Vì sao thầy cô không sớm nói cho học sinh biết thực tế của xã hội tàn khốc thế nào?
Không phải thầy cô không muốn dạy, mà là họ không dám dạy.
Cựu giáo viên chủ nhiệm cấp ba của tôi dạy môn Chính trị, khi đó thầy đã ngoài năm mươi và chuẩn bị về hưu ngay sau khi tiễn khóa chúng tôi ra trường.
Trong buổi học cuối cùng trước ngày tốt nghiệp, thầy gấp cuốn sách giáo khoa lại, đứng lặng im trên bục giảng một hồi lâu, rồi chậm rãi nói: "Mấy năm qua, có những điều trong sách mà thầy không thể giảng sâu được. Hôm nay các em tốt nghiệp rồi, thầy xin phép nói một chút về những gì có thể nói."
Hôm đó thầy đã nói những gì?
Thầy kể về thời trẻ từng làm việc trong nhà máy, từng chứng kiến người tốt chẳng được đền đáp, còn kẻ xấu lại sống nhởn nhơ, sung sướng.
Thầy bảo nỗ lực chưa chắc đã thành công, nhưng nếu không nỗ lực, ngay cả một chút cơ hội nhỏ nhoi các em cũng không có.
Thầy nói xã hội này không trả lương dựa trên bảng điểm của các em, có đôi khi em là người làm nhiều nhất nhưng lại nhận về ít nhất, các em phải chuẩn bị sẵn tâm lý cho điều đó.
Giảng xong những lời ấy, thầy lại im lặng, rồi bảo: "Thôi, sau này vào đời rồi các em sẽ tự khắc hiểu."
Lúc đó tôi không hiểu, nhưng sau này thì đã thấu. Thầy phải đợi đến tận ngày tốt nghiệp mới dám nói, là vì nếu những điều này được giảng từ năm lớp 10, thì ngay ngày hôm sau, phụ huynh đã kiện lên Sở Giáo dục rồi. Bạn tưởng thầy cô không muốn dạy cho học sinh sự thật về xã hội sao? Họ muốn lắm chứ, thế nhưng lằn ranh đỏ trên môi họ không phải do họ tự vạch ra.
Bạn thử nghĩ xem, một giáo viên thì có thể giảng được những gì?
Họ không thể nói về sự mất giá của bằng cấp, vì nhà trường vẫn phải sống dựa vào tỷ lệ chọi và thành tích đỗ đạt.
Họ không thể nói về sự phân hóa và cố hóa giai tầng, vì bản thân chủ đề đó là vùng cấm trên lớp học.
Họ không thể dạy về những "luật ngầm" nơi công sở, vì sách giáo khoa vẫn luôn in rành rành câu: "Có công mài sắt, có ngày nên kim".
Họ cầm giáo án đứng trên bục giảng, giáo án bảo họ rằng thế giới này công bằng, nỗ lực sẽ có quả ngọt, ở hiền thì gặp lành. Nhưng chính họ – những người đã lăn lộn ngoài xã hội hàng chục năm – thừa hiểu đời thực không màu hồng như thế. Mỗi ngày, họ phải "diễn" một vai mà ngay cả chính họ cũng không tin, diễn xong về nhà lại phải chấm những bài văn ngập tràn khẩu hiệu "Em sẽ quyết tâm phấn đấu" của học sinh. Bạn bảo họ phải dạy làm sao đây?
Có lần tôi đi uống rượu với một người bạn làm nghề giáo. Cậu ấy say khướt rồi bộc bạch: "Tớ sợ nhất là học sinh hỏi: “Thầy ơi, một tháng thầy kiếm được bao nhiêu tiền?'". Cậu ấy bảo không dám nói thật, vì nếu nói ra, tất cả những lời rao giảng trước đó về việc "tri thức thay đổi vận mệnh" sẽ biến thành một trò hề. Cậu ấy làm việc suốt 8 năm trời, vừa mới chật vật lên được hàm trung cấp, lương tăng thêm được 1.2tr, tổng cộng mỗi tháng được hơn 14tr. Cậu ấy nói: "Cậu biết không, cái đứa học dở nhất lớp tớ ngày trước, tốt nghiệp xong theo bố đi làm thợ thầu trang trí nội thất, bây giờ một tháng nó kiếm gấp ba lần tớ. Hôm họp phụ huynh, bố nó ngồi ở dưới, tớ thật sự không biết phải đối diện với bác ấy thế nào cả."
