Tài cầm quân của Khalid ibn al-Walid trong trận Yarmouk năm 636
Trận Yarmouk năm 636 là một trong những cuộc giao chiến có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử Cận Đông thế kỷ VII. Đây không chỉ là cuộc đối đầu giữa quân đội Rashidun và Đế quốc Byzantine, mà còn diễn ra tại thời điểm cán cân quyền lực ở Syria và vùng Levant đang thay đổi nhanh chóng. Kết quả của trận đánh góp phần làm suy yếu căn bản quyền kiểm soát của Byzantine tại Syria, đồng thời mở rộng không gian chính trị của Nhà nước Hồi giáo Rashidun ra ngoài bán đảo Arabia.
Trong truyền thống lịch sử Hồi giáo, Yarmouk gắn liền với tên tuổi Khalid ibn al-Walid, một trong những chỉ huy quân sự nổi bật nhất của thời kỳ đầu Hồi giáo. Ông thường được gọi bằng danh hiệu Sayf Allah, nghĩa là “Thanh gươm của Thượng đế”.
1. Syria trước trận Yarmouk
Đầu thế kỷ VII, Syria là một trong những vùng đất quan trọng nhất của Đế quốc Byzantine. Khu vực này có vị trí nằm giữa Anatolia, Palestine, Ai Cập và Mesopotamia, đồng thời là một trung tâm kinh tế, nông nghiệp và thương mại quan trọng của thế giới Địa Trung Hải.
Tuy nhiên, trước khi phải đối mặt với các cuộc chinh phục của người Arab, Byzantine vừa trải qua một cuộc chiến tranh kéo dài và khốc liệt với Đế quốc Sasanian. Cuộc chiến Byzantine - Sasanian từ năm 602 đến 628 đã khiến cả hai đế quốc chịu tổn thất nghiêm trọng về nhân lực và tài chính. Hoàng đế Heraclius cuối cùng giành lại được những vùng đất đã mất, nhưng đế chế bước vào thập niên 630 trong tình trạng phải tái thiết sau nhiều năm chiến tranh.
Trong khi đó, bán đảo Arabia đang trải qua một quá trình biến đổi chính trị sâu sắc. Sau khi Muhammad qua đời năm 632, Abu Bakr trở thành caliph và tiến hành củng cố quyền lực của cộng đồng Hồi giáo. Các cuộc chiến Ridda giúp chính quyền trung ương khôi phục quyền kiểm soát đối với phần lớn các bộ tộc Arabia, đồng thời tạo ra một lực lượng quân sự có khả năng tiến hành những chiến dịch vượt ra ngoài bán đảo.
Từ năm 633 - 634, các lực lượng Rashidun bắt đầu mở rộng về phía Iraq và Syria. Đây là giai đoạn mà một nhà nước mới hình thành bắt đầu va chạm trực tiếp với hai đế quốc lớn của khu vực.
Tại Syria, các lực lượng Arab lần lượt chiếm được nhiều vị trí quan trọng. Damascus thất thủ năm 635, tạo ra sức ép trực tiếp đối với hệ thống phòng thủ Byzantine tại vùng Levant.
Heraclius buộc phải tổ chức một chiến dịch quân sự lớn nhằm khôi phục tình hình. Quân đội Byzantine được huy động từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các đơn vị Byzantine, Armenia và những nhóm Arab Kitô giáo. Mục tiêu của chiến dịch là tập trung lực lượng đủ mạnh để đánh bại các đội quân Rashidun đang hoạt động phân tán ở Syria.
Trước nguy cơ bị tiêu diệt từng phần, các chỉ huy Rashidun tập trung lực lượng về khu vực Yarmouk.
Một số sử liệu Hồi giáo trung đại đưa ra những con số rất lớn về quân Byzantine, có nguồn ghi nhận lên tới hàng trăm nghìn người. Trong những cách kể phổ biến về sau, Byzantine thường được mô tả có khoảng 80 nghìn - 100 nghìn quân, trong khi quân Rashidun chỉ có khoảng 25 nghìn - 40 nghìn người.
Các nghiên cứu thời nay nhìn nhận lại, dựa trên khả năng hậu cần, cơ cấu quân đội Byzantine, quy mô dân số và năng lực huy động quân thời kỳ đó thường cho rằng các con số trong sử liệu cổ đã được phóng đại.
Dù vậy, có thể định tương đối rõ là Byzantine có ưu thế đáng kể về nguồn lực và quy mô huy động, trong khi quân Rashidun phải đối đầu với một đế chế có truyền thống quân sự lâu đời hơn rất nhiều.
Cuối cùng, là khả năng biến quân số thành sức mạnh thực tế trên chiến trường của hai bên.
2. Địa hình Yarmouk và việc chọn chiến trường
Yarmouk nằm ở phía nam Syria, gần khu vực ngày nay là biên giới giữa Syria, Jordan và Cao nguyên Golan. Khu vực chiến trường có địa hình cao nguyên xen kẽ với các thung lũng và khe núi sâu, trong đó có Wadi al-Ruqqad và hệ thống địa hình gắn với sông Yarmouk.
Địa hình này có ảnh hưởng trực tiếp tới cách triển khai quân đội.
- Đạo quân lớn của Byzantine cần không gian để triển khai bộ binh, kỵ binh và các đơn vị hỗ trợ. Khi địa hình bị chia cắt bởi những khe núi và thung lũng, khả năng sử dụng toàn bộ quân số đồng thời sẽ bị hạn chế.
- Đối với quân Rashidun, địa hình như vậy cho phép họ giảm bớt một phần lợi thế về số lượng của Byzantine, đồng thời tận dụng những đơn vị cơ động để nhanh chóng di chuyển giữa các khu vực. Quân đội Byzantine không thể sử dụng toàn bộ lực lượng để tiến hành một cuộc tấn công đồng thời trên toàn tuyến. Địa hình một trong những yếu tố quan trọng trong cách Khalid ibn al-Walid tiến hành trận đánh.
3. Khalid ibn al-Walid và hệ thống chỉ huy
Khalid không chỉ huy một mình trong trận Yarmouk, giữ vị trí chỉ huy cao nhất của lực lượng Rashidun tại Syria là Abu Ubayda ibn al-Jarrah. Bên cạnh ông còn có nhiều chỉ huy khác như Amr ibn al-As, Yazid ibn Abi Sufyan và Shurahbil ibn Hasana.
