Cái nghèo khiến một người bất lực đến mức nào?

[BuddyUp]

Cái nghèo khiến một người bất lực đến mức nào?

5 tuổi.
Nhà nghèo đến mức chỉ còn lại mỗi một cái ổ khóa. Bố mẹ lên núi nhặt hạt dẻ, khóa trái tôi trong nhà. Tôi ngã đập đầu vào khung cửa, trên trán để lại ba vết lõm nhỏ.

Hơn hai mươi năm sau, ba vết lõm ấy vẫn không mọc thịt trở lại. Mãi rất lâu sau tôi mới nghĩ, đó giống như ba con dấu bí mật mà số phận đóng lên đời mình ngay từ lúc bắt đầu.

6 tuổi. Bố đi xem bói. Thầy còn chưa hỏi bát tự, chỉ nhìn ông một cái đã phán rằng đây là số mệnh bôn ba lao lực. Bố không nói gì, nhét lại số tiền đã bị nắm đến ướt mồ hôi vào túi, rồi rút ra một tờ một tệ, gấp đôi lại, đặt lên bàn.

7 tuổi. Bố sang tỉnh khác đào than. Ông luôn nói trong điện thoại rằng: Dưới hầm sâu 400 mét, tối bỏ mẹ. Có ch.ết ở dưới đó cũng chẳng ai biết.

Có lần chiếc xe ba bánh chở than bị lật, khung than đập thẳng vào lưng ông. Bố nằm bò nửa tiếng mới gượng dậy nổi.
Ông chủ bảo: Không sao đâu, nghỉ vài ngày là khỏe.
Bố nghĩ bụng, bị thương mà còn được nghỉ vài ngày, thật tốt. Từ đó trở đi, lưng ông không bao giờ thẳng lại được nữa.

Trên đời có một kiểu người, ngay cả nghỉ ngơi cũng cần một lý do. Mà bị thương vừa hay lại là lý do chính đáng nhất.

Tết năm ấy, bố dẫn tôi đi xem bói. Thầy hỏi ngày tháng năm sinh. Sinh năm 1998, 7 giờ sáng. Thầy cười: Đây là cách mệnh “mãnh hổ săn mồi trở về núi”, cả đời không lo thiếu ăn thiếu mặc.
Bố cũng cười theo, trả thêm 20 nghìn. Ông không biết rằng sau này chính ông lại đòi 20 nghìn ấy về. Lời hay mà số mệnh tính ra, đáng giá 20 nghìn, mà cũng chẳng đáng 20 nghìn.

8 tuổi. Bố mẹ trốn sang tỉnh khác sinh đứa thứ hai, bỏ tôi lại cho ông nội chăm.

Trên bàn ăn, bà nội luôn gắp phần cái cho ông. Còn bát tôi chỉ là nước canh loãng lắc lư. Đợi bà đi rửa bát, ông nội lại đổ hết phần của mình sang bát tôi. Tôi vừa ăn vừa khóc. Nước mắt rơi vào bát, khiến bát cơm dường như càng lúc càng loãng.

Tết năm đó, tôi đang nằm trên bàn viết chữ. Ông nội nửa nằm nửa ngồi trên giường. Đột nhiên từ cổ họng ông phát ra một tiếng hú như gió rít. Lúc tôi ngẩng đầu lên, ông đã không hít được hơi tiếp theo nữa.

Trong đám tang, thay cho người cha đang ở nơi đất khách, tôi quỳ suốt hai tiếng đồng hồ. Rằm tháng Giêng, bố mẹ bế em trai trở về. Bố nói: Đời người đều do số cả. Ông nội con có bảy đứa con, vậy mà đến lúc cuối đời, chỉ có mỗi đứa cháu trai tiễn ông đoạn cuối.

10 tuổi. Tôi sửa điểm trên bài kiểm tra. Bố cầm cái kẹp gắp than đập thẳng vào chân tôi, vừa đánh vừa chửi. Ông nói: Trên đời này chỉ có tao lừa người khác, không có chuyện người khác lừa được tao.

Ông kể, mua hạt dẻ 50kg có thể cân thành 40kg, bán 40kg lại cân thành 100kg. Tôi nghe đến mê mẩn, quên cả cơn đau bỏng rát trên chân. Ăn cơm xong, ông bẻ thẳng lại chiếc kẹp đã cong, rồi quay sang sạp xem bói, đòi lại 20 nghìn lần trước trả dư.

11 tuổi. Lớp tổ chức học sinh giúp đỡ lẫn nhau. Tôi là người được giúp. Lớp trưởng, người giúp tôi, học không thông minh hơn tôi, nhưng bố cậu ấy là cán bộ, đến hiệu trưởng gặp cũng phải cúi người bắt tay trước.

Về nhà tôi nói với bố: Con cũng muốn làm cán bộ.
Bố đáp: Vậy thì phải cố mà học.

12 tuổi. Thành tích luôn nằm trong top năm. Thi chuyển cấp, tôi dùng truyền đáp án cho người khác, kiếm được 100 nghìn.

