Thảm sát Glencoe - Phản khách vi chủ phiên bản Ăng-lê
Cách mạng Vinh Quang năm 1688 đã lật đổ Vua James II của Anh mà không xảy ra đổ máu quy mô lớn, dẫn đến việc thiết lập chế độ quân chủ lập hiến đầu tiên trên thế giới. Mary II (con gái James II) và chồng là William III cùng lên ngôi trị vì Anh, Scotland và Ireland. Sự kiện này đánh dấu quyền lực tối cao của Quốc hội Anh đối với Vương quyền.
Cách mạng Vinh Quang có thể "ôn hòa" ở nước Anh, nhưng tại vùng Cao nguyên Scotland (Highlands), nó đã châm ngòi cho những cuộc xung đột đẫm máu kéo dài nhiều thập kỷ.
Nhóm người trung thành với cựu vương James II thuộc vương tộc Stuart được gọi là phe Jacobite. Gia tộc MacDonald vùng Glencoe là một trong những cái tên kiên quyết phản đối vị vua mới. Chính lòng trung thành này đã dẫn họ đến một trong những bi kịch đen tối và tàn khốc nhất lịch sử Scotland: Vụ thảm sát Glencoe - The Glencoe Massacre - năm 1692. Câu chuyện tôi muốn nhắc tới bắt đầu ở giai đoạn này.
1. Lời thề trung thành
Để bình định vùng Cao nguyên, anh Vua mới đưa ra sắc lệnh: Tất cả các tộc trưởng Scotland phải ký lời thề trung thành với vương triều mới trước ngày 1.1.1692. Ai từ chối sẽ bị coi là phản quốc và dĩ nhiên; bị dí gươm vào cổ.
Tộc trưởng gia tộc MacDonald ở Glencoe là Alasdair MacIain ban đầu chờ đợi sự cho phép từ cựu vương James II đang lưu vong, để được miễn bỏ lời thề cũ. Khi nhận được thư cho phép, thời hạn ký đã quá cận kề.
Ngày 31.12.1691, MacIain đến đồn Fort William. Đen cho Maclain, ở đây không có giáo sĩ hợp pháp để tiếp nhận lời thề. Ông này phải lết tới thị trấn Inveraray cách đâu đó 90 dặm đường chim bay để ký tá. Mùa đông với bão tuyết khắc nghiệt làm Maclain muộn mất 5 ngày, 6.1.1692 ông mới ký được lời thề, sau đó ra về với niềm tin gia tộc mình đã an toàn.
Tiếp tục đen cho ông, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Scotland - John Dalrymple - không biết có thù oán gì không, mà cố tình lờ đi việc Maclain đã ký - dù muộn - và hạ lệnh cho Robert Campbell tới tiêu diệt nhà MacDonald. Cho bạn nào chưa biết thì nhà Campbell thù nhà MacDonald* như bạn lúc ôm toilet với cục táo bón ấy.
Tới đây bạn nghe quen không? Vâng, không nhầm đâu, tiếp theo là bản REAL của "Hôn lễ Đỏ" (The Red Wedding) trong Game of thrones đấy.
2. "Hôn lễ Đỏ" Game of thrones bản REAL
Đầu tháng 2.1692, khoảng 120 binh lính chính phủ do Robert Campbell chỉ huy kéo đến Glencoe với lý do tá túc và thu thuế. Theo luật Cao nguyên cổ xưa (còir an aoigheachd), gia tộc MacDonald đã nồng hậu tiếp đón, cho họ ăn, ngủ, sưởi ấm và rượu suốt 12 ngày.
Sau đó Dalrymple đã gửi chỉ thị ngắn gọn cho Robert Campbell vào hôm sau: Làm bay màu toàn bộ gia tộc MacDonald.
5 giờ sáng 13.2.1692, khi cả thung lũng đang ngủ, nhóm binh lính lật lọng rút gươm xiên chính những người chủ nhà đã nuôi báo cô họ. Kết quả 38 người gia tộc MacDonald gồm cả tộc trưởng MacIain ký muộn, đã bị xiên ngay tại giường hoặc bị bắn bay màu khi bỏ chạy. Hơn 40 phụ nữ và trẻ em chạy thoát vào núi nhưng sau đó cũng chết vì đói và rét giữa bão tuyết.
