Xung đột Đông Prigorodny 1992
Khu vực Prigorodny - một dải đất màu mỡ nằm ở hữu ngạn sông Terek, phía tây Bắc Ossetia - không phải là vùng đất trở thành điểm nóng ngay lập tức. Sự tranh chấp giữa người Ingush và người Ossetia ở đây có nguồn gốc từ nhiều thế kỷ trước, nhưng tình trạng hiện đại của nó được định hình bởi những chính sách cụ thể trong thế kỷ 20.
Trong thế kỷ 19, trong quá trình đế quốc Nga chinh phục vùng Kavkaz, một bộ phận người Ossetia theo Chính thống giáo có xu hướng hợp tác với chính quyền Nga, trong khi các dân tộc cao nguyên Hồi giáo như người Ingush, Chechen và Circassian phần lớn chống lại sự bành trướng đó.
Sự phân hóa về tôn giáo và liên kết chính trị - dù không hoàn toàn tuyệt đối - đã để lại dấu ấn lâu dài trong quan hệ giữa các dân tộc ở vùng này.
Trong những năm đầu thời Xô viết, người Ingush và người Ossetia cùng thuộc Mountain ASSR (Cộng hòa Núi Tự trị), thành lập năm 1921 và giải thể năm 1924. Cả hai dân tộc về sau được gộp vào các đơn vị hành chính riêng biệt - người Ingush thuộc Cộng hòa Tự trị Checheno-Ingush, còn người Ossetia thuộc Cộng hòa Tự trị Bắc Ossetia. Vùng Prigorodny nằm trong cơ cấu của Checheno-Ingush.
1. Vụ trục xuất năm 1944
Biến cố quyết định nhất trong lịch sử hiện đại của cuộc xung đột này xảy ra vào ngày 23 tháng 2 năm 1944, khi quân đội Liên Xô theo lệnh Stalin tập trung toàn bộ người Chechen và người Ingush, đưa họ lên tàu và lưu đày đến Kazakhstan và Kyrgyzstan. Lý do chính thức là cáo buộc cộng tác với phát xít Đức - một cáo buộc mà sau này Nikita Khrushchev công khai bác bỏ trong "Bài phát biểu bí mật" tại Đại hội 20 của Đảng Cộng sản Liên Xô vào tháng 2 năm 1956.
Cộng hòa Checheno-Ingush bị giải thể. Theo sắc lệnh của Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao ngày 7 tháng 3 năm 1944, lãnh thổ Ingush bị phân chia giữa Bắc Ossetia, Dagestan, Gruzia và một tỉnh mới mang tên Grozny. Vùng Prigorodny bị sáp nhập vào Bắc Ossetia. Tên địa danh của người Ingush bị thay toàn bộ bằng tên Ossetia hoặc tên Nga.
Theo các tài liệu lịch sử, Stalin còn ra lệnh di dân người Ossetia từ Nam Ossetia và Gruzia đến ở trong các ngôi làng bỏ trống của người Ingush.
Năm 1957, dưới thời Khrushchev, người Chechen và người Ingush được phép hồi hương. Cộng hòa Checheno-Ingush được tái lập, nhưng vùng Prigorodny không được trả lại - nó vẫn thuộc Bắc Ossetia. Người Ingush hồi hương phần lớn không thể lấy lại nhà cũ, do người Ossetia đã định cư ở đó hơn một thập kỷ và có quyền sở hữu hợp pháp theo luật Xô viết.
2. Giai đoạn cuối Liên Xô và bối cảnh 1991 - 1992
Yêu cầu đòi lại Prigorodny của người Ingush không bao giờ dứt, nhưng suốt thời Liên Xô, chính sách từ Moskva nói chung đứng về phía Bắc Ossetia. Vùng đất tranh chấp trở thành một vết nứt tiềm tàng, chờ thời điểm để bùng phát.
Khi Liên Xô sụp đổ, cơ hội chính trị xuất hiện. Ngày 26 tháng 4 năm 1991, Xô viết Tối cao Liên bang Nga thông qua "Luật Phục hồi cho các Dân tộc bị Đàn áp", thừa nhận sai lầm của các vụ trục xuất thời Stalin và tuyên bố nguyên tắc phục hồi quyền lãnh thổ của các dân tộc bị lưu đày.
