhà Tần. Triệu Cao thao túng triều đình, loại bỏ những nhân vật có khả năng phản đối ông và làm suy yếu sự phối hợp giữa chính quyền trung ương với các tướng lĩnh ngoài chiến trường.
Việc Triệu Cao nhiều lần ngăn cản triều đình cung cấp viện binh, quân lương, hậu cần khiến Chương Hàm rơi vào tình thế cực kỳ nguy hiểm khi đối thủ Hạng Vũ ngày càng mạnh. Sử ký mô tả Chương Hàm nhiều lần xin viện binh nhưng chỉ nhận được nhỏ giọt.
Chương Hàm đã đầu hàng Hạng Vũ vào năm 206 TCN sau Trận Cự Lộc. Đạo quân cuối cùng còn đủ khả năng chiến đấu cho nhà Tần đã bị tiêu diệt hoàn toàn bởi cả trên chiến trường lẫn hậu phương trung ương.
12. Hai mươi vạn hàng binh và thảm sát Tân An
Sau khi Chương Hàm đầu hàng, ông dẫn theo một lực lượng khoảng 200.000 quân theo Sử ký. Con số này không thể khẳng định chính xác trong các tư liệu cổ, nhưng cũng phản ánh quy mô rất lớn của quân đội thường trực nhà Tần.
Theo truyền thống sử liệu được ghi lại trong Sử ký, khoảng 200.000 hàng quân này bị chôn sống tại Tân An, khi Hạng Vũ quyết định xử lý lực lượng hàng binh này đã lo ngại lượng hàng binh quá lớn có thể nội dậy làm phản, cũng như không đủ nguồn lực để duy trì lượng tù nhân khổng lồ.
Đây là một trong những vụ thảm sát hàng binh lớn nhất được ghi nhận trong lịch sử Trung Hoa cổ đại.
13. Số phận của quân đội nhà Tần sau năm 221 TCN
Nhìn toàn bộ quá trình từ năm 221 đến 207 TCN, có thể thấy quân đội Tần dần tan rã theo từng khu vực.
- Ở phía Bắc, lực lượng của Mông Điềm bị phân rã sau khủng hoảng chính trị và cuối cùng lực lượng của Vương Ly thất bại tại Cự Lộc.
- Ở phương Nam, lực lượng Tần tồn tại tương đối nguyên vẹn và trở thành nền tảng cho Nam Việt.
- Ở trung nguyên, Chương Hàm xây dựng một lực lượng mới từ những người bị lao dịch và tù nhân.
- Một bộ phận khác của dân cư tiếp tục bị huy động cho các công trình hoặc gia nhập các lực lượng nổi dậy.
Nói cách khác, khi nhà Tần sụp đổ, có nhiều nhóm quân đội Tần khác nhau, nằm ở những vị trí địa lý khác nhau và chịu những số phận khác nhau.
14. Từ quân đội của đế chế đến quân đội của các thế lực mới
Điều thú vị nhất là rất nhiều người từng phục vụ nhà Tần tiếp tục chiến đấu trong thời kỳ Hán – Sở tranh hùng sau đó.
Một người từng là quân nhân Tần nhưng khi triều đình cũ sụp đổ, họ có thể chuyển sang phục vụ các lãnh chúa mới. Đây là hiện tượng phổ biến trong các cuộc nội chiến lớn: nhà nước sụp đổ nhưng con người, kỹ năng quân sự và cơ cấu tổ chức quân đội không biến mất.
Về mặt quân sự, sự chuyển giao quyền lực từ Tần sang Hán thực ra là một quá trình tái cấu trúc nguồn nhân lực quân sự của toàn bộ đế quốc.
15. Vì sao một đế quốc quân sự mạnh lại sụp đổ nhanh như vậy?
Nếu nhà Tần có một bộ máy quân sự mạnh đến mức đánh bại toàn bộ Lục Quốc, tại sao chỉ hơn một thập niên sau thống nhất lại sụp đổ?
Câu trả lời nằm ở sự khác biệt giữa khả năng chiến tranh và khả năng duy trì một đế chế. Nhà Tần cực kỳ hiệu quả trong việc huy động nguồn lực cho chiến tranh, nhưng cùng một cơ chế huy động đó lại tạo ra sức ép khổng lồ đối với xã hội khi chiến tranh đã kết thúc.
- Quân dịch.
- Lao dịch.
- Thuế khóa.
- Xây dựng công trình.
- Chiến tranh ở phía Bắc.
- Chiến tranh tại Lĩnh Nam.
- Kiểm soát các vùng đất mới.
Tất cả đều tạo thành một hệ thống huy động nguồn lực khổng lồ. Nhà Tần có thể sử dụng hệ thống này trong chiến tranh tổng lực. Nhưng khi chiến tranh kết thúc, nó đòi hỏi phải chuyển sang một trạng thái quản trị khác, thế nhưng nhà Tần dường như không có đủ thời gian để thực hiện quá trình chuyển đổi nhằm ổn định chính trị thống nhất.
Nhà Tần đã tạo ra một trong những bộ máy quân sự hiệu quả nhất thời cổ đại. Tần Thủy Hoàng đã không kịp xây dựng một cơ chế chính trị đủ bền vững để quản lý đế chế. Sau khi ông chết, nhà Tần nhanh chóng sụp đổ nhưng không làm biến mất lực lượng quân sự của mình.
Nguồn lực quân sự từng tạo nên sức mạnh của đế chế được các thế lực mới tiếp quản và sử dụng để xây dựng trật tự hậu Tần.