Khalid chỉ huy lực lượng cơ động và xử lý các diễn biến trực tiếp trên chiến trường. Điểm nổi bật của ông nằm ở cấp độ chiến thuật: khả năng quan sát diễn biến chiến trường, điều động lực lượng nhanh chóng và tập trung sức mạnh vào những điểm có thể bị phá vỡ.
Lực lượng kỵ binh cơ động của Khalid ibn al-Walid, còn được gọi là Cận vệ Cơ động (Mobile Guard), là một đơn vị kỵ binh tinh nhuệ. Đơn vị này nằm dưới quyền điều khiển riêng của ông, không bị phân tán vào các cánh quân bộ binh khác. Các chiến binh kỵ mã của ông rất dạn dày kinh nghiệm, đã từng tham gia nhiều trận đánh lớn tại Ả Rập và Ba Tư. Đây là đơn vị kỵ binh nhẹ, trang bị giáo dài giúp tăng tốc độ xung trận và linh hoạt khi di chuyển.
3. Diễn biến trận Yarmouk
Trận Yarmouk diễn ra vào tháng 8.636, kéo dài trong 6 ngày dọc theo sông Yarmouk.
Trận đấu mở màn bằng các cuộc đấu tay đôi giữa các tướng lĩnh.Tướng Vahan bên phía Byzantine cho một phần bộ binh tấn công nhằm thử thách các tuyến phòng thủ của Rashidun.Khalid tung lực lượng Cận vệ Cơ động phản công, đẩy lùi quân Byzantine về vị trí cũ. Ngày đầu tiên kết thúc với ít thương vong.
Mở màn ngày thứ hai khi tướng Vahan phát động cuộc tấn công tổng lực vào rạng đông để làm quân Rashidun bất ngờ. Họ tập trung ép mạnh vào hai cánh (cánh trái và cánh phải) của quân Rashidun.
Cánh phải của Rashidun chịu tổn thất nặng và phải lùi sâu về phía doanh trại. Trong doanh trại, vợ của những chiến binh Rashidun đã đứng lên la hét, sỉ nhục và buộc chồng họ phải quay lại chiến đấu. Khalid lập tức điều động kỵ binh cơ động đến ứng cứu kịp thời cho cả hai cánh, đánh chặn đà tiến của Byzantine và khôi phục lại thế trận ban đầu.
Quân Byzantine nhận ra cánh phải của quân Rashidun yếu hơn nên tiếp tục dồn áp lực tấn công vào khu vực này vào ngày thứ ba. Một lần nữa, phòng tuyến quân Rashidun bị chọc thủng, các binh sĩ tiếp tục bị vợ mình đẩy ngược lại chiến trường từ doanh trại. Khalid phối hợp cùng các tướng chỉ huy cánh phải, thực hiện một cuộc phản công tạt sườn đẩy lùi hoàn toàn các mũi tiến công của Byzantine.
Ngày thứ 4 diễn ra đẫm máu nhất, còn được gọi là "Ngày của những chiếc mắt bị mù". Tướng Vahan quyết định dùng kỵ binh và các cung thủ Armenia bắn mưa tên xối xả vào quân Rashidun để dọn đường cho bộ binh. Trận mưa tên này khiến hàng ngàn binh sĩ Rashidun bị mù mắt (vì vậy ngày này được sử dụng cái tên trên).
Cánh trái của Rashidun bị đẩy lùi. Khalid xuất hiện với lực lượng kỵ binh tinh nhuệ, chia cắt kỵ binh và bộ binh Byzantine, buộc quân Armenia phải rút lui. Thế trận lại trở về thế cân bằng nhưng quân Rashidun tổn thất nặng nề.
Sang ngày thứ 5, nhận thấy quân đội hai bên đã kiệt sức, tướng Vahan cử sứ giả sang đề nghị một lệnh đình chiến trong vài ngày. Khalid hiểu rằng quân Byzantine cũng đã hoang mang và mất tinh thần. Ông từ chối đình chiến và quyết định chuyển từ phòng thủ sang tổng phản công vào ngày hôm sau.
Ngay đêm đó, Khalid tổ chức lại toàn bộ kỵ binh của mình thành một khối tập trung duy nhất gồm khoảng 8.000 chiến mã.
Sáng sớm ngày thứ 6, Khalid dẫn toàn bộ khối kỵ binh vòng qua mạn sườn, bất ngờ tấn công và chia cắt hoàn toàn kỵ binh Byzantine ra khỏi bộ binh của họ.
Trận chiến kéo dài tới trưa, Kỵ binh Byzantine bị dồn ép, không thể chống đỡ đòn đánh chọc sườn của Khalid nên đã tháo chạy về phía bắc, bỏ mặc bộ binh không có hộ vệ.
Đến buổi chiều, bộ binh Byzantine đã bị bao vây ba mặt. Mặt còn lại phía sau họ là các hẻm núi sâu của sông Yarmouk. Khalid đã bí mật cho một đơn vị kỵ binh đánh chiếm cây cầu duy nhất bắc qua hẻm núi từ đêm trước, chặn đứng đường lui. Bị dồn vào đường cùng, hàng vạn binh sĩ Byzantine ngã xuống hẻm núi tử thương hoặc bị tiêu diệt hoàn toàn. Tướng Vahan tử trận.
4. Tinh thần chiến đấu và cấu trúc xã hội của quân Rashidun trước trận Yarmouk
Tinh thần chiến đấu và cấu trúc xã hội của quân đội Rashidun (thời kỳ 4 vị khalifa đầu tiên) là hai yếu tố then chốt, đan xen chặt chẽ với nhau để tạo nên một bộ máy quân sự tuy có trang bị thô sơ hơn các đế chế lớn nhưng lại sở hữu sức mạnh hủy diệt.
Về mặt tinh thần chiến đấu của binh lính Rashidun, còn được đánh giá là vũ khí tối tân nhất của họ, xuất phát từ sự kết hợp giữa niềm tin tôn giáo và lối sống sa mạc thô ráp.
Người lính Hồi giáo thời kỳ đầu chiến đấu với tâm thế không sợ chết. Họ tin rằng nếu sống sót họ sẽ mang lại vinh quang cho đức tin, còn nếu hy sinh trên chiến trường - "Tử vì đạo" (Shahadah) - họ sẽ ngay lập tức được lên thiên đàng, trở thành một Shaheed. Điều này triệt tiêu hoàn toàn nỗi sợ hãi vốn có của con người trước cái chết.