Đó chính là nghịch lý và thế kẹt của người làm thầy. Họ không phải không biết thực tế tàn khốc thế nào, họ chỉ là những người bị kẹp lại ở giữa biên giới của lý tưởng và hiện thực.
Sách giáo khoa yêu cầu họ phải dạy về "Chân - Thiện - Mỹ", còn thực tế lại dạy họ phải biết giữ mồm giữ miệng. Họ là những người bị xã hội "vùi dập" sớm nhất, nhưng lại bị bắt phải đứng trên bục giảng để vẽ nên một thế giới tươi đẹp cho học sinh.
Còn một điều nữa, lại càng khó nói hơn. Có rất nhiều thực tế xã hội, không phải giáo viên không dạy, mà là có dạy bạn cũng chẳng nghe lọt tai.
Năm lớp 12, bạn nghĩ việc quan trọng nhất đời mình là kỳ thi đại học. Bạn đinh ninh đỗ được một trường ngon là giải quyết được mọi vấn đề. Lúc đó, bạn không cần ai đến kể cho mình nghe về sự tàn nhẫn của xã hội, bạn chỉ cần có người chỉ cho cách giải quyết bài toán này mà thôi. Còn những sự thật về thói đời nóng lạnh, quy tắc trị trường, hay sự dịch chuyển giai cấp... dù có ai đó bóc tách, nghiền nát ra để nhồi vào đầu, bạn cũng sẽ chỉ nghĩ rằng họ đang gieo rắc sự lo âu độc hại. Có những bức tường phải tự mình đâm đầu vào mới tỉnh ngộ, nếu người khác nhắc bạn né trước, bạn sẽ chỉ nghĩ họ đang cản đường mình.
Thế nên, thầy cô không dạy, đó không phải là lỗi của họ. Là vì họ đã bị trói chặt chân tay và cũng vì bạn của năm đó chưa đến cái tuổi để có thể hiểu thấu.
Đợi đến khi bạn bị xã hội "vả" cho vài phát, ngoảnh đầu nhìn lại người thầy ngập ngừng năm nào, bạn sẽ tự khắc thấu hiểu tất cả.
Không phải thầy cô không muốn dạy, mà là họ không dám dạy.
Cựu giáo viên chủ nhiệm cấp ba của tôi dạy môn Chính trị, khi đó thầy đã ngoài năm mươi và chuẩn bị về hưu ngay sau khi tiễn khóa chúng tôi ra trường.
Trong buổi học cuối cùng trước ngày tốt nghiệp, thầy gấp cuốn sách giáo khoa lại, đứng lặng im trên bục giảng một hồi lâu, rồi chậm rãi nói: "Mấy năm qua, có những điều trong sách mà thầy không thể giảng sâu được. Hôm nay các em tốt nghiệp rồi, thầy xin phép nói một chút về những gì có thể nói."
Hôm đó thầy đã nói những gì?
Thầy kể về thời trẻ từng làm việc trong nhà máy, từng chứng kiến người tốt chẳng được đền đáp, còn kẻ xấu lại sống nhởn nhơ, sung sướng.
Thầy bảo nỗ lực chưa chắc đã thành công, nhưng nếu không nỗ lực, ngay cả một chút cơ hội nhỏ nhoi các em cũng không có.
Thầy nói xã hội này không trả lương dựa trên bảng điểm của các em, có đôi khi em là người làm nhiều nhất nhưng lại nhận về ít nhất, các em phải chuẩn bị sẵn tâm lý cho điều đó.
Giảng xong những lời ấy, thầy lại im lặng, rồi bảo: "Thôi, sau này vào đời rồi các em sẽ tự khắc hiểu."
Lúc đó tôi không hiểu, nhưng sau này thì đã thấu. Thầy phải đợi đến tận ngày tốt nghiệp mới dám nói, là vì nếu những điều này được giảng từ năm lớp 10, thì ngay ngày hôm sau, phụ huynh đã kiện lên Sở Giáo dục rồi. Bạn tưởng thầy cô không muốn dạy cho học sinh sự thật về xã hội sao? Họ muốn lắm chứ, thế nhưng lằn ranh đỏ trên môi họ không phải do họ tự vạch ra.
Bạn thử nghĩ xem, một giáo viên thì có thể giảng được những gì?