Tôi hí hửng mang tiền về cho bố. Ông tát tôi ngã lăn xuống đất.

Tôi không hiểu. Ông bốc vác cả xe xi măng mới kiếm được 70 nghìn. Còn tôi chỉ động vài ngón tay trong hai tiếng đã kiếm được nhiều hơn ông.

13 tuổi. Lên cấp hai, bắt đầu ở nội trú. Chủ nhiệm là bạn học cũ của bố. Bố bảo sẽ đi chào hỏi để nhờ thầy quan tâm tôi. Ông đợi đến khi tất cả phụ huynh khác đã đi hết mới lén lút như ăn trộm bước vào văn phòng.

Vài phút sau đã đi ra. Ông nói: Khi bản thân sống không ra gì, chẳng cần người khác coi thường, mình đã tự coi thường mình trước rồi.

14 tuổi. Trường bắt mua tài liệu tham khảo. Cả lớp chỉ mình tôi không nộp tiền.

Tôi không muốn bố phải gánh thêm một xe xi măng nữa. Tối nào sau giờ tự học cũng mượn sách của bạn chép lại, chép đến mức cánh tay không nhấc nổi.

15 tuổi. Mẹ đi xem bói. Thầy nói: Mệnh của chị nằm ở bên ngoài. Muốn kiếm tiền phải ra ngoài làm ăn.

Mẹ bảo với bố: Con học tốt như vậy, phải dành dụm trước tiền học đại học cho nó. Thế là mẹ đi tỉnh khác nấu cơm cho công nhân mỏ than. Lương 10 triệu một tháng. Không giữ lại một đồng nào, gửi hết về nhà.

Số phận đẩy bà đi xa, còn bà đẩy tiền về nhà. Dùng mạng sống đổi lấy 10 triệu, trả góp từng tháng.

16 tuổi. Thi đỗ trường cấp ba trọng điểm. Bố vác bao tải chăn đệm, em trai ôm chậu bát. Ba cha con đứng trước hai con sư tử đá ngoài cổng trường mà cười khờ. Khoảnh khắc đó, tôi tin chắc mình sẽ có một tương lai rực rỡ.

Lưng bố không còn khỏe nữa nên ở nhà nuôi rắn. Để tiết kiệm tiền xe, cuối tuần quay lại trường tôi nhét rắn vào ba lô, tiện đường mang lên huyện bán cho lái buôn.

Có lần trên xe buýt, con rắn đột nhiên bò ra. Tôi một tay bóp đầu nó, thân rắn quấn chặt lấy cánh tay. Cả xe hét lên bỏ chạy. Những ánh mắt ấy khiến tôi xấu hổ đến mức ôm rắn nhảy xuống xe rồi đi bộ lên huyện. Khi giao rắn cho lái buôn, hai cánh tay tôi đã tím bầm vì bị siết.

Từ đó, ở trường tôi có biệt danh là “Đầu Rắn”. Không ai muốn ngồi cạnh tôi nữa.

Có những cái mác một khi bị dán lên người, còn quấn chặt hơn cả rắn.

17 tuổi. Mẹ đổ bệnh. Đưa bà đi khám về, bố ngồi xổm trước cửa, hút hết điếu này đến điếu khác mà không nói một lời. Tinh thần mẹ bắt đầu rối loạn. Bà lẩm bẩm, tôi càng ngày càng không hiểu nổi.

18 tuổi. Năm cuối cấp ba, tên tôi nằm trên bảng xếp hạng học sinh xuất sắc của trường. Đại học trọng điểm dường như đã nằm trong tầm tay. Nhưng bệnh của mẹ không những không khỏi mà còn nặng thêm. Mấy ngày không ăn uống, ban ngày ngủ mê man, ban đêm tóc tai bù xù chạy khắp nhà la hét. Bố thức trắng nhiều tháng để chăm sóc bà. Cuối cùng cũng thấy khá lên đôi chút.

Mùng Ba Tết. Bố thức liên tục nhiều ngày, kiệt sức không chịu nổi nữa nên bảo em trai trông mẹ rồi chợp mắt một lát. Khi ông giật mình tỉnh dậy, em trai đã ngủ gục trên giường. Còn mẹ dùng dây điện đang có điện tr.eo cổ lên khung cửa. Bố mặc kệ bị điện giật run người, lao tới hạ bà xuống. Nhưng người đã cứng lạnh. Ông cầu xin chú ruột tôi dùng xe ba bánh chở mẹ đi bệnh viện.

Chú nói: Chở người ch.ết thì xui lắm.

Bố không nói thêm lời nào. Ông bế mẹ lên xe kéo. Ông kéo phía trước. Tôi và em trai đẩy phía sau. Đám tang của mẹ còn sơ sài hơn cả của ông nội. Ngày đưa tang trời mưa, quan tài là loại gỗ liễu rẻ nhất. Mộ phần trơ trụi đến mức không trồng nổi một cây thông.