Đối với những bộ lạc Ả Rập nghèo khó ở vùng hoang mạc, việc tham gia quân đội mở ra cơ hội đổi đời. Hệ thống phân chia chiến lợi phẩm (Ghanimah) cực kỳ minh bạch và sòng phẳng (binh lính giữ 4/5, nộp lại 1/5 cho đế chế). Chiến lợi phẩm là đòn bẩy thực tế rất lớn bên cạnh lý tưởng tôn giáo.
Phần lớn binh lính là người Bedouin du mục, sinh ra và lớn lên trong môi trường khắc nghiệt. Họ có khả năng chịu đựng gian khổ, khát, đói và hành quân đường dài vượt trội so với binh lính thành thị hay lính đánh thuê của Byzantine và Ba Tư.
Tôn giáo mới xóa bỏ ranh giới giai cấp sâu sắc cũ. Một người lính bình thường hoàn toàn có thể tranh luận hoặc ăn cùng bàn với các vị tướng cấp cao hay chính Khalifa. Sự tôn trọng này tạo nên sự gắn kết và lòng trung thành tuyệt đối.
Cấu trúc quân đội phản ánh chính xác cấu trúc xã hội Ả Rập thời kỳ chuyển giao từ các bộ lạc rời rạc sang một quốc gia tập quyền thống nhất dưới một đức tin.
Trước Hồi giáo, người Ả Rập chỉ chiến đấu vì bộ lạc của mình và liên tục tàn sát lẫn nhau. Thời Rashidun, các bộ lạc được gom lại dưới một ngọn cờ chung. Tuy nhiên, để duy trì sự ổn định, các tướng lĩnh vẫn tổ chức các đơn vị quân đội dựa trên gốc gác bộ lạc của binh sĩ. Điều này tận dụng được tâm lý cạnh tranh giữa các bộ lạc (ai cũng muốn bộ lạc mình lập công lớn nhất) và sự phối hợp ăn ý sẵn có giữa các thành viên trong tộc.
Thay vì chọn tướng lĩnh dựa trên dòng tộc quý tộc hay tiền bạc như các đế chế phong kiến khác, các Khalifa thời kỳ đầu chọn người dựa trên sự cống hiến cho Hồi giáo và tài năng quân sự thực tế.
Ngoài ra, xã hội Ả Rập Bedouin cho phép phụ nữ có vai trò khá năng động. Trong quân đội Rashidun, phụ nữ di chuyển cùng đoàn quân (ở các tuyến sau doanh trại). Họ đảm nhận việc cứu thương, nấu ăn, tiếp tế nước và bảo vệ trại. Như nội dung ghi nhận trong trận Yarmouk, khi tiền tuyến vỡ, phụ nữ chính là "bức tường tâm lý" cuối cùng, ép đàn ông phải quay lại chiến đấu bảo vệ gia đình.
Dưới thời Khalifa Umar, một hệ thống sổ sách đăng ký quân đội (Diwan) được thành lập. Tất cả những người tham gia quân đội và gia đình họ đều được nhà nước cấp một khoản trợ cấp cố định trích từ ngân khố chung. Cấu trúc này biến quân đội từ một tập hợp dân quân tự phát thành một lực lượng bán chuyên nghiệp, giúp binh sĩ yên tâm chiến đấu vì gia đình họ ở quê nhà đã được trợ cấp xã hội bảo vệ.
5. Quân Byzantine và vấn đề phối hợp
Trong khi quân đội Rashidun vận hành như một khối thống nhất dưới sự chỉ huy tối cao của Khalid ibn al-Walid, thì Đế quốc Byzantine lại mang đến trận Yarmouk một bộ máy khổng lồ nhưng rệu rã.
Vấn đề phối hợp chính là sai lầm chí tử, biến ưu thế vượt trội về quân số của Byzantine thành thảm họa tự hủy diệt. Hoàng đế Heraclius lúc đó đang bạo bệnh không thể trực tiếp ra trận, ông giao quyền lực cho một nhóm tướng lĩnh thay vì một người duy nhất. Quân đội Byzantine không phải là một khối thống nhất mà là tập hợp đa sắc tộc, điều này càng làm trầm trọng hơn việc "hội đồng" lãnh đạo tranh giành ảnh hưởng lẫn nhau
Tướng Vahan (người Armenia) được binh lính bầu làm tổng tư lệnh tối cao tại thực địa. Theodore Trithyrius (người Hy Lạp) làm Chánh tham mưu triều đình, người nắm giữ ngân khố quân đội. Các tướng khác trong hội đồng gồm Dairjan, Qanatir, và Jabalah (vua người Ả Rập Ghassanid).
Vahan và Trithyrius liên tục xảy ra xung đột quyền lực. Thậm chí, theo một số tài liệu, các tướng lĩnh mâu thuẫn đến mức họ thay phiên nhau nắm quyền chỉ huy tối cao theo từng ngày, dẫn đến các quyết định chiến thuật chồng chéo và mâu thuẫn.
Sự thiếu phối hợp giữa các đơn vị đạt đến đỉnh điểm vào ngày thứ 4 và thứ 6 của trận đánh.
Vào ngày thứ 4, khi tướng Vahan ra lệnh tổng tấn công, kỵ binh Byzantine tiến quá nhanh trong khi bộ binh không theo kịp, làm mất kết nối giữa hai lực lượng này. Khalid ibn al-Walid ngay lập tức nhận ra sơ hở này, ông dùng Cận vệ Cơ động lao vào chia cắt khoảng trống giữa hai lực lượng và tạo ưu thế áp đảo.
Đến ngày thứ 6, khi bị khối kỵ binh tập trung của Khalid tạt sườn, kỵ binh Byzantine do thiếu gắn kết và mất tinh thần đã chọn cách rút lui tháo chạy về phía bắc. Họ hoàn toàn bỏ mặc các khối bộ binh Armenia và Hy Lạp với trang bị nặng nề phía sau tự xoay xở trong vòng vây ba mặt của quân Hồi giáo.
6. Thiên thời - trận bão cát ngày thứ 6
Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về Yarmouk là trận bão cát vào ngày cuối cùng.
