Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

Một vụ phun trào khổng lồ trên Mặt Trời

Vào ngày 31 tháng 7 năm 1992 (giờ quốc tế), một máy chụp ảnh nhật hoa tại Đài Quan sát Mặt Trời Norikura đã ghi lại được hình ảnh một vụ phun trào khổng lồ từ mặt trời. Vụ phun trào này bắt đầu bằng sự trỗi dậy chậm rãi của một chùm plasma với tốc độ khoảng 30 km/giây và dần dần tăng tốc. Nó phát triển thành một vòm lớn cao tới 590.000 km. Ở đầu chóp của chùm vật chất, một cấu trúc hình xoắn ốc được ghi lại rõ ràng, cho thấy các đường sức từ bị xoắn lại một cách phức tạp. Sau đó, chùm plasma tiếp tục di chuyển ra xa hơn khỏi bề mặt mặt trời.

Tại Đài quan sát Norikura, các nhà thiên văn bắt đầu quan sát từ 0:43 sáng (giờ quốc tế) ngay sau khi sương mù dày tan. Lúc 1:37 sáng, chùm plasma đã hình thành một vòng cung khổng lồ cao tới 590.000 km. Ở thời điểm đó, phần đỉnh của vụ phun trào đã đạt đến vận tốc 220 km/giây. Cấu trúc xoắn ốc ở phần đầu chùm plasma cho thấy sự tồn tại của những đường sức từ phức tạp – đây là dấu hiệu phản ánh cấu trúc từ trường hỗn loạn bên trong vụ phun trào.

Những vụ phun trào như vậy đã được quan sát nhiều lần tại Norikura, nhưng hiện tượng lần này đặc biệt bởi vì được ghi nhận đồng thời bởi vệ tinh Yohkoh (phóng vào tháng 8 năm 1991) và Radioheliograph Nobeyama (bắt đầu hoạt động tháng 6 năm 1992). Qua các quan sát đồng thời ở nhiều bước sóng như quang phổ H-alpha, tia X và sóng vô tuyến, quá trình hình thành và phun trào của chùm plasma đã được ghi lại một cách đầy đủ. Bên dưới chùm plasma – quan sát qua H-alpha và sóng vô tuyến – cấu trúc từ hình vòm dạng "arcade" đã được nhận diện qua tia X, giúp cung cấp hiểu biết quan trọng về cấu trúc từ trường xung quanh các vụ phun trào mặt trời.

 

[BuddyUp]

Cánh tay xoắn ốc của thiên hà NGC 1961 trông như đang vươn về phía chúng ta, giống như xúc tu của một con bạch tuộc tò mò. Các quan sát từ Kính viễn vọng Không gian Hubble cho thấy phía xa của thiên hà không rực rỡ như mặt đang hướng về Trái Đất – nó chỉ có một vài dải khí và sao mờ nhạt, và không có cánh tay xoắn ấn tượng như bên đối diện.

Thiên hà này, còn được gọi là Arp 184, nằm cách Trái Đất khoảng 190 triệu năm ánh sáng trong chòm sao Hươu cao cổ (Camelopardalis).

 

[BuddyUp]

IC 5063 là một thiên hà hoạt động nằm cách Trái Đất khoảng 156 triệu năm ánh sáng, thuộc chòm sao phương Nam Indus (Người Ấn Độ). Hình ảnh từ Kính viễn vọng Không gian Hubble của NASA/ESA cho thấy một hiện tượng kỳ ảo tương tự như ánh sáng hoàng hôn xuyên qua mây trên Trái Đất: một loạt các tia sáng rực rỡ xen kẽ với vùng tối kéo dài từ trung tâm rực sáng của thiên hà, trải rộng ít nhất 36.000 năm ánh sáng.