Năm nay tôi 28 tuổi. Sau khi lo xong tang sự cho bố, tôi lại đi xem bói một lần nữa. Thầy nhìn ba vết lõm trên trán tôi rồi nói: Mệnh cậu vốn rất tốt. Chỉ là ba cái dấu này phá mất phong thủy, định sẵn đời cậu sẽ có ba đại nạn không vượt qua được.

Tôi nghĩ: Lần thứ nhất là mẹ. Bà chết vào mùng Ba Tết bằng một sợi dây điện. Quan tài bằng gỗ liễu, trên mộ không có nổi một cây thông.
Lần thứ hai là bố. Ông cố gắng sống đến khi giấy báo nhập học của em trai được gửi về, giống như mọi việc trong đời ông vậy: Có thể gánh thêm một ngày thì gánh thêm một ngày.
Còn lần thứ ba... Thầy không nói.

Nhưng số mệnh từ trước đến nay vốn là thứ có thể tính ra được, nhưng không thể thay đổi. Ba vết lõm trên trán vẫn còn đó. Hơn hai mươi năm rồi vẫn chưa mọc lại thịt. Những chuyện phía trước, có lẽ chẳng cần xem bói cũng biết, chỉ là ngồi chờ nó tới mà thôi.
Đây đều là những điều tôi đã thực sự trải qua.

Gần đây có đợt bổ nhiệm cán bộ. Lãnh đạo từng đề cử tôi, nhưng tôi không nỡ đem số tiền đã tằn tiện tích góp đi chạy chọt. Cuối cùng vị trí ấy rơi vào tay một người có quan hệ.

Ngày nào tan làm về nhà, vẫn một thân một mình, chưa có ai bên cạnh rót cho miếng nước uống.

Hôm trước là Tết Đoan Ngọ. Nhà nhà đoàn viên. Tôi nằm ở nhà suốt cả ngày, không dám ra ngoài. Tôi sợ nhìn thấy hạnh phúc của người khác sẽ càng khiến mình không muốn sống tiếp.

Hôm nay tôi đói cả ngày. Bụng đói cồn cào. Muốn mua vài xiên nướng ăn nhưng do dự suốt một ngày vẫn không nỡ tiêu tiền. Nấu cơm xong cũng chỉ có một mình ăn. Ngay cả cảm giác muốn ăn cũng không còn nữa.

Tôi đã vô số lần nghĩ đến việc rời khỏi thế giới này. Nhưng em trai tôi vẫn còn trẻ. Nếu tôi đi rồi, những gì em phải chịu sẽ còn nhiều hơn tôi.
Vì thế tôi không thể đi. Điều duy nhất tôi có thể làm là mở video ngắn lên, vô thức lướt hết cái này đến cái khác.

Lướt mãi. Cho đến khi ngủ thiếp đi.

 

[BuddyUp]

Cái nghèo đáng sợ đến thế nào?

Bố mình làm ăn thua lỗ, vỡ nợ, suýt mất cả mảnh đất ông bà để lại. Vì là đất ở chung nên các bác, các chú trong nhà chung tiền vào chuộc về.

Nhà mình trước đó vốn nghèo, nay lại mang thêm nợ nên chẳng ai coi gia đình mình ra gì.

Mỗi lần họp gia đình, các bác lại xúm vào chì chiết bố mẹ mình, đặc biệt là sỉ vả, mạt sát mẹ mình. Mình nhớ có lần mẹ kể, một bác gái bảo mẹ là loại vung tay quá trán, không biết tiết kiệm cho gia đình. Trong khi mẹ mình chỉ là công nhân lương 5 triệu 1 tháng. Một mình mẹ gồng gánh cả gia đình 4 người vì bố làm được bao nhiêu tiền thì đem đi trả nợ hết.

Bác săm soi từng bộ quần áo, từng bữa ăn của mẹ. Bác vào zalo thấy ảnh mẹ đi ăn cỗ, mẹ mặc bộ váy 200 nghìn mua cách đây 5 -6 năm và rồi bác bảo mẹ “nghèo mà ham chơi”. Nhưng mẹ mình vẫn nhịn, vì nhà mình mang ơn người ta.

Người ta chửi mẹ vì để chồng làm ăn thua lỗ, mẹ vẫn nhịn.

Mình luôn nơm nớp lo sợ một ngày mẹ chịu hết nổi mà nghĩ quẩn, bỏ nhà đi hoặc làm những điều mà mình không dám nghĩ đến.

Năm lớp 10, mình ngủ dậy không thấy mẹ đâu, nỗi sợ luôn thường trực trong lòng khiến mình cảm thấy bất an, hoảng sợ tột độ. Mình khóc lóc gọi điện cho bà ngoại, cả nhà nháo nhào lên vì sợ mẹ mình nghĩ quẩn. Hoá ra, hôm đó mẹ mình chạy khắp nơi kiếm việc làm thời vụ.

Mình nhớ có lần mình đi học xa, mình vào tạm nhà một người bác nọ để nghỉ trưa, bác mang cho mình cốc chè bưởi bán ế từ sáng rồi nói “Có biết ăn cái này không hay chưa được ăn bao giờ”.