Yếu tố thời tiết đóng vai trò như một "vũ khí tự nhiên" định đoạt số phận của trận Yarmouk, được tướng Khalid ibn al-Walid biến thành lợi thế để giáng đòn kết liễu vào quân Byzantine. Trận chiến diễn ra vào tháng 8.636, thời điểm đỉnh điểm của mùa hè Trung Đông, nơi khí hậu sa mạc trở thành nỗi ác mộng đối với những người lính đến từ vùng ôn đới
Quân Byzantine bao gồm phần lớn là người Hy Lạp, Armenia và các chiến binh đến từ vùng Balkan. Họ phải khoác lên mình những bộ giáp xích, giáp phiến kim loại nặng nề. Ngược lại, quân Rashidun vốn là người Bedouin du mục, đã quen với cái nóng khắc nghiệt của sa mạc Ả Rập. Họ mặc trang phục nhẹ, thoáng mát bằng vải lanh, giúp giữ sức bền tốt hơn qua 6 ngày chiến đấu liên tục dưới ánh mặt trời chói chang.
Bước ngoặt thời tiết quyết định xảy ra vào ngày cuối cùng của trận đánh.Một trận bão cát sa mạc dữ dội bất ngờ nổi lên. Gió lớn thổi mạnh từ hướng Nam - Đông Nam (hướng sa mạc) lao trực diện vào mặt quân Byzantine. Bụi và cát dày đặc tràn vào mắt, mũi và miệng của họ. Các binh sĩ Byzantine thậm chí phải cởi bỏ áo choàng hoặc quấn chặt đầu để trốn cát, khiến họ hoàn toàn bị mù hướng di chuyển của quân Khalid.
Gió cát lúc này lại thổi từ phía sau lưng quân Khalid. Không bị ảnh hưởng tầm nhìn, ông tận dụng ngay "bức màn cát" tự nhiên này để giấu hướng đi của khối kỵ binh tập trung 8.000 chiến mã, bí mật vòng ra sau mạn sườn và tung đòn tổng lực mà Byzantine không hề hay biết.
Nếu như chiến thuật của Khalid là bộ não của quân Rashidun, thì thời tiết chính là cánh tay phải của họ trong ngày cuối cùng. Sự xuất hiện của cơn bão cát đúng thời điểm đã tước đi hoàn toàn lợi thế phòng thủ của lớp giáp nặng và kỷ luật đội hình của người La Mã, biến trận Yarmouk thành một trong những chiến thắng kinh điển nhất về việc lợi dụng thiên thời trong lịch sử quân sự toàn cầu
7. Ý nghĩa lịch sử trận chiến Yarmouk
Trận Yarmuk năm 636 là một trong những bước ngoặt quan trọng nhất của lịch sử Cận Đông thế kỷ VII. Trận đánh này đã vẽ lại bản đồ địa chính trị, tôn giáo và văn hóa của cả một vùng lãnh thổ rộng lớn từ Trung Đông sang châu Âu. Chiến thắng của lực lượng Rashidun làm suy yếu quyền kiểm soát của Byzantine tại Syria và tạo điều kiện cho một trật tự chính trị mới hình thành tại Levant.
Trận Yarmouk đã chấm dứt hoàn toàn hơn 7 thế kỷ thống trị của Đế quốc La Mã (và sau này là Byzantine) tại vùng Levant (bao gồm Syria, Jordan, Lebanon và Palestine ngày nay). Thất bại này làm sụp đổ toàn bộ hệ thống phòng thủ của Byzantine tại Trung Đông. Chỉ trong vòng vài năm sau đó, các thành phố chiến lược và linh thiêng như Jerusalem, Antioch và Damascus lần lượt rơi vào tay quân Hồi giáo mà không gặp phải sự kháng cự quy mô lớn nào nữa.
Trước trận Yarmouk, các đế chế lớn như Byzantine và Sassanid (Ba Tư) chỉ coi người Ả Rập là các bộ lạc du mục bán khai. Chiến thắng này đã chứng minh Caliphate Rashidun là một thế lực quân sự và chính trị mới, đủ sức đánh bại các đế chế lâu đời nhất. Chiếm được Levant giàu có, người Hồi giáo có đủ nguồn lực kinh tế và nhân lực để tiếp tục tiến xuống phía nam chinh phục Ai Cập, Bắc Phi, và tiến sang phía đông để xóa sổ hoàn toàn Đế quốc Ba Tư Sassanid.
Trước trận đánh, Levant là trung tâm của Kitô giáo Hy Lạp - La Mã. Chiến thắng của quân Rashidun đã khởi đầu cho quá trình Hồi giáo hóa và Ả Rập hóa sâu sắc. Tiếng Ả Rập dần thay thế tiếng Hy Lạp và tiếng Aram, biến khu vực này thành cái nôi của thế giới Ả Rập ngày nay. Việc người Hồi giáo tiếp quản vùng đất này vô tình lại mang đến sự dễ thở cho các giáo phái Kitô giáo thiểu số (như người Monophysite) và người Do Thái - những người vốn trước đó bị triều đình Byzantine Chính thống giáo ngược đãi và áp bức tàn bạo
Trận Yarmouk được các học giả quân sự hiện đại xem là một giáo trình kinh điển về nghệ thuật lấy ít địch nhiều, khả năng chuyển đổi linh hoạt giữa phòng ngự và phản công, và thiên tài tận dụng tối đa yếu tố địa hình, thời tiết của tướng Khalid ibn al-Walid.
Chiến thắng Yarmouk giúp người Hồi giáo làm chủ hoàn toàn vùng Levant. Hoàng đế Heraclius của Byzantine khi đó đã phải thốt lên cay đắng khi rút chạy về Constantinople: "Vĩnh biệt Syria, một miền đất xinh đẹp biết bao giờ mới có thể giành lại".
Nguồn khảo cứu
1. Al-Baladhuri – Kitab Futuh al-Buldan (The Origins of the Islamic State).
2. Al-Tabari – Tarikh al-Rusul wa al-Muluk (The History of al-Tabari).
3. Walter E. Kaegi – Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press.
4. Fred M. Donner – The Early Islamic Conquests, Princeton University Press.
5. John Walter Jandora – các nghiên cứu về chiến tranh và chiến thuật trong các cuộc chinh phục Hồi giáo thời kỳ đầu.
6. Encyclopaedia Britannica – các mục về Khalid ibn al-Walid và Battle of Yarmouk.
7. The Encyclopaedia of Islam – các mục liên quan đến Khalid ibn al-Walid, Syria và các cuộc chinh phục Hồi giáo thời kỳ đầu.