Trong văn hóa Scotland, việc sát hại chính người đã cho mình thức ăn và chỗ ngủ được gọi là "Murder under trust" (Giết người nhân danh lòng tin). Đây được coi là tội ác tâm linh và đạo đức kinh tởm nhất. Sự kiện này đã đẩy mối thù giữa hai gia tộc lớn là MacDonald và Campbell lên đỉnh điểm và biến vùng Glencoe thành biểu tượng của sự áp bức vương quyền.
*Mối thâm thù giữa gia tộc MacDonald và gia tộc Campbell là một trong những cuộc đối đầu dòng họ kéo dài, khốc liệt và nổi tiếng nhất trong lịch sử Scotland. Nó không chỉ là tranh chấp đất đai thông thường mà còn là sự xung đột sâu sắc về tư tưởng, văn hóa và lòng trung thành chính trị.
MacDonald là một trong những gia tộc cổ xưa và lớn nhất Scotland. Tổ tiên của họ từng là các "Chúa tể vùng Quần đảo", cai trị độc lập vùng bờ biển phía Tây và các đảo ngoài khơi. Họ có xu hướng phản kháng lại triều đình Scotland ở Edinburgh để bảo vệ quyền tự trị và lối sống văn hóa Cao nguyên Gaelic truyền thống.
Ngược lại, nhà Campbell phát triển thế lực bằng cách liên minh chặt chẽ với các vị vua Scotland. Mỗi khi nhà MacDonald nổi loạn và bị tước đoạt đất đai, triều đình lại đem chính những vùng đất đó ban thưởng hoặc bán lại cho nhà Campbell.
Ở vùng Cao nguyên, việc đột kích biên giới để cướp gia súc của nhau là chuyện xảy ra như cơm bữa giữa hai nhà. Nhà MacDonald vùng Glencoe thường xuyên tổ chức các cuộc cướp bóc nhắm vào vùng đất trù phú của nhà Campbell, tích tụ sự hận thù qua nhiều thế hệ.
Mỗi khi căng thẳng tôn giáo và chính trị nổ ra, hai gia tộc luôn chọn hai phe đối lập để có cớ tiêu diệt nhau. Nhà Campbell theo phe Thanh giáo/Quốc hội (Roundheads). Nhà MacDonald đứng về phe Hoàng gia bảo hoàng (Cavaliers). Vào năm 1645, nhà MacDonald đã hỗ trợ Hầu tước xứ Montrose tàn phá vùng đất Argyll của nhà Campbell, thiêu rụi nhà cửa và đẩy mối thâm thù lên thành nợ máu.
3. Trò chơi vương quyền
Tin tức về vụ thảm sát Glencoe nhanh chóng lan rộng và gây ra một làn sóng phẫn nộ kinh hoàng không chỉ ở Scotland, Anh mà còn trên khắp châu Âu. Sự căm phẫn này lớn đến mức nó đã làm lung lay cả uy tín chính trị của vương triều mới.
Vào thế kỷ 17, việc các bộ tộc Cao nguyên chém giết hay cướp bóc lẫn nhau không phải là chuyện lạ. Tuy nhiên, Glencoe đã vi phạm một bộ luật đạo đức thiêng liêng: "Giết người nhân danh lòng tin" (Murder under trust).
Việc binh lính ăn ngủ, uống rượu và chơi bài cùng chủ nhà suốt 12 ngày rồi quay lại sát hại họ khi đang ngủ bị coi là hành vi hèn hạ, vô liêm sỉ nhất thời bấy giờ. Phe phản đối Vua William III đã lập tức nắm lấy cơ hội này. Họ in ấn các tờ bướm, viết bài truyền bá khắp London và Paris để khắc họa triều đình mới như một chính quyền tàn bạo, khát máu và lật lọng.
Trước sức ép quá lớn từ công chúng và giới quý tộc, anh Vua William III buộc phải thành lập một Ủy ban Điều tra Hoàng gia vào năm 1695 để làm rõ sự việc. Kết quả cuộc điều tra kết luận đây là một vụ "giết người độc ác". Tuy nhiên, triều đình đã tìm cách "thí tốt" để bảo vệ nhà vua.
John Dalrymple - Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Scotland - Người ký lệnh tiêu diệt, tất nhiên sẽ trở thành "kẻ giơ đầu chịu báng". Ông này bị ép phải từ chức nhưng thay vì bị bỏ tù, chỉ bị thất sủng một thời gian ngắn và sau đó còn được phong tước Bá tước.
