Vì sao sự hoài niệm thường khiến lòng người vừa cảm thấy ấm áp, lại vừa thấy nhói đau?
Trong nhà tôi có trân trọng cất giữ một tấm ảnh gia đình, đây là ảnh chụp chung duy nhất thời thơ ấu của mẹ với ông bà tôi. Mỗi lần ngắm nhìn, lòng tôi lại trào dâng một cảm giác vừa hoài niệm, vừa mâu thuẫn khôn nguôi: một gia đình hết sức bình thường, yêu thương nhau gắn bó, nhưng lại giấu kín những xót xa, cay đắng chẳng thể xóa nhòa. Điều khiến tôi đau lòng nhất là những người trong ảnh, những người yêu thương tôi và được tôi yêu thương, người thì đã đi xa, người thì đang trên con đường rời bỏ thế gian này.
Bức ảnh có lẽ được chụp vào khoảng năm 1958. Chính từ tấm ảnh cũ ngả vàng ấy, lần đầu tiên tôi được nhìn thấy người mẹ thơ ngây thuở nhỏ và ông bà ngoại thời còn thanh xuân phơi phới. Thước phim đen trắng ấy định hình dáng vẻ của năm con người, mà mỗi bóng hình ấy đều ẩn chứa một câu chuyện lay động lòng người. Hàng đầu tiên là một đứa trẻ đang mở to đôi mắt trong veo, chính là mẹ tôi hồi nhỏ; hàng thứ hai bên trái là bà ngoại tảo tần, đảm đang, bên phải là cụ ngoại hiền từ; hàng thứ ba là ông ngoại và bác cả đang đứng.
Chỉ chớp mắt mấy mươi năm cuộc đời, vậy mà ba trong số năm người trong ảnh đã vĩnh viễn rời xa chúng tôi. Giờ đây, ngay cả bác cả, người đã để lại bao ký ức tươi đẹp trong suốt tuổi thơ tôi, cũng đã ở tuổi xế chiều, bác giờ như ngọn đèn trước gió, sức cùng lực kiệt.
Nhìn vào bức ảnh, bao giông bão và trắc trở của gia đình đều hiện rõ qua đôi bàn chân, ngoại trừ cụ ngoại có giày đi, những người còn lại đều đi chân trần, đến một đôi dép cỏ cũng không có. Ông ngoại tôi nước da ngăm đen, nhìn qua cứ ngỡ là một lão nông thạo việc đồng áng, nhưng thực chất ông lại chẳng biết làm việc nặng, ngày thường ở nhà chỉ quanh quẩn giặt giũ, nấu cơm.
Trụ cột gánh vác gia đình năm đó lại là bà ngoại tôi, người có vóc dáng khỏe khoắn, dẻo dai. Năm mười tám tuổi, bà rời bỏ quê hương, gả cho người lớn hơn mình mười tám tuổi. Thuở ấy, gia đình cụ ngoại tuy không giàu sang nhưng cũng thuộc diện ấm êm, ba bữa không lo. Bà chưa từng nghĩ rằng cuộc hôn nhân vượt ngàn dặm xa xôi này lại khiến nửa đời sau của bà bị bao vây bởi tầng tầng lớp lớp khổ đau.
Thời Dân quốc, ông ngoại từng làm việc ở trạm lương thực, sau này thất nghiệp ở nhà, không có cách nào mưu sinh. Ông đành đến đội sản xuất nhận nuôi một con trâu cày để phụ thêm vào sinh kế. Có một năm mùa đông lạnh thấu xương, gió tuyết khắc nghiệt đã làm đóng băng và làm c h ế t mất con trâu cày duy nhất của đội sản xuất, họ bắt nhà tôi phải bồi thường. Biến cố ập đến bất ngờ khiến gia đình vốn đã nghèo túng hoàn toàn rơi xuống vực thẳm. Cả nhà từ đó gánh trên vai khoản nợ khổng lồ, bắt đầu chuỗi ngày trả nợ dài đằng đẵng và gian truân.
Bà ngoại cả đời này khó quên nhất là đoạn năm tháng khổ cực đó. Bà cứ hay cằn nhằn với tôi rằng hồi đó khổ quá. Thu hoạch cả năm trời không sót một đồng đều đem đi cấn nợ, cả nhà quanh năm đói rách, chẳng được mấy bữa cơm no.