Trận Yarmouk năm 636 là một trong những cuộc giao chiến có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử Cận Đông thế kỷ VII. Đây không chỉ là cuộc đối đầu giữa quân đội Rashidun và Đế quốc Byzantine, mà còn diễn ra tại thời điểm cán cân quyền lực ở Syria và vùng Levant đang thay đổi nhanh chóng. Kết quả của trận đánh góp phần làm suy yếu căn bản quyền kiểm soát của Byzantine tại Syria, đồng thời mở rộng không gian chính trị của Nhà nước Hồi giáo Rashidun ra ngoài bán đảo Arabia.
Trong truyền thống lịch sử Hồi giáo, Yarmouk gắn liền với tên tuổi Khalid ibn al-Walid, một trong những chỉ huy quân sự nổi bật nhất của thời kỳ đầu Hồi giáo. Ông thường được gọi bằng danh hiệu Sayf Allah, nghĩa là “Thanh gươm của Thượng đế”.
1. Syria trước trận Yarmouk
Đầu thế kỷ VII, Syria là một trong những vùng đất quan trọng nhất của Đế quốc Byzantine. Khu vực này có vị trí nằm giữa Anatolia, Palestine, Ai Cập và Mesopotamia, đồng thời là một trung tâm kinh tế, nông nghiệp và thương mại quan trọng của thế giới Địa Trung Hải.
Tuy nhiên, trước khi phải đối mặt với các cuộc chinh phục của người Arab, Byzantine vừa trải qua một cuộc chiến tranh kéo dài và khốc liệt với Đế quốc Sasanian. Cuộc chiến Byzantine - Sasanian từ năm 602 đến 628 đã khiến cả hai đế quốc chịu tổn thất nghiêm trọng về nhân lực và tài chính. Hoàng đế Heraclius cuối cùng giành lại được những vùng đất đã mất, nhưng đế chế bước vào thập niên 630 trong tình trạng phải tái thiết sau nhiều năm chiến tranh.
Trong khi đó, bán đảo Arabia đang trải qua một quá trình biến đổi chính trị sâu sắc. Sau khi Muhammad qua đời năm 632, Abu Bakr trở thành caliph và tiến hành củng cố quyền lực của cộng đồng Hồi giáo. Các cuộc chiến Ridda giúp chính quyền trung ương khôi phục quyền kiểm soát đối với phần lớn các bộ tộc Arabia, đồng thời tạo ra một lực lượng quân sự có khả năng tiến hành những chiến dịch vượt ra ngoài bán đảo.
Từ năm 633 - 634, các lực lượng Rashidun bắt đầu mở rộng về phía Iraq và Syria. Đây là giai đoạn mà một nhà nước mới hình thành bắt đầu va chạm trực tiếp với hai đế quốc lớn của khu vực.
Tại Syria, các lực lượng Arab lần lượt chiếm được nhiều vị trí quan trọng. Damascus thất thủ năm 635, tạo ra sức ép trực tiếp đối với hệ thống phòng thủ Byzantine tại vùng Levant.
Heraclius buộc phải tổ chức một chiến dịch quân sự lớn nhằm khôi phục tình hình. Quân đội Byzantine được huy động từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các đơn vị Byzantine, Armenia và những nhóm Arab Kitô giáo. Mục tiêu của chiến dịch là tập trung lực lượng đủ mạnh để đánh bại các đội quân Rashidun đang hoạt động phân tán ở Syria.
Trước nguy cơ bị tiêu diệt từng phần, các chỉ huy Rashidun tập trung lực lượng về khu vực Yarmouk.
Một số sử liệu Hồi giáo trung đại đưa ra những con số rất lớn về quân Byzantine, có nguồn ghi nhận lên tới hàng trăm nghìn người. Trong những cách kể phổ biến về sau, Byzantine thường được mô tả có khoảng 80 nghìn - 100 nghìn quân, trong khi quân Rashidun chỉ có khoảng 25 nghìn - 40 nghìn người.
Các nghiên cứu thời nay nhìn nhận lại, dựa trên khả năng hậu cần, cơ cấu quân đội Byzantine, quy mô dân số và năng lực huy động quân thời kỳ đó thường cho rằng các con số trong sử liệu cổ đã được phóng đại.
Dù vậy, có thể định tương đối rõ là Byzantine có ưu thế đáng kể về nguồn lực và quy mô huy động, trong khi quân Rashidun phải đối đầu với một đế chế có truyền thống quân sự lâu đời hơn rất nhiều.
Cuối cùng, là khả năng biến quân số thành sức mạnh thực tế trên chiến trường của hai bên.
2. Địa hình Yarmouk và việc chọn chiến trường
Yarmouk nằm ở phía nam Syria, gần khu vực ngày nay là biên giới giữa Syria, Jordan và Cao nguyên Golan. Khu vực chiến trường có địa hình cao nguyên xen kẽ với các thung lũng và khe núi sâu, trong đó có Wadi al-Ruqqad và hệ thống địa hình gắn với sông Yarmouk.
Địa hình này có ảnh hưởng trực tiếp tới cách triển khai quân đội.
- Đạo quân lớn của Byzantine cần không gian để triển khai bộ binh, kỵ binh và các đơn vị hỗ trợ. Khi địa hình bị chia cắt bởi những khe núi và thung lũng, khả năng sử dụng toàn bộ quân số đồng thời sẽ bị hạn chế.
- Đối với quân Rashidun, địa hình như vậy cho phép họ giảm bớt một phần lợi thế về số lượng của Byzantine, đồng thời tận dụng những đơn vị cơ động để nhanh chóng di chuyển giữa các khu vực. Quân đội Byzantine không thể sử dụng toàn bộ lực lượng để tiến hành một cuộc tấn công đồng thời trên toàn tuyến. Địa hình một trong những yếu tố quan trọng trong cách Khalid ibn al-Walid tiến hành trận đánh.
3. Khalid ibn al-Walid và hệ thống chỉ huy
Khalid không chỉ huy một mình trong trận Yarmouk, giữ vị trí chỉ huy cao nhất của lực lượng Rashidun tại Syria là Abu Ubayda ibn al-Jarrah. Bên cạnh ông còn có nhiều chỉ huy khác như Amr ibn al-As, Yazid ibn Abi Sufyan và Shurahbil ibn Hasana.