Bản thân anh Vua William III có trót dại ký vào sắc lệnh có dòng chữ "triệt hạ tận gốc lũ trộm cướp đó" (đối với nhà MacDonald). Dù vậy, Ủy ban điều tra tuyên bố nhà vua bị "đánh lừa" bởi các báo cáo sai lệch của cấp dưới, giúp anh Vua thoát khỏi cáo buộc trực tiếp.
Sự phẫn nộ và cách giải quyết tung hứng của triều đình Anh không làm người dân Cao nguyên nguôi giận. Ngược lại, nó tạo ra một hệ lụy chính trị sâu sắc. Vụ thảm sát biến thung lũng Glencoe thành một biểu tượng của sự tử vì đạo. Nó đẩy các gia tộc Cao nguyên khác vốn đang lưỡng lự lao thẳng vào vòng tay của phe Jacobite. Suốt hơn 50 năm sau đó, mối hận Glencoe là động lực tinh thần lớn nhất trong các cuộc nổi dậy năm 1715 và 1745 nhằm lật đổ triều đình Anh.
Ngày nay, khi đến thung lũng Glencoe, bạn vẫn sẽ thấy một Đài tưởng niệm Vụ thảm sát (Glencoe Massacre Monument) được dựng lên để tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong đêm tuyết lạnh giá năm đó.
Trong suốt một thời gian dài lịch sử, các quán rượu hoặc nhà trọ tại vùng Glencoe và Tây Scotland treo tấm biển: "No Hawkers or Campbells" (Không tiếp những kẻ bán hàng rong và người họ Campbell). Khách sạn nổi tiếng Clachaig Inn nằm ngay tại thung lũng Glencoe vẫn giữ một tấm biển đằng sau quầy lễ tân với nội dung từ chối phục vụ người mang họ Campbell, như một cách lưu giữ ký ức lịch sử.
Lịch sử từng có những cuộc chiến kéo dài hàng chục năm. Vùng Glencoe thì chỉ cần một buổi sáng sớm để biến thành một trong những chương đen tối nhất của Scotland.
Cách mạng Vinh Quang năm 1688 đã lật đổ Vua James II của Anh mà không xảy ra đổ máu quy mô lớn, dẫn đến việc thiết lập chế độ quân chủ lập hiến đầu tiên trên thế giới. Mary II (con gái James II) và chồng là William III cùng lên ngôi trị vì Anh, Scotland và Ireland. Sự kiện này đánh dấu quyền lực tối cao của Quốc hội Anh đối với Vương quyền.
Cách mạng Vinh Quang có thể "ôn hòa" ở nước Anh, nhưng tại vùng Cao nguyên Scotland (Highlands), nó đã châm ngòi cho những cuộc xung đột đẫm máu kéo dài nhiều thập kỷ.
Nhóm người trung thành với cựu vương James II thuộc vương tộc Stuart được gọi là phe Jacobite. Gia tộc MacDonald vùng Glencoe là một trong những cái tên kiên quyết phản đối vị vua mới. Chính lòng trung thành này đã dẫn họ đến một trong những bi kịch đen tối và tàn khốc nhất lịch sử Scotland: Vụ thảm sát Glencoe - The Glencoe Massacre - năm 1692. Câu chuyện tôi muốn nhắc tới bắt đầu ở giai đoạn này.
1. Lời thề trung thành
Để bình định vùng Cao nguyên, anh Vua mới đưa ra sắc lệnh: Tất cả các tộc trưởng Scotland phải ký lời thề trung thành với vương triều mới trước ngày 1.1.1692. Ai từ chối sẽ bị coi là phản quốc và dĩ nhiên; bị dí gươm vào cổ.
Tộc trưởng gia tộc MacDonald ở Glencoe là Alasdair MacIain ban đầu chờ đợi sự cho phép từ cựu vương James II đang lưu vong, để được miễn bỏ lời thề cũ. Khi nhận được thư cho phép, thời hạn ký đã quá cận kề.