Từ đó đến nay, mình không ăn chè bưởi nữa. Nó gợi cho mình đến câu chuyện năm nào, như một vết sẹo chưa lành trong lòng của đứa trẻ mới lớn, mỗi lần nhớ lại khoé mắt lại cay và cổ họng thì nghẹn ứ.

Cái nghèo đáng sợ như thế đấy.

 

[BuddyUp]

Cái nghèo khiến một người bất lực đến mức nào?

1.
Nghèo khó khiến tôi nhận ra rằng cái gọi là "gia đình hòa thuận" mà xã hội luôn ca ngợi thực chất là thứ xa xỉ, chẳng liên quan gì đến người nghèo.

Một tuổi, bố mẹ đưa tôi từ quê lên huyện sinh sống. Hai người mỗi tháng chỉ kiếm được 3 triệu, nhưng phải trả 1 triệu tiền thuê nhà. Thế nên việc tôi bị suy dinh dưỡng là điều hiển nhiên.

May mà cậu cả làm ăn phát đạt, mua được căn nhà lớn để ông bà ngoại và cậu út ở cùng. Bình thường cậu không ở nhà, thấy gia đình tôi quá đáng thương nên bảo chuyển vào ở, dì út và gia đình dì cũng dọn đến. Căn nhà cao sáu tầng, ở không hết.
Thế là bố mẹ tôi rất biết điều, chọn căn phòng nhỏ nhất, cả ba người chen chúc trong đó. Dù nhà cũng không phải do ông bà ngoại hay cậu út mua, nhưng chúng tôi vẫn phải cẩn trọng trong mọi việc.

Cậu út đối xử với tôi khá tốt, chỉ có mợ út thường xuyên xa lánh và mỉa mai tôi. Tất nhiên, bà chỉ làm như vậy khi chỉ có mình tôi, trước mặt người khác thì không bao giờ thể hiện.

Mỗi dịp lễ Tết ăn thịt gà, tôi đều nói mình không thích cánh và đùi. Dần dần người lớn cũng tin là thật. Nhưng thực ra tôi nhường phần đó cho các em họ.

Có khi ông ngoại nấu chè, gọi mọi người đến ăn, tôi luôn biết điều đợi mọi người múc xong mới dám múc. Còn phải lén quan sát xem người khác ăn bao nhiêu để mình không ăn nhiều hơn.

Lúc ăn cơm cũng phải đợi người lớn động đũa rồi mình mới dám ăn. Bố mẹ suốt ngày kể rằng hồi nhỏ họ cũng phải đợi người lớn gắp thức ăn rồi mới được gắp. Tôi thầm nghĩ: Chẳng phải con cũng đang như vậy sao?

Anh chị em họ đều được đặt sữa uống mỗi ngày. Mẹ còn thử hỏi tôi có muốn uống không. Mà cái "hỏi thử" đó đúng là chỉ để hỏi thử, chẳng có ý định mua thật. Bà vừa hỏi xong, còn chưa kịp để tôi trả lời đã nói luôn: "Thứ đó không ngon đâu, uống cũng chẳng có tác dụng gì."

Tôi chỉ nhớ có một lần em họ uống nửa hộp rồi không uống nữa, đưa phần còn lại cho tôi. Đó là lần đầu tiên tôi nếm được vị thơm ngọt của sữa, cảm thấy nó thật tuyệt vời. Tôi không biết giá bao nhiêu, chỉ biết chắc nhà mình không mua nổi. Vì thế tôi nói rằng mình không thích uống. Bố mẹ tôi rất hài lòng.

Nhưng bố thì luôn cho rằng EQ của mình rất cao. Có lần trước mặt họ hàng, em họ đang uống sữa, bố nói: "Không cho con nhà tôi uống một chút à?"
Mọi người nghe xong đều ngượng ngùng.
Tôi cũng ngượng.
Em họ rất tự nhiên nói: "Không cho."
Thế mà bố tôi vẫn cứ nói mãi.
Tôi thật sự cạn lời.

Người tự chuốc nhục thì tôi từng thấy rồi. Nhưng ép người khác làm nhục chính con trai mình thì đúng là lần đầu tiên.
Em họ đúng là bảo bối quý giá, được ông bà ngoại hết mực cưng chiều. Những người khác cũng thật lòng yêu thương nó. Còn bố mẹ tôi và dì út thì không hẳn, nhưng vẫn phải miễn cưỡng giả vờ chiều chuộng.

Trong bầu không khí đó, em họ ngày càng ngang ngược. Tôi từng nghi ngờ nó có xu hướng bạo lực. Nó thường xuyên đánh tôi. Tôi không dám đánh trả, cũng không dám nói với bố mẹ. Vì tôi biết, nói ra họ cũng chẳng giải quyết được gì.
Đến mức chính mợ út còn nói với mẹ tôi: "Con trai chị bị khờ à? Bị đánh mà không biết chạy."
Mẹ tôi hình như cũng hơi ngạc nhiên, nhưng cuối cùng cũng chẳng nói gì. Bà chỉ dạy tôi: "Không được đánh lại, phải chạy, phải nói với em làm vậy là sai."