Người Ingush hiểu điều khoản này là căn cứ pháp lý để đòi lại Prigorodny. Tuy nhiên, đạo luật không tạo ra bất kỳ cơ chế cụ thể nào để thực hiện và không đặt ra thời hạn. Đó là một lời hứa pháp lý không có phương tiện thực thi.
Tháng 7 năm 1992, Cộng hòa Checheno-Ingush tách thành hai thực thể riêng biệt: Cộng hòa Chechnya và Cộng hòa Ingushetia. Sự chia tách này làm suy yếu đáng kể vị thế đàm phán của người Ingush. Trước đó, họ là một phần của đơn vị liên bang lớn hơn. Sau khi tách ra, Ingushetia trở thành một chủ thể nhỏ bé và mới thành lập, không có ranh giới hành chính được phân định chính thức với Bắc Ossetia lẫn Chechnya.
Căng thẳng còn bị khuếch đại bởi một làn sóng dân cư mới: từ năm 1989, hàng chục nghìn người Ossetia từ Gruzia và Nam Ossetia - nơi đang xảy ra xung đột với người Gruzia - chạy sang Bắc Ossetia tị nạn. Một phần trong số họ được tái định cư ở Prigorodny, làm tăng thêm áp lực trên vùng đất đã là tâm điểm tranh chấp.
Theo nhận định của cựu Bộ trưởng Quốc tịch Nga Valery Tishkov, lãnh đạo Bắc Ossetia dưới quyền Tổng thống Akhsarbek Galazov đã âm thầm chuẩn bị cho một cuộc xung đột ở Prigorodny nhằm tạo cớ trục xuất người Ingush hàng loạt và loại bỏ vĩnh viễn các yêu cầu lãnh thổ của họ - tuy đây là nhận định của một chuyên gia, không phải kết luận điều tra chính thức.
Vũ khí được phân phát cho các nhóm bán quân sự Ossetia bất hợp pháp. Trong giai đoạn hè và đầu thu 1992, các vụ quấy rối, bắt cóc và tấn công nhắm vào người Ingush ở Bắc Ossetia ngày càng gia tăng.
3. Chiến sự tháng 10 và tháng 11 năm 1992
Trong những ngày cuối tháng 10 năm 1992, một chuỗi sự kiện leo thang nhanh chóng thành chiến tranh.
Theo một số nguồn, ngày 20 tháng 10, một bé gái Ingush 12 tuổi đã bị một xe thiết giáp Ossetia cán chết. Hai ngày sau, cảnh sát Ossetia bắn chết hai người Ingush tại Prigorodny. Các sự cố kiểu này xảy ra liên tiếp cho đến khi trong đêm 30 rạng 31 tháng 10, dân quân Ingush tiến vào khu vực nhằm chiếm quyền kiểm soát Prigorodny. Chiến sự toàn diện nổ ra và kéo dài đến ngày 6 tháng 11 năm 1992.
Trong khi dân quân Ingush giao tranh với các lực lượng Ossetia ở huyện Prigorodny và vùng ngoại ô thủ phủ Vladikavkaz, người Ingush ở các khu vực khác trong Bắc Ossetia bị cưỡng bức trục xuất khỏi nhà.
Theo báo cáo của Human Rights Watch, các đơn vị OMON và lực lượng nội vụ Nga bị cáo buộc đã tham chiến bên cạnh lực lượng Ossetia thay vì ngăn cách hai phía. Một phái đoàn cấp cao từ Moskva đến Vladikavkaz ngày 31 tháng 10, trong đó có quan chức phụ trách tình huống khẩn cấp, nhưng triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình thực sự chỉ bắt đầu vào đầu tháng 11 - khi phần lớn thiệt hại đã xảy ra và người Ingush đã bị đẩy ra khỏi vùng.