Ngày mới gả về, người ta khinh bà là người xứ khác, không biết làm việc, đi đâu cũng bị xem nhẹ. Thế nhưng sâu trong xương tủy bà lại có một sự kiên cường, bướng bỉnh: người ta càng coi thường, bà càng không chịu thua. Bà âm thầm cắn răng hạ quyết tâm: nhà người ta có gì, nhà mình cũng phải có cái đó. Cứ như vậy, bà ngày đêm làm lụng, cần mẫn lo toan, dựa vào đôi bàn tay chăm chỉ mà dần dần xoay chuyển cảnh ngộ khốn khó của gia đình. Cũng chính vì sự kiên định và hy sinh ấy, cụ ngoại vô cùng thương xót và thiên vị người con dâu chịu nhiều ấm ức nhưng chưa bao giờ cúi đầu này.
Trong những năm tháng đau khổ ấy, vẫn có một sự lãng mạn, dịu dàng thuộc về riêng họ. Bà ngoại thường kể tôi nghe, hồi đó mỗi tối ông ngoại đều kể cho bà nghe chuyện Tam Quốc Diễn Nghĩa, Tây Du Ký, Thủy Hử. Khi nói, ánh mắt và khóe miệng ông đều ngập tràn hạnh phúc. Trong thời đại khép kín, nghèo nàn và thiếu thốn giải trí ấy, những câu chuyện sống động này là điểm tựa duy nhất trong những ngày khổ cực dài đằng đẵng của bà, cũng là lý do từ sâu trong lòng bà luôn thầm ngưỡng mộ ông. Cuộc sống bần cùng có thể mài vụn chuyện cơm áo gạo tiền, nhưng không thể mài mòn tình nghĩa tào khang, hoạn nạn có nhau của hai người.
Tuổi thơ của mẹ tôi cũng luôn bầu bạn với đói khát và nghèo túng. Thời kỳ đó vật tư khan hiếm, hầu hết trẻ con đều bị suy dinh dưỡng, mẹ tôi cũng không ngoại lệ. Mẹ hay kể tôi nghe chuyện ngày xưa. Tầm sáu, bảy tuổi, mẹ thường xuyên đói đến mức hoa mắt chóng mặt, toàn thân bủn rủn. Vì một miếng ăn, mẹ một mình cắn răng đi bộ quãng đường mười cây số để đến nông trường nơi bà ngoại làm việc, chỉ với hy vọng được theo bà ăn một bữa no bụng. Vài câu chữ ít ỏi ấy lại giấu đi biết bao gian truân không tưởng của cả một thế hệ.
Mẹ và bác cả là hai chị em cùng cha khác mẹ, nhưng tình cảm lại sâu đậm hơn cả ruột rà. Bác cả lớn hơn mẹ mười mấy tuổi, từ nhỏ đã hết mực chở che cho mẹ. Từ lúc tôi biết nhận thức đến nay, mỗi lần đi chợ phiên bác đều chuẩn bị ghé thăm bà ngoại, chưa bao giờ đi tay không. Khi thì một cân thịt lợn, khi thì mớ rau xanh tự tay trồng, có lúc lại mang bánh kẹo cho chúng tôi; những món ăn mộc mạc ấy giấu đi sự chiều chuộng thuần khiết nhất.
Những năm mẹ đi học, gia cảnh eo hẹp, ngày tháng khó khăn. Bác cả luôn âm thầm quan tâm đến em gái, thường xuyên dặn dò mẹ: "Hễ gặp khó khăn hay thiếu ăn thiếu mặc thì cứ đến nhà bác, gạo trong hũ, thức ăn trong nhà lúc nào cũng sẵn sàng cho mẹ lấy dùng". Trong những năm tháng nghèo khó, chính sự chăm sóc của bác cả đã khiến mẹ khắc cốt ghi tâm suốt đời, mỗi khi nhắc lại đều dâng trào lòng biết ơn vô hạn.
Tháng một năm nay có dịp về quê, tôi đã đặc biệt đến thăm bác cả. Người bác tháo vát năm nào giờ đã gầy gò trơ xương, sinh hoạt hoàn toàn không thể tự xử lý, yếu ớt đến mức khiến người ta xót xa. Nhìn dáng vẻ già nua, tiều tụy của bác, muôn vàn cảm xúc ùa về, nước mắt tôi không kìm được cứ thế tuôn rơi.
Hóa ra thời gian tàn nhẫn đến thế. Những quá khứ ấm áp, những thước phim sống động rõ ràng như mới ngày hôm qua, vậy mà những người thân từng nuôi nấng chúng tôi lớn lên, cho chúng tôi hơi ấm, lại đang dần già đi và biến mất. Có người đã vĩnh viễn rời xa, có người đang từ từ nói lời từ biệt.
Có lẽ đó chính là điều vừa chạm tới lòng người, lại vừa làm tổn thương người ta nhất của sự hoài niệm. Đúng như câu nói: "Ký ức càng ấm áp bao nhiêu, ly biệt càng tiếc nuối bấy nhiêu". Một bức ảnh cũ khiến người ta nhớ nhung, cũng khiến người ta đau lòng, bởi vì thời gian đang lặng lẽ mang đi tất cả!