Bố tôi im lặng. Những người họ hàng khác thì đều bảo tôi phải nhường em vô điều kiện.
Thật ra bị đánh chỉ đau về thể xác với tôi cũng chẳng là gì. Điều thật sự đánh sập tâm lý của tôi là những lời nói thật. Phòng của em họ chất đầy đồ chơi, tôi rất thích sang đó chơi.

Có một lần tôi cầm món đồ chơi lên ngắm nghía một lúc.
Em họ giật lại rồi hét lên: "Cầm cái gì? Đây có phải nhà anh đâu!"
Tôi đứng dậy, lặng lẽ đi ra ngoài.

Vừa bước ra khỏi cửa là chạy thẳng lên tầng trên trốn, vì nước mắt đã chảy ra rồi. Không thể để ai nhìn thấy.
Lúc đó tôi 5 tuổi, em họ 3 tuổi.
Kể từ ngày ấy, tôi không bao giờ dám bước vào phòng nó nữa.

Những chuyện như vậy tôi chưa từng kể với bố mẹ. Suốt vô số ngày tháng chịu tủi thân, tôi đều chạy lên sân thượng khóc. Lau khô nước mắt rồi tự nhủ lần sau phải cẩn thận hơn nữa. Dần dần, tự ti, ít nói và hiền lành trở thành dấu ấn trong tính cách của tôi.

Nhưng ngoài việc ít nói hơn, bố mẹ lại rất hài lòng với con người như vậy của tôi. Bởi trong mắt họ, biết nghe lời chính là phẩm chất tốt nhất của một đứa trẻ. Ngay cả mợ út cũng từng nói với em họ: "Con phải học anh họ con, ngoan ngoãn nghe lời."

Tất nhiên bố mẹ tôi ít nhiều cũng nhìn ra những tủi thân của tôi. Nhưng họ xử lý thế nào?
Họ gieo vào đầu tôi lòng thù hận.
Mỗi khi em họ chơi đồ chơi, họ lại bảo tôi sau này nó chắc chắn học kém rồi sẽ thành người nghèo.
Mỗi khi chị họ ăn đồ ăn vặt, họ lại bảo sau này sức khỏe chị sẽ không tốt.
Không chỉ nói sau lưng, họ còn cố tình nói ngay trước mặt người ta, như sợ không ai nghe thấy.
Thế nhưng, họ lại nhân lúc em họ không có mặt thì "lấy" đồ chơi của nó bỏ vào túi tôi, dặn phải giấu kỹ đừng để phát hiện.

Đến Tết, khi cậu cả mua rất nhiều bánh kẹo bày trong phòng khách, họ lại trách tôi không biết tranh thủ ăn nhiều hơn.
Họ còn dạy tôi xu nịnh người giàu, lấy tiền bạc để đánh giá con người.

Cậu cả tôi học rất giỏi, từng làm việc trong cơ quan nhà nước và ngân hàng, sau cải cách mở cửa thì làm thương mại, mỗi năm chỉ Tết mới về nhà. Có lần trước hôm cậu về một ngày, bố nói: "Cậu con giàu lắm, nhớ nói chuyện với cậu nhiều vào, biết chưa?"
Hôm sau, vì quá nghe lời, tôi hỏi cậu: "Cậu ơi, nghe nói cậu rất giàu phải không?"
Cậu chỉ biết cười trừ.
Có lẽ trong mắt cậu năm đó, tôi chỉ là một đứa trẻ ham tiền đang sống nhờ nhà người khác, chứ không phải tò mò và ham học hỏi.

Nhưng đáng lẽ mọi chuyện không cần phải như vậy. Bố hoàn toàn có thể nói với tôi rằng cậu rất giỏi, có thể bảo tôi hỏi cậu về trường đại học như thế nào, có thể bảo tôi hỏi cậu thế giới bên ngoài đẹp ra sao, có thể để tôi nắm lấy cơ hội duy nhất trong đời để thay đổi số phận. Nhưng điều bố nghĩ đến chỉ có tiền.

Song ngoài tiền ra, ông còn có thể nghĩ đến điều gì nữa?
Tổ tiên nhà tôi, tính ngược lên mấy đời, đều nghèo.
Suốt đời chỉ quanh quẩn giữa no và đói.
Ngoài tiền ra, còn điều gì đáng để quan tâm nữa?

Sau này điều kiện gia đình có khá hơn một chút, nhưng quan niệm về tiền bạc vẫn không thay đổi. Những chỗ đáng tiêu thì lại không chịu tiêu.
Ví dụ như vòi nước nóng để rửa bát, chỉ hơn 400k cũng nhất quyết không mua. Mỗi mùa đông rửa bát đều là cực hình.
Hay đường ống thoát nước trong bếp ngày nào cũng rò rỉ, dùng xong lần nào cũng phải lau sàn, nhưng nhất quyết không chịu gọi người đến sửa.
Thế mà bố tôi lại lặng lẽ bỏ ra cả trăm triệu mua một bộ bàn ghế gỗ hồng. Hỏi thì ông nói: "Gỗ hồng tốt cho người, sau này còn tăng giá". Có tốt hay không thì tôi không biết. Nhưng nếu dùng số tiền đó để cải thiện điều kiện sinh hoạt của gia đình thì chất lượng cuộc sống của chúng tôi chắc chắn sẽ được cải thiện.