Khalid chỉ huy lực lượng cơ động và xử lý các diễn biến trực tiếp trên chiến trường. Điểm nổi bật của ông nằm ở cấp độ chiến thuật: khả năng quan sát diễn biến chiến trường, điều động lực lượng nhanh chóng và tập trung sức mạnh vào những điểm có thể bị phá vỡ.
Lực lượng kỵ binh cơ động của Khalid ibn al-Walid, còn được gọi là Cận vệ Cơ động (Mobile Guard), là một đơn vị kỵ binh tinh nhuệ. Đơn vị này nằm dưới quyền điều khiển riêng của ông, không bị phân tán vào các cánh quân bộ binh khác. Các chiến binh kỵ mã của ông rất dạn dày kinh nghiệm, đã từng tham gia nhiều trận đánh lớn tại Ả Rập và Ba Tư. Đây là đơn vị kỵ binh nhẹ, trang bị giáo dài giúp tăng tốc độ xung trận và linh hoạt khi di chuyển.
3. Diễn biến trận Yarmouk
Trận Yarmouk diễn ra vào tháng 8.636, kéo dài trong 6 ngày dọc theo sông Yarmouk.
Trận đấu mở màn bằng các cuộc đấu tay đôi giữa các tướng lĩnh.Tướng Vahan bên phía Byzantine cho một phần bộ binh tấn công nhằm thử thách các tuyến phòng thủ của Rashidun.Khalid tung lực lượng Cận vệ Cơ động phản công, đẩy lùi quân Byzantine về vị trí cũ. Ngày đầu tiên kết thúc với ít thương vong.
Mở màn ngày thứ hai khi tướng Vahan phát động cuộc tấn công tổng lực vào rạng đông để làm quân Rashidun bất ngờ. Họ tập trung ép mạnh vào hai cánh (cánh trái và cánh phải) của quân Rashidun.
Cánh phải của Rashidun chịu tổn thất nặng và phải lùi sâu về phía doanh trại. Trong doanh trại, vợ của những chiến binh Rashidun đã đứng lên la hét, sỉ nhục và buộc chồng họ phải quay lại chiến đấu. Khalid lập tức điều động kỵ binh cơ động đến ứng cứu kịp thời cho cả hai cánh, đánh chặn đà tiến của Byzantine và khôi phục lại thế trận ban đầu.
Quân Byzantine nhận ra cánh phải của quân Rashidun yếu hơn nên tiếp tục dồn áp lực tấn công vào khu vực này vào ngày thứ ba. Một lần nữa, phòng tuyến quân Rashidun bị chọc thủng, các binh sĩ tiếp tục bị vợ mình đẩy ngược lại chiến trường từ doanh trại. Khalid phối hợp cùng các tướng chỉ huy cánh phải, thực hiện một cuộc phản công tạt sườn đẩy lùi hoàn toàn các mũi tiến công của Byzantine.
Ngày thứ 4 diễn ra đẫm máu nhất, còn được gọi là "Ngày của những chiếc mắt bị mù". Tướng Vahan quyết định dùng kỵ binh và các cung thủ Armenia bắn mưa tên xối xả vào quân Rashidun để dọn đường cho bộ binh. Trận mưa tên này khiến hàng ngàn binh sĩ Rashidun bị mù mắt (vì vậy ngày này được sử dụng cái tên trên).
Cánh trái của Rashidun bị đẩy lùi. Khalid xuất hiện với lực lượng kỵ binh tinh nhuệ, chia cắt kỵ binh và bộ binh Byzantine, buộc quân Armenia phải rút lui. Thế trận lại trở về thế cân bằng nhưng quân Rashidun tổn thất nặng nề.
Sang ngày thứ 5, nhận thấy quân đội hai bên đã kiệt sức, tướng Vahan cử sứ giả sang đề nghị một lệnh đình chiến trong vài ngày. Khalid hiểu rằng quân Byzantine cũng đã hoang mang và mất tinh thần. Ông từ chối đình chiến và quyết định chuyển từ phòng thủ sang tổng phản công vào ngày hôm sau.
Ngay đêm đó, Khalid tổ chức lại toàn bộ kỵ binh của mình thành một khối tập trung duy nhất gồm khoảng 8.000 chiến mã.
Sáng sớm ngày thứ 6, Khalid dẫn toàn bộ khối kỵ binh vòng qua mạn sườn, bất ngờ tấn công và chia cắt hoàn toàn kỵ binh Byzantine ra khỏi bộ binh của họ.
Trận chiến kéo dài tới trưa, Kỵ binh Byzantine bị dồn ép, không thể chống đỡ đòn đánh chọc sườn của Khalid nên đã tháo chạy về phía bắc, bỏ mặc bộ binh không có hộ vệ.
Đến buổi chiều, bộ binh Byzantine đã bị bao vây ba mặt. Mặt còn lại phía sau họ là các hẻm núi sâu của sông Yarmouk. Khalid đã bí mật cho một đơn vị kỵ binh đánh chiếm cây cầu duy nhất bắc qua hẻm núi từ đêm trước, chặn đứng đường lui. Bị dồn vào đường cùng, hàng vạn binh sĩ Byzantine ngã xuống hẻm núi tử thương hoặc bị tiêu diệt hoàn toàn. Tướng Vahan tử trận.
4. Tinh thần chiến đấu và cấu trúc xã hội của quân Rashidun trước trận Yarmouk
Tinh thần chiến đấu và cấu trúc xã hội của quân đội Rashidun (thời kỳ 4 vị khalifa đầu tiên) là hai yếu tố then chốt, đan xen chặt chẽ với nhau để tạo nên một bộ máy quân sự tuy có trang bị thô sơ hơn các đế chế lớn nhưng lại sở hữu sức mạnh hủy diệt.
Về mặt tinh thần chiến đấu của binh lính Rashidun, còn được đánh giá là vũ khí tối tân nhất của họ, xuất phát từ sự kết hợp giữa niềm tin tôn giáo và lối sống sa mạc thô ráp.
Người lính Hồi giáo thời kỳ đầu chiến đấu với tâm thế không sợ chết. Họ tin rằng nếu sống sót họ sẽ mang lại vinh quang cho đức tin, còn nếu hy sinh trên chiến trường - "Tử vì đạo" (Shahadah) - họ sẽ ngay lập tức được lên thiên đàng, trở thành một Shaheed. Điều này triệt tiêu hoàn toàn nỗi sợ hãi vốn có của con người trước cái chết.