Trong nhà tôi có trân trọng cất giữ một tấm ảnh gia đình, đây là ảnh chụp chung duy nhất thời thơ ấu của mẹ với ông bà tôi. Mỗi lần ngắm nhìn, lòng tôi lại trào dâng một cảm giác vừa hoài niệm, vừa mâu thuẫn khôn nguôi: một gia đình hết sức bình thường, yêu thương nhau gắn bó, nhưng lại giấu kín những xót xa, cay đắng chẳng thể xóa nhòa. Điều khiến tôi đau lòng nhất là những người trong ảnh, những người yêu thương tôi và được tôi yêu thương, người thì đã đi xa, người thì đang trên con đường rời bỏ thế gian này.
Bức ảnh có lẽ được chụp vào khoảng năm 1958. Chính từ tấm ảnh cũ ngả vàng ấy, lần đầu tiên tôi được nhìn thấy người mẹ thơ ngây thuở nhỏ và ông bà ngoại thời còn thanh xuân phơi phới. Thước phim đen trắng ấy định hình dáng vẻ của năm con người, mà mỗi bóng hình ấy đều ẩn chứa một câu chuyện lay động lòng người. Hàng đầu tiên là một đứa trẻ đang mở to đôi mắt trong veo, chính là mẹ tôi hồi nhỏ; hàng thứ hai bên trái là bà ngoại tảo tần, đảm đang, bên phải là cụ ngoại hiền từ; hàng thứ ba là ông ngoại và bác cả đang đứng.
Chỉ chớp mắt mấy mươi năm cuộc đời, vậy mà ba trong số năm người trong ảnh đã vĩnh viễn rời xa chúng tôi. Giờ đây, ngay cả bác cả, người đã để lại bao ký ức tươi đẹp trong suốt tuổi thơ tôi, cũng đã ở tuổi xế chiều, bác giờ như ngọn đèn trước gió, sức cùng lực kiệt.
Nhìn vào bức ảnh, bao giông bão và trắc trở của gia đình đều hiện rõ qua đôi bàn chân, ngoại trừ cụ ngoại có giày đi, những người còn lại đều đi chân trần, đến một đôi dép cỏ cũng không có. Ông ngoại tôi nước da ngăm đen, nhìn qua cứ ngỡ là một lão nông thạo việc đồng áng, nhưng thực chất ông lại chẳng biết làm việc nặng, ngày thường ở nhà chỉ quanh quẩn giặt giũ, nấu cơm.
Trụ cột gánh vác gia đình năm đó lại là bà ngoại tôi, người có vóc dáng khỏe khoắn, dẻo dai. Năm mười tám tuổi, bà rời bỏ quê hương, gả cho người lớn hơn mình mười tám tuổi. Thuở ấy, gia đình cụ ngoại tuy không giàu sang nhưng cũng thuộc diện ấm êm, ba bữa không lo. Bà chưa từng nghĩ rằng cuộc hôn nhân vượt ngàn dặm xa xôi này lại khiến nửa đời sau của bà bị bao vây bởi tầng tầng lớp lớp khổ đau.
Thời Dân quốc, ông ngoại từng làm việc ở trạm lương thực, sau này thất nghiệp ở nhà, không có cách nào mưu sinh. Ông đành đến đội sản xuất nhận nuôi một con trâu cày để phụ thêm vào sinh kế. Có một năm mùa đông lạnh thấu xương, gió tuyết khắc nghiệt đã làm đóng băng và làm c h ế t mất con trâu cày duy nhất của đội sản xuất, họ bắt nhà tôi phải bồi thường. Biến cố ập đến bất ngờ khiến gia đình vốn đã nghèo túng hoàn toàn rơi xuống vực thẳm. Cả nhà từ đó gánh trên vai khoản nợ khổng lồ, bắt đầu chuỗi ngày trả nợ dài đằng đẵng và gian truân.
Bà ngoại cả đời này khó quên nhất là đoạn năm tháng khổ cực đó. Bà cứ hay cằn nhằn với tôi rằng hồi đó khổ quá. Thu hoạch cả năm trời không sót một đồng đều đem đi cấn nợ, cả nhà quanh năm đói rách, chẳng được mấy bữa cơm no.
Ngày mới gả về, người ta khinh bà là người xứ khác, không biết làm việc, đi đâu cũng bị xem nhẹ. Thế nhưng sâu trong xương tủy bà lại có một sự kiên cường, bướng bỉnh: người ta càng coi thường, bà càng không chịu thua. Bà âm thầm cắn răng hạ quyết tâm: nhà người ta có gì, nhà mình cũng phải có cái đó. Cứ như vậy, bà ngày đêm làm lụng, cần mẫn lo toan, dựa vào đôi bàn tay chăm chỉ mà dần dần xoay chuyển cảnh ngộ khốn khó của gia đình. Cũng chính vì sự kiên định và hy sinh ấy, cụ ngoại vô cùng thương xót và thiên vị người con dâu chịu nhiều ấm ức nhưng chưa bao giờ cúi đầu này.