Theo số liệu của Viện Kiểm sát Nga, 583 người thiệt mạng, 939 người bị thương và 261 người mất tích. Theo ước tính của Human Rights Watch, hơn 600 người Ingush bị giết. Từ 46.000 đến 64.000 người Ingush bị trục xuất khỏi Bắc Ossetia - con số chênh lệch tùy theo nguồn, do nhiều người Ingush sống ở đó không được đăng ký hộ khẩu và không được kiểm kê trong điều tra dân số. Hàng nghìn ngôi nhà của người Ingush bị đốt phá.
4. Vai trò của Moskva
Câu hỏi về vai trò của Moskva trong xung đột này vẫn còn gây tranh luận. Nhiều chuyên gia và tổ chức nhân quyền cáo buộc chính quyền liên bang can thiệp chậm và có thái độ thiên vị rõ rệt. Tishkov, người đã trực tiếp gặp gỡ giới chức cả hai phía để cố giảm căng thẳng, nhận định rằng ngăn chặn thương vong và tách các bên xung đột ra "không phải là động lực chính của trung tâm liên bang." Ông còn nêu khả năng Moskva có thể đã tính toán rằng nếu xung đột bùng nổ, người Chechen sẽ đến hỗ trợ anh em Ingush, tạo ra cớ để triển khai vũ lực quân sự quy mô lớn vào vùng Kavkaz - tuy đây là nhận định chứ không phải bằng chứng đã được xác minh.
Sau khi chiến sự kết thúc, Moskva áp đặt tình trạng khẩn cấp ở Prigorodny và các huyện lân cận, nhưng không tiến hành bất kỳ điều tra chính thức nào về chuỗi quyết định dẫn đến xung đột và không quy trách nhiệm cho bất kỳ giới chức nào. Người Ingush phải di tản phần lớn tự lo liệu.
Hai năm sau, khi Nga bắt đầu can thiệp quân sự vào Chechnya, số phận của những người Ingush tị nạn bị các phương tiện truyền thông và giới chức Nga bỏ qua hoàn toàn.
Valery Tishkov, cựu Bộ trưởng Quốc tịch Liên bang Nga, sau này thừa nhận công khai rằng lập trường của trung tâm liên bang trong sự kiện này "là chấp nhận hành động thanh lọc sắc tộc nhắm vào công dân của dân tộc khác (người Ingush)."
5. Tình trạng chưa được giải quyết
Sau năm 1992, phần lớn người Ingush bị trục xuất không thể trở về.
Năm 1995, một thỏa thuận do Nga làm trung gian buộc Bắc Ossetia cho phép người tị nạn Ingush hồi hương nhưng không được thi hành.
Năm 1997, Tổng thống Yeltsin triệu tập Galazov và người đồng cấp Ingush là Tướng Ruslan Aushev đến Moskva, đề nghị cấp 200 tỷ ruble hàng năm trong hai năm để tái thiết Prigorodny. Số tiền đó phần lớn không được giải ngân đúng mục đích.
Phía Bắc Ossetia liên tục đòi Ingushetia phải chính thức thừa nhận trách nhiệm về việc khơi mào chiến sự trước khi đồng ý cho người tị nạn trở về - điều kiện mà phía Ingush bác bỏ. Hàng chục nghìn người Ingush định cư trong các trại tị nạn tạm thời ở Ingushetia trong nhiều năm.
Theo các báo cáo nhân quyền và nhà nghiên cứu, thi thể của nhiều người Ingush thiệt mạng không bao giờ được trao lại cho gia đình. Họ bị chôn trong các ngôi mộ tập thể vô danh - điều mà giới nghiên cứu cho rằng đã góp phần duy trì sự thù địch sâu sắc giữa hai dân tộc đến tận thập niên 2010 và về sau.
Về mặt pháp lý, vùng Prigorodny tiếp tục được Hiến pháp Nga công nhận là lãnh thổ của Bắc Ossetia.
Đạo luật Phục hồi năm 1991 vẫn còn hiệu lực nhưng chưa bao giờ được thực thi đối với điều khoản lãnh thổ. Nghị viện Bắc Ossetia trong những năm sau đó nhiều lần vận động sửa đổi đạo luật này nhằm xóa bỏ các điều khoản về phục hồi biên giới trước thời trục xuất.