Đối với những bộ lạc Ả Rập nghèo khó ở vùng hoang mạc, việc tham gia quân đội mở ra cơ hội đổi đời. Hệ thống phân chia chiến lợi phẩm (Ghanimah) cực kỳ minh bạch và sòng phẳng (binh lính giữ 4/5, nộp lại 1/5 cho đế chế). Chiến lợi phẩm là đòn bẩy thực tế rất lớn bên cạnh lý tưởng tôn giáo.
Phần lớn binh lính là người Bedouin du mục, sinh ra và lớn lên trong môi trường khắc nghiệt. Họ có khả năng chịu đựng gian khổ, khát, đói và hành quân đường dài vượt trội so với binh lính thành thị hay lính đánh thuê của Byzantine và Ba Tư.
Tôn giáo mới xóa bỏ ranh giới giai cấp sâu sắc cũ. Một người lính bình thường hoàn toàn có thể tranh luận hoặc ăn cùng bàn với các vị tướng cấp cao hay chính Khalifa. Sự tôn trọng này tạo nên sự gắn kết và lòng trung thành tuyệt đối.
Cấu trúc quân đội phản ánh chính xác cấu trúc xã hội Ả Rập thời kỳ chuyển giao từ các bộ lạc rời rạc sang một quốc gia tập quyền thống nhất dưới một đức tin.
Trước Hồi giáo, người Ả Rập chỉ chiến đấu vì bộ lạc của mình và liên tục tàn sát lẫn nhau. Thời Rashidun, các bộ lạc được gom lại dưới một ngọn cờ chung. Tuy nhiên, để duy trì sự ổn định, các tướng lĩnh vẫn tổ chức các đơn vị quân đội dựa trên gốc gác bộ lạc của binh sĩ. Điều này tận dụng được tâm lý cạnh tranh giữa các bộ lạc (ai cũng muốn bộ lạc mình lập công lớn nhất) và sự phối hợp ăn ý sẵn có giữa các thành viên trong tộc.
Thay vì chọn tướng lĩnh dựa trên dòng tộc quý tộc hay tiền bạc như các đế chế phong kiến khác, các Khalifa thời kỳ đầu chọn người dựa trên sự cống hiến cho Hồi giáo và tài năng quân sự thực tế.
Ngoài ra, xã hội Ả Rập Bedouin cho phép phụ nữ có vai trò khá năng động. Trong quân đội Rashidun, phụ nữ di chuyển cùng đoàn quân (ở các tuyến sau doanh trại). Họ đảm nhận việc cứu thương, nấu ăn, tiếp tế nước và bảo vệ trại. Như nội dung ghi nhận trong trận Yarmouk, khi tiền tuyến vỡ, phụ nữ chính là "bức tường tâm lý" cuối cùng, ép đàn ông phải quay lại chiến đấu bảo vệ gia đình.
Dưới thời Khalifa Umar, một hệ thống sổ sách đăng ký quân đội (Diwan) được thành lập. Tất cả những người tham gia quân đội và gia đình họ đều được nhà nước cấp một khoản trợ cấp cố định trích từ ngân khố chung. Cấu trúc này biến quân đội từ một tập hợp dân quân tự phát thành một lực lượng bán chuyên nghiệp, giúp binh sĩ yên tâm chiến đấu vì gia đình họ ở quê nhà đã được trợ cấp xã hội bảo vệ.
5. Quân Byzantine và vấn đề phối hợp
Trong khi quân đội Rashidun vận hành như một khối thống nhất dưới sự chỉ huy tối cao của Khalid ibn al-Walid, thì Đế quốc Byzantine lại mang đến trận Yarmouk một bộ máy khổng lồ nhưng rệu rã.
Vấn đề phối hợp chính là sai lầm chí tử, biến ưu thế vượt trội về quân số của Byzantine thành thảm họa tự hủy diệt. Hoàng đế Heraclius lúc đó đang bạo bệnh không thể trực tiếp ra trận, ông giao quyền lực cho một nhóm tướng lĩnh thay vì một người duy nhất. Quân đội Byzantine không phải là một khối thống nhất mà là tập hợp đa sắc tộc, điều này càng làm trầm trọng hơn việc "hội đồng" lãnh đạo tranh giành ảnh hưởng lẫn nhau
Tướng Vahan (người Armenia) được binh lính bầu làm tổng tư lệnh tối cao tại thực địa. Theodore Trithyrius (người Hy Lạp) làm Chánh tham mưu triều đình, người nắm giữ ngân khố quân đội. Các tướng khác trong hội đồng gồm Dairjan, Qanatir, và Jabalah (vua người Ả Rập Ghassanid).
Vahan và Trithyrius liên tục xảy ra xung đột quyền lực. Thậm chí, theo một số tài liệu, các tướng lĩnh mâu thuẫn đến mức họ thay phiên nhau nắm quyền chỉ huy tối cao theo từng ngày, dẫn đến các quyết định chiến thuật chồng chéo và mâu thuẫn.
Sự thiếu phối hợp giữa các đơn vị đạt đến đỉnh điểm vào ngày thứ 4 và thứ 6 của trận đánh.
Vào ngày thứ 4, khi tướng Vahan ra lệnh tổng tấn công, kỵ binh Byzantine tiến quá nhanh trong khi bộ binh không theo kịp, làm mất kết nối giữa hai lực lượng này. Khalid ibn al-Walid ngay lập tức nhận ra sơ hở này, ông dùng Cận vệ Cơ động lao vào chia cắt khoảng trống giữa hai lực lượng và tạo ưu thế áp đảo.
Đến ngày thứ 6, khi bị khối kỵ binh tập trung của Khalid tạt sườn, kỵ binh Byzantine do thiếu gắn kết và mất tinh thần đã chọn cách rút lui tháo chạy về phía bắc. Họ hoàn toàn bỏ mặc các khối bộ binh Armenia và Hy Lạp với trang bị nặng nề phía sau tự xoay xở trong vòng vây ba mặt của quân Hồi giáo.
6. Thiên thời - trận bão cát ngày thứ 6
Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về Yarmouk là trận bão cát vào ngày cuối cùng.