Trong những năm tháng đau khổ ấy, vẫn có một sự lãng mạn, dịu dàng thuộc về riêng họ. Bà ngoại thường kể tôi nghe, hồi đó mỗi tối ông ngoại đều kể cho bà nghe chuyện Tam Quốc Diễn Nghĩa, Tây Du Ký, Thủy Hử. Khi nói, ánh mắt và khóe miệng ông đều ngập tràn hạnh phúc. Trong thời đại khép kín, nghèo nàn và thiếu thốn giải trí ấy, những câu chuyện sống động này là điểm tựa duy nhất trong những ngày khổ cực dài đằng đẵng của bà, cũng là lý do từ sâu trong lòng bà luôn thầm ngưỡng mộ ông. Cuộc sống bần cùng có thể mài vụn chuyện cơm áo gạo tiền, nhưng không thể mài mòn tình nghĩa tào khang, hoạn nạn có nhau của hai người.
Tuổi thơ của mẹ tôi cũng luôn bầu bạn với đói khát và nghèo túng. Thời kỳ đó vật tư khan hiếm, hầu hết trẻ con đều bị suy dinh dưỡng, mẹ tôi cũng không ngoại lệ. Mẹ hay kể tôi nghe chuyện ngày xưa. Tầm sáu, bảy tuổi, mẹ thường xuyên đói đến mức hoa mắt chóng mặt, toàn thân bủn rủn. Vì một miếng ăn, mẹ một mình cắn răng đi bộ quãng đường mười cây số để đến nông trường nơi bà ngoại làm việc, chỉ với hy vọng được theo bà ăn một bữa no bụng. Vài câu chữ ít ỏi ấy lại giấu đi biết bao gian truân không tưởng của cả một thế hệ.
Mẹ và bác cả là hai chị em cùng cha khác mẹ, nhưng tình cảm lại sâu đậm hơn cả ruột rà. Bác cả lớn hơn mẹ mười mấy tuổi, từ nhỏ đã hết mực chở che cho mẹ. Từ lúc tôi biết nhận thức đến nay, mỗi lần đi chợ phiên bác đều chuẩn bị ghé thăm bà ngoại, chưa bao giờ đi tay không. Khi thì một cân thịt lợn, khi thì mớ rau xanh tự tay trồng, có lúc lại mang bánh kẹo cho chúng tôi; những món ăn mộc mạc ấy giấu đi sự chiều chuộng thuần khiết nhất.
Những năm mẹ đi học, gia cảnh eo hẹp, ngày tháng khó khăn. Bác cả luôn âm thầm quan tâm đến em gái, thường xuyên dặn dò mẹ: "Hễ gặp khó khăn hay thiếu ăn thiếu mặc thì cứ đến nhà bác, gạo trong hũ, thức ăn trong nhà lúc nào cũng sẵn sàng cho mẹ lấy dùng". Trong những năm tháng nghèo khó, chính sự chăm sóc của bác cả đã khiến mẹ khắc cốt ghi tâm suốt đời, mỗi khi nhắc lại đều dâng trào lòng biết ơn vô hạn.
Tháng một năm nay có dịp về quê, tôi đã đặc biệt đến thăm bác cả. Người bác tháo vát năm nào giờ đã gầy gò trơ xương, sinh hoạt hoàn toàn không thể tự xử lý, yếu ớt đến mức khiến người ta xót xa. Nhìn dáng vẻ già nua, tiều tụy của bác, muôn vàn cảm xúc ùa về, nước mắt tôi không kìm được cứ thế tuôn rơi.
Hóa ra thời gian tàn nhẫn đến thế. Những quá khứ ấm áp, những thước phim sống động rõ ràng như mới ngày hôm qua, vậy mà những người thân từng nuôi nấng chúng tôi lớn lên, cho chúng tôi hơi ấm, lại đang dần già đi và biến mất. Có người đã vĩnh viễn rời xa, có người đang từ từ nói lời từ biệt.
Có lẽ đó chính là điều vừa chạm tới lòng người, lại vừa làm tổn thương người ta nhất của sự hoài niệm. Đúng như câu nói: "Ký ức càng ấm áp bao nhiêu, ly biệt càng tiếc nuối bấy nhiêu". Một bức ảnh cũ khiến người ta nhớ nhung, cũng khiến người ta đau lòng, bởi vì thời gian đang lặng lẽ mang đi tất cả!