Khu vực Prigorodny - một dải đất màu mỡ nằm ở hữu ngạn sông Terek, phía tây Bắc Ossetia - không phải là vùng đất trở thành điểm nóng ngay lập tức. Sự tranh chấp giữa người Ingush và người Ossetia ở đây có nguồn gốc từ nhiều thế kỷ trước, nhưng tình trạng hiện đại của nó được định hình bởi những chính sách cụ thể trong thế kỷ 20.
Trong thế kỷ 19, trong quá trình đế quốc Nga chinh phục vùng Kavkaz, một bộ phận người Ossetia theo Chính thống giáo có xu hướng hợp tác với chính quyền Nga, trong khi các dân tộc cao nguyên Hồi giáo như người Ingush, Chechen và Circassian phần lớn chống lại sự bành trướng đó.
Sự phân hóa về tôn giáo và liên kết chính trị - dù không hoàn toàn tuyệt đối - đã để lại dấu ấn lâu dài trong quan hệ giữa các dân tộc ở vùng này.
Trong những năm đầu thời Xô viết, người Ingush và người Ossetia cùng thuộc Mountain ASSR (Cộng hòa Núi Tự trị), thành lập năm 1921 và giải thể năm 1924. Cả hai dân tộc về sau được gộp vào các đơn vị hành chính riêng biệt - người Ingush thuộc Cộng hòa Tự trị Checheno-Ingush, còn người Ossetia thuộc Cộng hòa Tự trị Bắc Ossetia. Vùng Prigorodny nằm trong cơ cấu của Checheno-Ingush.
1. Vụ trục xuất năm 1944
Biến cố quyết định nhất trong lịch sử hiện đại của cuộc xung đột này xảy ra vào ngày 23 tháng 2 năm 1944, khi quân đội Liên Xô theo lệnh Stalin tập trung toàn bộ người Chechen và người Ingush, đưa họ lên tàu và lưu đày đến Kazakhstan và Kyrgyzstan. Lý do chính thức là cáo buộc cộng tác với phát xít Đức - một cáo buộc mà sau này Nikita Khrushchev công khai bác bỏ trong "Bài phát biểu bí mật" tại Đại hội 20 của Đảng Cộng sản Liên Xô vào tháng 2 năm 1956.
Cộng hòa Checheno-Ingush bị giải thể. Theo sắc lệnh của Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao ngày 7 tháng 3 năm 1944, lãnh thổ Ingush bị phân chia giữa Bắc Ossetia, Dagestan, Gruzia và một tỉnh mới mang tên Grozny. Vùng Prigorodny bị sáp nhập vào Bắc Ossetia. Tên địa danh của người Ingush bị thay toàn bộ bằng tên Ossetia hoặc tên Nga.
Theo các tài liệu lịch sử, Stalin còn ra lệnh di dân người Ossetia từ Nam Ossetia và Gruzia đến ở trong các ngôi làng bỏ trống của người Ingush.
Năm 1957, dưới thời Khrushchev, người Chechen và người Ingush được phép hồi hương. Cộng hòa Checheno-Ingush được tái lập, nhưng vùng Prigorodny không được trả lại - nó vẫn thuộc Bắc Ossetia. Người Ingush hồi hương phần lớn không thể lấy lại nhà cũ, do người Ossetia đã định cư ở đó hơn một thập kỷ và có quyền sở hữu hợp pháp theo luật Xô viết.
2. Giai đoạn cuối Liên Xô và bối cảnh 1991 - 1992
Yêu cầu đòi lại Prigorodny của người Ingush không bao giờ dứt, nhưng suốt thời Liên Xô, chính sách từ Moskva nói chung đứng về phía Bắc Ossetia. Vùng đất tranh chấp trở thành một vết nứt tiềm tàng, chờ thời điểm để bùng phát.
Khi Liên Xô sụp đổ, cơ hội chính trị xuất hiện. Ngày 26 tháng 4 năm 1991, Xô viết Tối cao Liên bang Nga thông qua "Luật Phục hồi cho các Dân tộc bị Đàn áp", thừa nhận sai lầm của các vụ trục xuất thời Stalin và tuyên bố nguyên tắc phục hồi quyền lãnh thổ của các dân tộc bị lưu đày.