Nguồn gốc của hiện tượng này được truy về lõi của thiên hà – nơi tồn tại một hố đen siêu lớn đang hoạt động. Hố đen này hút vật chất xung quanh và phát ra dòng năng lượng mạnh mẽ từ khí siêu nóng, tạo nên luồng sáng dữ dội. Trong số các giả thuyết được đưa ra để lý giải hiện tượng này, ý tưởng thú vị nhất cho rằng các bóng tối là kết quả của việc ánh sáng bị một vòng vật chất bụi hình ống (torus) bao quanh hố đen chặn lại, từ đó tạo nên các tia sáng và vùng bóng như một màn trình diễn vũ trụ kỳ ảo.

 

[BuddyUp]

NGC 6072 là một tinh vân hành tinh có hình dạng bất thường do ảnh hưởng từ nhiều hơn một ngôi sao trong hệ. Hình ảnh mới nhất do Kính viễn vọng Không gian James Webb (NASA) chụp đã hé lộ những chi tiết phức tạp, cho thấy quá trình tiến hóa cuối đời của các ngôi sao không đơn giản như trước đây vẫn nghĩ.

Tinh vân hành tinh là kết quả của sự kết thúc cuộc đời của các ngôi sao có khối lượng từ 1 đến 8 lần khối lượng Mặt Trời. Khi sắp cạn nhiên liệu, những ngôi sao này phóng thích lớp vỏ khí và bụi phát sáng, tạo nên những cảnh tượng rực rỡ trên bầu trời – như một “lời từ biệt” rực rỡ. Dù đã được nghiên cứu kỹ lưỡng, giai đoạn này vẫn còn nhiều điều bí ẩn, nhất là khi các hệ sao có sự tương tác giữa nhiều ngôi sao cùng lúc.

Quan sát NGC 6072 với độ phân giải cao từ Webb cho thấy một hệ thống với động lực học hỗn loạn, không theo mô hình đối xứng đơn giản. Chính sự phức tạp đó khiến quá trình thoái hóa của sao trở nên đa dạng và khó đoán định hơn. Những khám phá này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về vận mệnh của các sao, mà còn gợi mở hình ảnh tương lai của Mặt Trời, khi nó cũng sẽ trải qua giai đoạn tinh vân hành tinh – dù loài người có thể không còn tồn tại để chứng kiến.

 

[BuddyUp]

M82 là một "nhà máy sản xuất sao" thực thụ.

Còn được biết đến với tên Messier 82 hoặc Galaxy Xì gà, M82 là một thiên hà starburst - nghĩa là nó đang trải qua giai đoạn bùng nổ hình thành sao, tạo ra những ngôi sao mới với tốc độ gấp hàng chục đến hàng trăm lần so với các thiên hà bình thường.

Vị trí của M82 cách Trái Đất khoảng 12 triệu năm ánh sáng, thuộc chòm sao Đại Hùng (Ursa Major). Theo các nhà thiên văn, nguyên nhân dẫn đến hoạt động starburst này có thể bắt nguồn từ sự tương tác hấp dẫn với thiên hà lân cận M81. Va chạm hoặc tương tác hấp dẫn đã làm nén khí và bụi trong M82, kích hoạt các đợt hình thành sao dữ dội.

Những ngôi sao trẻ, siêu nóng được hình thành đã tạo ra các luồng gió thiên hà mạnh, thổi tung vật chất ra khỏi trung tâm thiên hà. Hiện tượng này dẫn đến sự xuất hiện của những dòng khí nóng và sáng đỏ rực, có thể quan sát rõ qua kính thiên văn.

Với năng lượng mãnh liệt và sự sống động ở trung tâm, M82 là một minh chứng tuyệt đẹp cho sức mạnh sáng tạo của vũ trụ trong quá trình hình thành và tái sinh các vì sao.

 

[BuddyUp]

Va chạm gần Cực Nam Sao Hỏa

Hình ảnh này cho thấy một hố va chạm mới hình thành trên sao Hỏa trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2018. Điều đặc biệt là hố va chạm này xuất hiện ngay trong lớp băng theo mùa tại cực nam, và dường như đã xuyên qua lớp băng, tạo ra một hoa văn hai tông màu rõ rệt.