Ngày 31.12.1691, MacIain đến đồn Fort William. Đen cho Maclain, ở đây không có giáo sĩ hợp pháp để tiếp nhận lời thề. Ông này phải lết tới thị trấn Inveraray cách đâu đó 90 dặm đường chim bay để ký tá. Mùa đông với bão tuyết khắc nghiệt làm Maclain muộn mất 5 ngày, 6.1.1692 ông mới ký được lời thề, sau đó ra về với niềm tin gia tộc mình đã an toàn.
Tiếp tục đen cho ông, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Scotland - John Dalrymple - không biết có thù oán gì không, mà cố tình lờ đi việc Maclain đã ký - dù muộn - và hạ lệnh cho Robert Campbell tới tiêu diệt nhà MacDonald. Cho bạn nào chưa biết thì nhà Campbell thù nhà MacDonald* như bạn lúc ôm toilet với cục táo bón ấy.
Tới đây bạn nghe quen không? Vâng, không nhầm đâu, tiếp theo là bản REAL của "Hôn lễ Đỏ" (The Red Wedding) trong Game of thrones đấy.
2. "Hôn lễ Đỏ" Game of thrones bản REAL
Đầu tháng 2.1692, khoảng 120 binh lính chính phủ do Robert Campbell chỉ huy kéo đến Glencoe với lý do tá túc và thu thuế. Theo luật Cao nguyên cổ xưa (còir an aoigheachd), gia tộc MacDonald đã nồng hậu tiếp đón, cho họ ăn, ngủ, sưởi ấm và rượu suốt 12 ngày.
Sau đó Dalrymple đã gửi chỉ thị ngắn gọn cho Robert Campbell vào hôm sau: Làm bay màu toàn bộ gia tộc MacDonald.
5 giờ sáng 13.2.1692, khi cả thung lũng đang ngủ, nhóm binh lính lật lọng rút gươm xiên chính những người chủ nhà đã nuôi báo cô họ. Kết quả 38 người gia tộc MacDonald gồm cả tộc trưởng MacIain ký muộn, đã bị xiên ngay tại giường hoặc bị bắn bay màu khi bỏ chạy. Hơn 40 phụ nữ và trẻ em chạy thoát vào núi nhưng sau đó cũng chết vì đói và rét giữa bão tuyết.
Trong văn hóa Scotland, việc sát hại chính người đã cho mình thức ăn và chỗ ngủ được gọi là "Murder under trust" (Giết người nhân danh lòng tin). Đây được coi là tội ác tâm linh và đạo đức kinh tởm nhất. Sự kiện này đã đẩy mối thù giữa hai gia tộc lớn là MacDonald và Campbell lên đỉnh điểm và biến vùng Glencoe thành biểu tượng của sự áp bức vương quyền.
*Mối thâm thù giữa gia tộc MacDonald và gia tộc Campbell là một trong những cuộc đối đầu dòng họ kéo dài, khốc liệt và nổi tiếng nhất trong lịch sử Scotland. Nó không chỉ là tranh chấp đất đai thông thường mà còn là sự xung đột sâu sắc về tư tưởng, văn hóa và lòng trung thành chính trị.
MacDonald là một trong những gia tộc cổ xưa và lớn nhất Scotland. Tổ tiên của họ từng là các "Chúa tể vùng Quần đảo", cai trị độc lập vùng bờ biển phía Tây và các đảo ngoài khơi. Họ có xu hướng phản kháng lại triều đình Scotland ở Edinburgh để bảo vệ quyền tự trị và lối sống văn hóa Cao nguyên Gaelic truyền thống.
Ngược lại, nhà Campbell phát triển thế lực bằng cách liên minh chặt chẽ với các vị vua Scotland. Mỗi khi nhà MacDonald nổi loạn và bị tước đoạt đất đai, triều đình lại đem chính những vùng đất đó ban thưởng hoặc bán lại cho nhà Campbell.
Ở vùng Cao nguyên, việc đột kích biên giới để cướp gia súc của nhau là chuyện xảy ra như cơm bữa giữa hai nhà. Nhà MacDonald vùng Glencoe thường xuyên tổ chức các cuộc cướp bóc nhắm vào vùng đất trù phú của nhà Campbell, tích tụ sự hận thù qua nhiều thế hệ.