Nghèo thì thôi đi, họ còn thích chịu khổ.
Họ lại theo tinh thần "không có khổ cũng phải tạo ra khổ để chịu", hành hạ tôi đến cùng cực, hy vọng một ngày nào đó có thể làm tôi cảm động.

Hồi tiểu học, sau giờ tan học họ thường không cho tôi về nhà nghỉ ngơi, mà bắt tôi ở lại sạp hàng. Lý do là để tôi nhìn xem họ cực khổ đến mức nào, nên tôi cũng phải chịu khổ cùng.

Trước khi lên cấp hai, với thành tích của tôi hoàn toàn có thể vào trường cấp hai tốt nhất huyện.
Nhưng bố mẹ lại muốn đưa tôi đến một trường tồi tàn ở vùng quê.
Lý do là nơi đó điều kiện gian khổ, thích hợp rèn luyện tinh thần chịu khó.
Mặc dù tỷ lệ đỗ cấp ba của hai trường chênh lệch một trời một vực, nhưng họ nói chỉ cần chịu khó thì vẫn thi được trường tốt.
Sau này chắc vì thủ tục quá phiền phức nên cuối cùng không đi.

Ngoài ra, họ thích dọa nạt tôi. "Có tin tao bỏ mày không?",
"Có tin tao không cho mày đi học không?",
"Tao làm việc vất vả như thế này đều là vì mày",
"Nếu mày không thi được đại học trọng điểm thì có lỗi với tao",
"Nếu không thi được trường trọng điểm, cấp hai, cấp ba, hay không đạt số điểm nào đó thì tao sẽ đưa mày về quê làm ruộng"...

Nếu tôi bị thương, nói với họ thì sẽ bị mắng trước.
Có lần tay bị bỏng, tôi không dám nói.
Đến khi vết thương nặng lên mới dám mở miệng.
Đầu tiên là bị mắng.
Sau đó họ không đưa tôi đến bệnh viện mà dẫn đi khám Đông y.
Kết quả là bàn tay để lại sẹo vĩnh viễn.
Sau này họ còn trách tôi: "Có chuyện gì thì cứ nói chứ, tao có mắng đâu", "Làm thành thế này sau này thi công chức người ta cũng không nhận." (Thực ra họ không hiểu gì cả, chỉ muốn khiến tôi cảm thấy có lỗi.)

Vì thế, tôi chưa bao giờ thật sự mở lòng với bố mẹ. Bởi tôi sợ chỉ cần mở miệng là mọi chuyện cũ sẽ ùa về, cả hai bên đều khó xử. Ai bảo nhà tôi nghèo chứ? Anh chị em họ của tôi thì sống rất hòa hợp với bố mẹ. Vì họ muốn gì hầu như cũng đều được đáp ứng.

Mẹ tôi còn rất thích lấy em họ để chèn ép tôi. Bà nói em gan dạ, có gì cũng dám nói, có yêu cầu gì cũng dám đưa ra. Rồi quay sang chê tôi rụt rè, nhút nhát.

Nực cười! Hồi đó em họ được cả gia đình cưng như trứng. Nó muốn xem tivi thì cả nhà phải đi tìm điều khiển cho nó. Nó xem hoạt hình thì ai dám đổi kênh? Còn tôi thì sao? Chỉ cần dám đưa ra một yêu cầu là bị mắng trước, bị đánh sau. Lúc nào họ cũng nghĩ cách khiến tôi ngày càng tự ti. Cuối cùng lại trách tôi nhút nhát. Sống nhờ nhà người khác vốn đã không dễ chịu. Có lẽ chính cảm giác ấy khiến tinh thần con người dần xuất hiện vấn đề.

Cảm xúc của bố mẹ tôi đều rất thất thường, đặc biệt là bố. Có lúc một giây trước còn cười cười nói nói với tôi, giây sau chính ông vô tình làm rơi cái bát rồi nổi giận, chửi bới. Tôi không dám có bất kỳ phản ứng nào, vì rất có thể ông sẽ quay sang mắng tôi. Cho nên hồi nhỏ, cứ thấy bố cười là tôi lại sợ. Tôi sẽ cẩn thận hơn bình thường.

Tất nhiên, không cười cũng chưa chắc đã an toàn. Có lần tôi hỏi bố: "Bông trong chăn và kẹo bông gòn có giống nhau không ạ?" Ông nổi giận gào vào mặt tôi. Tôi từng hỏi ánh sáng bảy màu phản chiếu trên đĩa CD là gì. Cũng bị mắng rất nặng.
Mà đều là kiểu nổi giận vô lý: "Mày hỏi cái đó làm gì?",
"Hỏi cái gì mà hỏi?",
"Có liên quan gì?",
"Có tác dụng gì?"
Từ đó tôi chẳng dám hỏi thêm điều gì nữa. Sau này ông lại bảo tôi: "Không biết thì phải hỏi."