Người Ingush hiểu điều khoản này là căn cứ pháp lý để đòi lại Prigorodny. Tuy nhiên, đạo luật không tạo ra bất kỳ cơ chế cụ thể nào để thực hiện và không đặt ra thời hạn. Đó là một lời hứa pháp lý không có phương tiện thực thi.
Tháng 7 năm 1992, Cộng hòa Checheno-Ingush tách thành hai thực thể riêng biệt: Cộng hòa Chechnya và Cộng hòa Ingushetia. Sự chia tách này làm suy yếu đáng kể vị thế đàm phán của người Ingush. Trước đó, họ là một phần của đơn vị liên bang lớn hơn. Sau khi tách ra, Ingushetia trở thành một chủ thể nhỏ bé và mới thành lập, không có ranh giới hành chính được phân định chính thức với Bắc Ossetia lẫn Chechnya.
Căng thẳng còn bị khuếch đại bởi một làn sóng dân cư mới: từ năm 1989, hàng chục nghìn người Ossetia từ Gruzia và Nam Ossetia - nơi đang xảy ra xung đột với người Gruzia - chạy sang Bắc Ossetia tị nạn. Một phần trong số họ được tái định cư ở Prigorodny, làm tăng thêm áp lực trên vùng đất đã là tâm điểm tranh chấp.
Theo nhận định của cựu Bộ trưởng Quốc tịch Nga Valery Tishkov, lãnh đạo Bắc Ossetia dưới quyền Tổng thống Akhsarbek Galazov đã âm thầm chuẩn bị cho một cuộc xung đột ở Prigorodny nhằm tạo cớ trục xuất người Ingush hàng loạt và loại bỏ vĩnh viễn các yêu cầu lãnh thổ của họ - tuy đây là nhận định của một chuyên gia, không phải kết luận điều tra chính thức.
Vũ khí được phân phát cho các nhóm bán quân sự Ossetia bất hợp pháp. Trong giai đoạn hè và đầu thu 1992, các vụ quấy rối, bắt cóc và tấn công nhắm vào người Ingush ở Bắc Ossetia ngày càng gia tăng.
3. Chiến sự tháng 10 và tháng 11 năm 1992
Trong những ngày cuối tháng 10 năm 1992, một chuỗi sự kiện leo thang nhanh chóng thành chiến tranh.
Theo một số nguồn, ngày 20 tháng 10, một bé gái Ingush 12 tuổi đã bị một xe thiết giáp Ossetia cán chết. Hai ngày sau, cảnh sát Ossetia bắn chết hai người Ingush tại Prigorodny. Các sự cố kiểu này xảy ra liên tiếp cho đến khi trong đêm 30 rạng 31 tháng 10, dân quân Ingush tiến vào khu vực nhằm chiếm quyền kiểm soát Prigorodny. Chiến sự toàn diện nổ ra và kéo dài đến ngày 6 tháng 11 năm 1992.
Trong khi dân quân Ingush giao tranh với các lực lượng Ossetia ở huyện Prigorodny và vùng ngoại ô thủ phủ Vladikavkaz, người Ingush ở các khu vực khác trong Bắc Ossetia bị cưỡng bức trục xuất khỏi nhà.
Theo báo cáo của Human Rights Watch, các đơn vị OMON và lực lượng nội vụ Nga bị cáo buộc đã tham chiến bên cạnh lực lượng Ossetia thay vì ngăn cách hai phía. Một phái đoàn cấp cao từ Moskva đến Vladikavkaz ngày 31 tháng 10, trong đó có quan chức phụ trách tình huống khẩn cấp, nhưng triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình thực sự chỉ bắt đầu vào đầu tháng 11 - khi phần lớn thiệt hại đã xảy ra và người Ingush đã bị đẩy ra khỏi vùng.