Vụ va chạm xảy ra trên bề mặt phủ băng mỏng, và các mảng màu trong hoa văn phát tán giúp tiết lộ trình tự diễn ra. Khi một thiên thể va chạm với mặt đất, lực tác động giống như một vụ nổ lớn. Vùng phát tán sáng màu và rộng hơn có thể là kết quả từ sự quét sạch bề mặt do sóng xung kích từ vụ va chạm. Vùng phát tán tối màu ở trung tâm là do thiên thể đã xuyên thủng lớp băng mỏng, làm bật lên lớp cát sẫm màu bên dưới và phát tán ra xung quanh trên mặt băng.

Sự va chạm tốc độ cao của các vật thể liên hành tinh (chủ yếu là tiểu hành tinh, đôi khi là sao chổi) với bề mặt sao Hỏa tạo ra các hố va chạm chính. Những vụ va chạm này có thể phóng ra một lượng lớn đá với vận tốc cao, tạo nên các hố phụ khi chúng rơi trở lại bề mặt.

Việc nghiên cứu các hố va chạm có ý nghĩa quan trọng trong nhiều lĩnh vực: từ việc hiểu rõ cơ chế tạo hố, ước tính tuổi địa hình hoặc các quá trình địa chất, cho đến việc xác định các đặc tính của lớp vật liệu mục tiêu như sự hiện diện của băng ngầm. Ngoài ra, nghiên cứu sự phát triển của địa hình cũng phụ thuộc nhiều vào hiểu biết về hình thái của các hố nguyên vẹn.

Các hố nhỏ (đường kính dưới 10 mét) có thể cung cấp thông tin về mật độ khí quyển của sao Hỏa và thậm chí là sự biến đổi của nó theo thời gian. Tuy nhiên, không phải tất cả các hố đều do va chạm gây ra - một số có thể hình thành từ các hoạt động núi lửa hoặc sự sụp đổ bề mặt.

 

[BuddyUp]

"Vén màn bí ẩn M31 – Giới thiệu các tinh vân hành tinh ma"

Bức ảnh nổi bật này ghi lại một khía cạnh hoàn toàn mới và hiếm thấy của thiên hà Tiên Nữ (M31), hé lộ sự hiện diện của những tinh vân hành tinh ma – các cấu trúc mờ nhạt, khó phát hiện, nhưng chứa đựng những manh mối quý giá về các giai đoạn cuối của vòng đời sao.

Nhóm tác giả quốc tế đã hợp tác sử dụng dữ liệu sâu từ các thiết bị chụp ảnh thiên văn cao cấp và kỹ thuật xử lý hình ảnh tiên tiến để làm lộ diện các chi tiết mờ nhạt này quanh thiên hà M31. Những phát hiện này không chỉ mở rộng hiểu biết về các loại tinh vân hành tinh, mà còn đặt ra những câu hỏi mới về cách chúng hình thành và phát tán vật chất ra môi trường liên sao trong các thiên hà lớn.

Đây là ví dụ tuyệt vời về việc các nhà thiên văn học nghiệp dư và chuyên nghiệp trên khắp thế giới có thể cùng nhau tạo nên bước tiến khoa học – đồng thời mang đến một bức tranh đầy mê hoặc cho người yêu thiên văn.

Nhóm tác giả: Tim Schaeffer, Tarun Kottary, Marcel Drechsler, Palmito, Xavier Strottner, Yann Sainty, Sendhil Chinnasamy, Steeve Body, Mark Petersen, psparkman và Patrick Ogle.

 

[BuddyUp]

Bức ảnh tuyệt đẹp này từ Kính viễn vọng không gian James Webb (NASA/ESA/CSA) ghi lại một hiện tượng vũ trụ hiếm gặp được gọi là vòng Einstein. Thoạt nhìn, có vẻ như đây là một thiên hà có hình dạng lạ lẫm, nhưng thực chất đó là hai thiên hà nằm ở khoảng cách rất xa nhau, với thiên hà ở gần nằm ở trung tâm ảnh và thiên hà xa hơn nằm phía sau, ánh sáng bị bẻ cong quanh thiên hà gần tạo thành hình vòng sáng bao quanh.