Tôi còn để ý thấy bố chỉ như vậy với người trong nhà. Với con cái người khác thì lúc nào cũng cười. Ra ngoài cũng không vô cớ nổi nóng. Còn rất thích đem đồ của tôi đi tặng người khác.

Mẹ tôi thì thường dùng kiểu chèn ép gián tiếp. Cụ thể là ngày nào cũng đem tôi ra so sánh với người khác. Mà nhất định người thua luôn là tôi. Đồng thời bà luôn tin chắc quyết định của mình là đúng, là tốt cho tôi.

Có lần mẹ nghĩ tôi đến tuổi thay răng. Bà không hề kiểm tra. Chỉ dựa vào kinh nghiệm học hết cấp hai của mình mà cho rằng đúng như vậy. Rồi đưa tôi đến bệnh viện nhổ. Lúc đó chiếc răng hoàn toàn chắc khỏe, nhưng mẹ vẫn nhất quyết bắt nhổ. Bà giữ chặt người tôi để bác sĩ dùng kìm nhổ. Trong chớp mắt, m.áu phun đầy miệng. Tiếng khóc vang khắp bệnh viện. Rồi mẹ mặt không cảm xúc dẫn tôi về.

Điểm này mẹ khác bố. Bà đối xử với tất cả mọi người đều như nhau. Có lần cả nhà tụ tập ăn uống, cháu gái tôi có lẽ muốn giảm cân hoặc không có khẩu vị nên không muốn gắp thức ăn. Mẹ cứ nhất quyết gắp cho, thậm chí còn lấy muôi đặt trước mặt con bé rồi hỏi: "Tự ăn hay để dì đút?"
Con bé chắc trong lòng khó chịu lắm rồi, nhưng vì được giáo dục tốt nên không thể hiện. Nó chỉ cười xã giao rồi nói cảm ơn. Tôi nhỏ giọng bảo: "Mẹ đừng ép người ta." Mẹ lườm tôi.

Những bi kịch như vậy cứ lặp đi lặp lại trong quãng thời gian sống nhờ nhà người khác.
Một gia đình không thể đồng lòng để cải thiện cuộc sống, họ chỉ có thể dựa vào việc giày xéo lẫn nhau để duy trì trật tự gia đình.

Tất nhiên, sống nhờ nhà người khác cũng không phải toàn chuyện xấu. Hồi nhỏ bố từng đánh tôi. Nhưng lần cuối cùng ông đánh tôi thì bị bà ngoại nhìn thấy. Bà quát ông. Bố lập tức đổi sang cười với tôi, vì nể mặt bà ngoại.

Kể từ đó, ông không bao giờ đánh tôi nữa. Đó cũng là một điều may mắn.

 

[BuddyUp]

Cái nghèo khiến một người bất lực đến mức nào?

Ngày trước, ông ngoại tôi là công nhân đào than ở mỏ.

Thu nhập của ông cũng chẳng đáng bao nhiêu, ngặt nỗi chỗ làm lại xa nhà quá. Cứ mỗi ngày thức khuya dậy sớm, ông phải đi bộ ba, bốn tiếng đồng hồ, trèo đèo lội suối mới tới được ngọn núi cao, ngọn núi mà giờ đây đứng từ nhà tôi vẫn có thể nhìn thấy rõ mồn một.

Mẹ chỉ tay về phía ngọn núi cao ấy và bảo tôi rằng, ông ngoại đã đi trên chính con đường như thế để nuôi sống cả gia đình, và cũng chính con đường ấy đã cướp đi mạng sống của ông.

Qua lời kể của mẹ, tôi mới được biết về những câu chuyện chưa từng ai hay biết của ông.

Khi mẹ còn nhỏ, có một lần xưởng nơi ông làm việc phát tiền thưởng và trợ cấp, người ta phát cho ông hai chiếc ghế sofa lớn màu đen. Thế là, ông cứ vậy mà còng lưng vác chúng về nhà.

Suốt quãng đường ba bốn tiếng đồng hồ ấy, ông cứ đi một đoạn, đặt một chiếc xuống, rồi quay lại bê chiếc còn lại lên.
Cứ lặp đi lặp lại như thế, chẳng biết đã mất bao nhiêu thời gian.
Mẹ nhớ lại, lúc ông về đến nhà thì trời đã rạng sáng rồi.

Hai chiếc sofa ấy, mấy chị em mẹ hợp sức lại cũng không đẩy nổi, chẳng biết bằng cách nào mà ông có thể từng bước từng bước một, giẫm lên con đường mòn nhỏ hẹp giữa núi rừng để vác chúng về.
Tấm lưng của ông, chắc chắn đã phải gánh vác rất nhiều giông bão…

Tôi hỏi mẹ: "Sao ông không đổi chúng thành tiền ạ?"
Mẹ bảo: "Xưởng không cho phép con ạ."
Tôi lại hỏi: "Thế sao ông không bán lại cho người khác?"
"Ở mỏ thì ai cũng có rồi nên chẳng ai thèm lấy. Mang về làng cũng không nhà nào mua nổi, nên đành giữ lại tự dùng thôi."
Sau này, khi nhà sửa sang lại thì hai chiếc sofa cũng biến mất, có lẽ là do đã hỏng rồi, mẹ nói.