Họ không thể nói về sự mất giá của bằng cấp, vì nhà trường vẫn phải sống dựa vào tỷ lệ chọi và thành tích đỗ đạt.
Họ không thể nói về sự phân hóa và cố hóa giai tầng, vì bản thân chủ đề đó là vùng cấm trên lớp học.
Họ không thể dạy về những "luật ngầm" nơi công sở, vì sách giáo khoa vẫn luôn in rành rành câu: "Có công mài sắt, có ngày nên kim".
Họ cầm giáo án đứng trên bục giảng, giáo án bảo họ rằng thế giới này công bằng, nỗ lực sẽ có quả ngọt, ở hiền thì gặp lành. Nhưng chính họ – những người đã lăn lộn ngoài xã hội hàng chục năm – thừa hiểu đời thực không màu hồng như thế. Mỗi ngày, họ phải "diễn" một vai mà ngay cả chính họ cũng không tin, diễn xong về nhà lại phải chấm những bài văn ngập tràn khẩu hiệu "Em sẽ quyết tâm phấn đấu" của học sinh. Bạn bảo họ phải dạy làm sao đây?
Có lần tôi đi uống rượu với một người bạn làm nghề giáo. Cậu ấy say khướt rồi bộc bạch: "Tớ sợ nhất là học sinh hỏi: “Thầy ơi, một tháng thầy kiếm được bao nhiêu tiền?'". Cậu ấy bảo không dám nói thật, vì nếu nói ra, tất cả những lời rao giảng trước đó về việc "tri thức thay đổi vận mệnh" sẽ biến thành một trò hề. Cậu ấy làm việc suốt 8 năm trời, vừa mới chật vật lên được hàm trung cấp, lương tăng thêm được 1.2tr, tổng cộng mỗi tháng được hơn 14tr. Cậu ấy nói: "Cậu biết không, cái đứa học dở nhất lớp tớ ngày trước, tốt nghiệp xong theo bố đi làm thợ thầu trang trí nội thất, bây giờ một tháng nó kiếm gấp ba lần tớ. Hôm họp phụ huynh, bố nó ngồi ở dưới, tớ thật sự không biết phải đối diện với bác ấy thế nào cả."
Đó chính là nghịch lý và thế kẹt của người làm thầy. Họ không phải không biết thực tế tàn khốc thế nào, họ chỉ là những người bị kẹp lại ở giữa biên giới của lý tưởng và hiện thực.
Sách giáo khoa yêu cầu họ phải dạy về "Chân - Thiện - Mỹ", còn thực tế lại dạy họ phải biết giữ mồm giữ miệng. Họ là những người bị xã hội "vùi dập" sớm nhất, nhưng lại bị bắt phải đứng trên bục giảng để vẽ nên một thế giới tươi đẹp cho học sinh.
Còn một điều nữa, lại càng khó nói hơn. Có rất nhiều thực tế xã hội, không phải giáo viên không dạy, mà là có dạy bạn cũng chẳng nghe lọt tai.
Năm lớp 12, bạn nghĩ việc quan trọng nhất đời mình là kỳ thi đại học. Bạn đinh ninh đỗ được một trường ngon là giải quyết được mọi vấn đề. Lúc đó, bạn không cần ai đến kể cho mình nghe về sự tàn nhẫn của xã hội, bạn chỉ cần có người chỉ cho cách giải quyết bài toán này mà thôi. Còn những sự thật về thói đời nóng lạnh, quy tắc trị trường, hay sự dịch chuyển giai cấp... dù có ai đó bóc tách, nghiền nát ra để nhồi vào đầu, bạn cũng sẽ chỉ nghĩ rằng họ đang gieo rắc sự lo âu độc hại. Có những bức tường phải tự mình đâm đầu vào mới tỉnh ngộ, nếu người khác nhắc bạn né trước, bạn sẽ chỉ nghĩ họ đang cản đường mình.
Thế nên, thầy cô không dạy, đó không phải là lỗi của họ. Là vì họ đã bị trói chặt chân tay và cũng vì bạn của năm đó chưa đến cái tuổi để có thể hiểu thấu.
Đợi đến khi bạn bị xã hội "vả" cho vài phát, ngoảnh đầu nhìn lại người thầy ngập ngừng năm nào, bạn sẽ tự khắc thấu hiểu tất cả.