Hiện tượng vòng Einstein xảy ra khi ánh sáng từ một vật thể rất xa bị bẻ cong – hay còn gọi là thấu kính hấp dẫn – bởi một vật thể khối lượng lớn nằm ở giữa đường đi. Hiện tượng này là kết quả của việc kết cấu không-thời gian của vũ trụ bị uốn cong bởi khối lượng, khiến cho ánh sáng cũng bị bẻ cong khi đi qua không gian.

Khi cả ba yếu tố – vật thể nền, vật thể thấu kính và người quan sát – thẳng hàng hoàn hảo, ánh sáng bị bẻ cong tạo thành một vòng tròn ánh sáng hoàn chỉnh như trong ảnh. Nếu không hoàn toàn thẳng hàng, ta có thể quan sát được các vòng sáng không đầy đủ hay các cung sáng.

Thiên hà ở trung tâm vòng Einstein là một thiên hà elip, nhận biết qua lõi sáng và thân hình mịn, không có cấu trúc rõ nét. Thiên hà bị bẻ cong quanh thiên hà elip là một thiên hà xoắn ốc, mặc dù bị biến dạng, ta vẫn thấy rõ các cụm sao và cấu trúc khí bên trong.

Dữ liệu hình ảnh này được thu thập trong khuôn khổ chương trình SLICE (Strong Lensing and Cluster Evolution – Thấu kính hấp dẫn mạnh và sự tiến hóa cụm thiên hà), mã số chương trình 5594. SLICE nhằm mục tiêu nghiên cứu quá trình tiến hóa của các cụm thiên hà trong khoảng 8 tỷ năm qua, bằng cách quan sát 182 cụm thiên hà qua thiết bị NIRCam trên kính Webb. Hình ảnh cũng được kết hợp thêm dữ liệu từ hai thiết bị trên kính Hubble: Wide Field Camera 3 và Advanced Camera for Surveys.

 

[BuddyUp]

Tinh vân M27 (Dumbbell Nebula) là một tinh vân hành tinh nổi bật nằm trong chòm sao Vulpecula (Cáo nhỏ). Đây là tàn tích phát sáng của một ngôi sao đang trong giai đoạn cuối của vòng đời, khi nó thải ra các lớp khí bên ngoài vào không gian.

Hình dạng giống quả tạ (dumbbell) và những sắc màu sống động của tinh vân được tạo nên bởi các khí bị ion hóa, phát sáng dưới tác động của bức xạ mạnh từ lõi sao còn sót lại. Bức ảnh được xử lý bởi Ahmet Bayram, sử dụng dữ liệu gốc từ TelescopeLive.

 

[BuddyUp]

Tinh vân Màn Che (Veil Nebula Complex) là một khu vực sống động trên bầu trời đêm, chứa một tập hợp tuyệt đẹp các tàn tích siêu tân tinh, bao gồm cả hai phần chính của tinh vân Màn Che. Đây là tàn dư của một ngôi sao đã phát nổ hàng ngàn năm trước, để lại những sợi khí mảnh và phát sáng kéo dài trong không gian.

Tháng Tám là thời điểm lý tưởng để quan sát và chụp ảnh khu vực này. Dù sống tại thành phố, người quan sát vẫn có thể ghi lại hình ảnh tinh vân bằng cách sử dụng bộ lọc phù hợp nhằm cô lập các dải khí phát sáng đặc trưng và giảm thiểu nhiễu ánh sáng nền.

Tác giả đã ghi lại hình ảnh này ngay từ sân sau nhà, sử dụng một máy ảnh màu cùng bộ lọc chuyên dụng. Để chụp được toàn bộ vẻ đẹp của khu vực này, nên sử dụng kính thiên văn hoặc ống kính có tiêu cự rộng, khoảng 250mm.