Yếu tố thời tiết đóng vai trò như một "vũ khí tự nhiên" định đoạt số phận của trận Yarmouk, được tướng Khalid ibn al-Walid biến thành lợi thế để giáng đòn kết liễu vào quân Byzantine. Trận chiến diễn ra vào tháng 8.636, thời điểm đỉnh điểm của mùa hè Trung Đông, nơi khí hậu sa mạc trở thành nỗi ác mộng đối với những người lính đến từ vùng ôn đới
Quân Byzantine bao gồm phần lớn là người Hy Lạp, Armenia và các chiến binh đến từ vùng Balkan. Họ phải khoác lên mình những bộ giáp xích, giáp phiến kim loại nặng nề. Ngược lại, quân Rashidun vốn là người Bedouin du mục, đã quen với cái nóng khắc nghiệt của sa mạc Ả Rập. Họ mặc trang phục nhẹ, thoáng mát bằng vải lanh, giúp giữ sức bền tốt hơn qua 6 ngày chiến đấu liên tục dưới ánh mặt trời chói chang.
Bước ngoặt thời tiết quyết định xảy ra vào ngày cuối cùng của trận đánh.Một trận bão cát sa mạc dữ dội bất ngờ nổi lên. Gió lớn thổi mạnh từ hướng Nam - Đông Nam (hướng sa mạc) lao trực diện vào mặt quân Byzantine. Bụi và cát dày đặc tràn vào mắt, mũi và miệng của họ. Các binh sĩ Byzantine thậm chí phải cởi bỏ áo choàng hoặc quấn chặt đầu để trốn cát, khiến họ hoàn toàn bị mù hướng di chuyển của quân Khalid.
Gió cát lúc này lại thổi từ phía sau lưng quân Khalid. Không bị ảnh hưởng tầm nhìn, ông tận dụng ngay "bức màn cát" tự nhiên này để giấu hướng đi của khối kỵ binh tập trung 8.000 chiến mã, bí mật vòng ra sau mạn sườn và tung đòn tổng lực mà Byzantine không hề hay biết.
Nếu như chiến thuật của Khalid là bộ não của quân Rashidun, thì thời tiết chính là cánh tay phải của họ trong ngày cuối cùng. Sự xuất hiện của cơn bão cát đúng thời điểm đã tước đi hoàn toàn lợi thế phòng thủ của lớp giáp nặng và kỷ luật đội hình của người La Mã, biến trận Yarmouk thành một trong những chiến thắng kinh điển nhất về việc lợi dụng thiên thời trong lịch sử quân sự toàn cầu
7. Ý nghĩa lịch sử trận chiến Yarmouk
Trận Yarmuk năm 636 là một trong những bước ngoặt quan trọng nhất của lịch sử Cận Đông thế kỷ VII. Trận đánh này đã vẽ lại bản đồ địa chính trị, tôn giáo và văn hóa của cả một vùng lãnh thổ rộng lớn từ Trung Đông sang châu Âu. Chiến thắng của lực lượng Rashidun làm suy yếu quyền kiểm soát của Byzantine tại Syria và tạo điều kiện cho một trật tự chính trị mới hình thành tại Levant.
Trận Yarmouk đã chấm dứt hoàn toàn hơn 7 thế kỷ thống trị của Đế quốc La Mã (và sau này là Byzantine) tại vùng Levant (bao gồm Syria, Jordan, Lebanon và Palestine ngày nay). Thất bại này làm sụp đổ toàn bộ hệ thống phòng thủ của Byzantine tại Trung Đông. Chỉ trong vòng vài năm sau đó, các thành phố chiến lược và linh thiêng như Jerusalem, Antioch và Damascus lần lượt rơi vào tay quân Hồi giáo mà không gặp phải sự kháng cự quy mô lớn nào nữa.
Trước trận Yarmouk, các đế chế lớn như Byzantine và Sassanid (Ba Tư) chỉ coi người Ả Rập là các bộ lạc du mục bán khai. Chiến thắng này đã chứng minh Caliphate Rashidun là một thế lực quân sự và chính trị mới, đủ sức đánh bại các đế chế lâu đời nhất. Chiếm được Levant giàu có, người Hồi giáo có đủ nguồn lực kinh tế và nhân lực để tiếp tục tiến xuống phía nam chinh phục Ai Cập, Bắc Phi, và tiến sang phía đông để xóa sổ hoàn toàn Đế quốc Ba Tư Sassanid.
Trước trận đánh, Levant là trung tâm của Kitô giáo Hy Lạp - La Mã. Chiến thắng của quân Rashidun đã khởi đầu cho quá trình Hồi giáo hóa và Ả Rập hóa sâu sắc. Tiếng Ả Rập dần thay thế tiếng Hy Lạp và tiếng Aram, biến khu vực này thành cái nôi của thế giới Ả Rập ngày nay. Việc người Hồi giáo tiếp quản vùng đất này vô tình lại mang đến sự dễ thở cho các giáo phái Kitô giáo thiểu số (như người Monophysite) và người Do Thái - những người vốn trước đó bị triều đình Byzantine Chính thống giáo ngược đãi và áp bức tàn bạo
Trận Yarmouk được các học giả quân sự hiện đại xem là một giáo trình kinh điển về nghệ thuật lấy ít địch nhiều, khả năng chuyển đổi linh hoạt giữa phòng ngự và phản công, và thiên tài tận dụng tối đa yếu tố địa hình, thời tiết của tướng Khalid ibn al-Walid.
Chiến thắng Yarmouk giúp người Hồi giáo làm chủ hoàn toàn vùng Levant. Hoàng đế Heraclius của Byzantine khi đó đã phải thốt lên cay đắng khi rút chạy về Constantinople: "Vĩnh biệt Syria, một miền đất xinh đẹp biết bao giờ mới có thể giành lại".
Nguồn khảo cứu
1. Al-Baladhuri – Kitab Futuh al-Buldan (The Origins of the Islamic State).
2. Al-Tabari – Tarikh al-Rusul wa al-Muluk (The History of al-Tabari).
3. Walter E. Kaegi – Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press.
4. Fred M. Donner – The Early Islamic Conquests, Princeton University Press.
5. John Walter Jandora – các nghiên cứu về chiến tranh và chiến thuật trong các cuộc chinh phục Hồi giáo thời kỳ đầu.
6. Encyclopaedia Britannica – các mục về Khalid ibn al-Walid và Battle of Yarmouk.
7. The Encyclopaedia of Islam – các mục liên quan đến Khalid ibn al-Walid, Syria và các cuộc chinh phục Hồi giáo thời kỳ đầu.