Theo số liệu của Viện Kiểm sát Nga, 583 người thiệt mạng, 939 người bị thương và 261 người mất tích. Theo ước tính của Human Rights Watch, hơn 600 người Ingush bị giết. Từ 46.000 đến 64.000 người Ingush bị trục xuất khỏi Bắc Ossetia - con số chênh lệch tùy theo nguồn, do nhiều người Ingush sống ở đó không được đăng ký hộ khẩu và không được kiểm kê trong điều tra dân số. Hàng nghìn ngôi nhà của người Ingush bị đốt phá.
4. Vai trò của Moskva
Câu hỏi về vai trò của Moskva trong xung đột này vẫn còn gây tranh luận. Nhiều chuyên gia và tổ chức nhân quyền cáo buộc chính quyền liên bang can thiệp chậm và có thái độ thiên vị rõ rệt. Tishkov, người đã trực tiếp gặp gỡ giới chức cả hai phía để cố giảm căng thẳng, nhận định rằng ngăn chặn thương vong và tách các bên xung đột ra "không phải là động lực chính của trung tâm liên bang." Ông còn nêu khả năng Moskva có thể đã tính toán rằng nếu xung đột bùng nổ, người Chechen sẽ đến hỗ trợ anh em Ingush, tạo ra cớ để triển khai vũ lực quân sự quy mô lớn vào vùng Kavkaz - tuy đây là nhận định chứ không phải bằng chứng đã được xác minh.
Sau khi chiến sự kết thúc, Moskva áp đặt tình trạng khẩn cấp ở Prigorodny và các huyện lân cận, nhưng không tiến hành bất kỳ điều tra chính thức nào về chuỗi quyết định dẫn đến xung đột và không quy trách nhiệm cho bất kỳ giới chức nào. Người Ingush phải di tản phần lớn tự lo liệu.
Hai năm sau, khi Nga bắt đầu can thiệp quân sự vào Chechnya, số phận của những người Ingush tị nạn bị các phương tiện truyền thông và giới chức Nga bỏ qua hoàn toàn.
Valery Tishkov, cựu Bộ trưởng Quốc tịch Liên bang Nga, sau này thừa nhận công khai rằng lập trường của trung tâm liên bang trong sự kiện này "là chấp nhận hành động thanh lọc sắc tộc nhắm vào công dân của dân tộc khác (người Ingush)."
5. Tình trạng chưa được giải quyết
Sau năm 1992, phần lớn người Ingush bị trục xuất không thể trở về.
Năm 1995, một thỏa thuận do Nga làm trung gian buộc Bắc Ossetia cho phép người tị nạn Ingush hồi hương nhưng không được thi hành.
Năm 1997, Tổng thống Yeltsin triệu tập Galazov và người đồng cấp Ingush là Tướng Ruslan Aushev đến Moskva, đề nghị cấp 200 tỷ ruble hàng năm trong hai năm để tái thiết Prigorodny. Số tiền đó phần lớn không được giải ngân đúng mục đích.
Phía Bắc Ossetia liên tục đòi Ingushetia phải chính thức thừa nhận trách nhiệm về việc khơi mào chiến sự trước khi đồng ý cho người tị nạn trở về - điều kiện mà phía Ingush bác bỏ. Hàng chục nghìn người Ingush định cư trong các trại tị nạn tạm thời ở Ingushetia trong nhiều năm.
Theo các báo cáo nhân quyền và nhà nghiên cứu, thi thể của nhiều người Ingush thiệt mạng không bao giờ được trao lại cho gia đình. Họ bị chôn trong các ngôi mộ tập thể vô danh - điều mà giới nghiên cứu cho rằng đã góp phần duy trì sự thù địch sâu sắc giữa hai dân tộc đến tận thập niên 2010 và về sau.
Về mặt pháp lý, vùng Prigorodny tiếp tục được Hiến pháp Nga công nhận là lãnh thổ của Bắc Ossetia.
Đạo luật Phục hồi năm 1991 vẫn còn hiệu lực nhưng chưa bao giờ được thực thi đối với điều khoản lãnh thổ. Nghị viện Bắc Ossetia trong những năm sau đó nhiều lần vận động sửa đổi đạo luật này nhằm xóa bỏ các điều khoản về phục hồi biên giới trước thời trục xuất.