Mỗi khi căng thẳng tôn giáo và chính trị nổ ra, hai gia tộc luôn chọn hai phe đối lập để có cớ tiêu diệt nhau. Nhà Campbell theo phe Thanh giáo/Quốc hội (Roundheads). Nhà MacDonald đứng về phe Hoàng gia bảo hoàng (Cavaliers). Vào năm 1645, nhà MacDonald đã hỗ trợ Hầu tước xứ Montrose tàn phá vùng đất Argyll của nhà Campbell, thiêu rụi nhà cửa và đẩy mối thâm thù lên thành nợ máu.
3. Trò chơi vương quyền
Tin tức về vụ thảm sát Glencoe nhanh chóng lan rộng và gây ra một làn sóng phẫn nộ kinh hoàng không chỉ ở Scotland, Anh mà còn trên khắp châu Âu. Sự căm phẫn này lớn đến mức nó đã làm lung lay cả uy tín chính trị của vương triều mới.
Vào thế kỷ 17, việc các bộ tộc Cao nguyên chém giết hay cướp bóc lẫn nhau không phải là chuyện lạ. Tuy nhiên, Glencoe đã vi phạm một bộ luật đạo đức thiêng liêng: "Giết người nhân danh lòng tin" (Murder under trust).
Việc binh lính ăn ngủ, uống rượu và chơi bài cùng chủ nhà suốt 12 ngày rồi quay lại sát hại họ khi đang ngủ bị coi là hành vi hèn hạ, vô liêm sỉ nhất thời bấy giờ. Phe phản đối Vua William III đã lập tức nắm lấy cơ hội này. Họ in ấn các tờ bướm, viết bài truyền bá khắp London và Paris để khắc họa triều đình mới như một chính quyền tàn bạo, khát máu và lật lọng.
Trước sức ép quá lớn từ công chúng và giới quý tộc, anh Vua William III buộc phải thành lập một Ủy ban Điều tra Hoàng gia vào năm 1695 để làm rõ sự việc. Kết quả cuộc điều tra kết luận đây là một vụ "giết người độc ác". Tuy nhiên, triều đình đã tìm cách "thí tốt" để bảo vệ nhà vua.
John Dalrymple - Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Scotland - Người ký lệnh tiêu diệt, tất nhiên sẽ trở thành "kẻ giơ đầu chịu báng". Ông này bị ép phải từ chức nhưng thay vì bị bỏ tù, chỉ bị thất sủng một thời gian ngắn và sau đó còn được phong tước Bá tước.
Bản thân anh Vua William III có trót dại ký vào sắc lệnh có dòng chữ "triệt hạ tận gốc lũ trộm cướp đó" (đối với nhà MacDonald). Dù vậy, Ủy ban điều tra tuyên bố nhà vua bị "đánh lừa" bởi các báo cáo sai lệch của cấp dưới, giúp anh Vua thoát khỏi cáo buộc trực tiếp.
Sự phẫn nộ và cách giải quyết tung hứng của triều đình Anh không làm người dân Cao nguyên nguôi giận. Ngược lại, nó tạo ra một hệ lụy chính trị sâu sắc. Vụ thảm sát biến thung lũng Glencoe thành một biểu tượng của sự tử vì đạo. Nó đẩy các gia tộc Cao nguyên khác vốn đang lưỡng lự lao thẳng vào vòng tay của phe Jacobite. Suốt hơn 50 năm sau đó, mối hận Glencoe là động lực tinh thần lớn nhất trong các cuộc nổi dậy năm 1715 và 1745 nhằm lật đổ triều đình Anh.
Ngày nay, khi đến thung lũng Glencoe, bạn vẫn sẽ thấy một Đài tưởng niệm Vụ thảm sát (Glencoe Massacre Monument) được dựng lên để tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong đêm tuyết lạnh giá năm đó.
Trong suốt một thời gian dài lịch sử, các quán rượu hoặc nhà trọ tại vùng Glencoe và Tây Scotland treo tấm biển: "No Hawkers or Campbells" (Không tiếp những kẻ bán hàng rong và người họ Campbell). Khách sạn nổi tiếng Clachaig Inn nằm ngay tại thung lũng Glencoe vẫn giữ một tấm biển đằng sau quầy lễ tân với nội dung từ chối phục vụ người mang họ Campbell, như một cách lưu giữ ký ức lịch sử.
Lịch sử từng có những cuộc chiến kéo dài hàng chục năm. Vùng Glencoe thì chỉ cần một buổi sáng sớm để biến thành một trong những chương đen tối nhất của Scotland.