Về chuyện này, mẹ vẫn ôm lòng oán giận. Mẹ nghĩ tất cả là lỗi của nhà xưởng, đã bắt ông phải chịu khổ cực lớn đến thế.
Tôi hoàn toàn thấu hiểu cho mẹ. Bởi vì, tại sao họ không phát những thứ mà người lao động đang cần nhất cơ chứ?
Thời bấy giờ ai cũng khó khăn, ăn chẳng đủ no, mặc chẳng đủ ấm, nào ai dám nghĩ đến chuyện hưởng thụ.
Đối với họ, ngồi bệt xuống đất hay ngồi trên sofa thì có khác gì nhau đâu.

Còn một chuyện nữa khiến tôi không khỏi khâm phục và kính trọng ông ngoại của mình.
Trong ký ức của tôi, ông lúc nào cũng hiền từ, chất phác, chưa từng nổi giận với ai bao giờ, tôi hiếm khi thấy ông có một dáng vẻ nào khác.

Mẹ kể, thời cụ ngoại thì nhà ở ven sông. Có năm lũ lớn cuốn trôi mất nhà cửa, cả nhà mới phải dời lên sườn đất phía trên.
Sau này ông cưới bà, muốn xây nhà mới nhưng ngặt nỗi chẳng có đất.
Thế là, ông đã tự mình san phẳng cả một gò đất nhỏ.
Nói là "san phẳng" thì chưa chính xác lắm, phải gọi là đào phẳng, cuốc phẳng mới đúng.

Ròng rã hơn nửa năm trời, ông cứ thế dùng chiếc xẻng thô sơ, đập vụn từng tấc đất, rồi gom những tảng đá lớn tự tay vác đi nơi khác.
Có thể tưởng tượng được việc đó đã gian khổ đến nhường nào.
Không có công nghệ của máy xúc máy ủi hiện đại, không có sự trợ giúp của máy móc cơ khí tiên tiến.
Chỉ có một đôi bàn tay, và một chiếc xẻng sắt.

Thuở xưa, có sự tích Ngụ Công dời núi.
Ngày nay, cũng có một người đàn ông dùng lòng nhiệt huyết và chân tình của mình, đốt cháy nửa năm thanh xuân để biến gò đất nhỏ thành tổ ấm chở che cho người mình yêu.

Vùng đất nơi chúng tôi ở là đất đỏ, lớp bề mặt là những hạt sỏi đỏ nhỏ, nhưng gạt lớp bề mặt ấy ra, bên dưới sẽ là những khối đá đỏ vô cùng kiên cứng.
Có lẽ, ông ngoại tôi cũng giống như mảnh đất đỏ này vậy.

Tấm chân tình thuần khiết và kiên định ấy, có lẽ chính là thứ đã làm lay động trái tim bà. (Haha, thật ra bà ngoại bảo, bà và ông là do người mai mối giới thiệu, gặp nhau chưa được mấy bận đã kết hôn rồi).
Thế nhưng, trong mắt tôi, chẳng có người đàn ông nào tốt hơn ông ngoại cả. Ông không chỉ là một người chồng tốt, mà còn là một người cha tuyệt vời.

Chỉ tiếc là, ông trời lại cướp đi sinh mạng của ông quá sớm.
Vì đào than và làm việc lâu ngày dưới hầm mỏ, ông đã mắc bệnh bụi phổi, chưa đầy 60 tuổi đã phải rời xa gia đình.

Khi đó tôi còn quá nhỏ, chẳng có chút khái niệm gì về sự mất mát, nhưng giờ đây, tôi thật lòng ước giá như ông có thể sống thọ trăm tuổi...

Rõ ràng ông đã sống một cuộc đời rực rỡ đến thế, làm nên những việc đầy khí phách đến thế, tốt hơn tôi, tốt hơn biết bao nhiêu con người của thời hiện đại này, vậy mà tại sao ông lại không thể sống thọ hơn cơ chứ...

Số phận ơi, sao người cứ luôn chọn những kiếp người khổ cực để đọa đày?

 

[BuddyUp]

Con cái nhà nghèo thường thiếu gì nhất?

Không có “khoảng dư” trong nhận thức.
Những đứa trẻ lớn lên trong gia cảnh nghèo nàn, trong đầu chúng thường bị nhồi nhét chật kín.

Gọi đồ ăn thì phải nghĩ xem nên lấy mã giảm giá nào: Đơn 100k giảm 24k hay đơn 120k giảm 40k?
Đi taxi đắt hơn 10k, có nên đội mưa đi bộ ra trạm xe buýt không?
Một lần rút ba tờ giấy vệ sinh có phải là quá tay không?
Chai nước giặt hết rồi, còn phải pha thêm nước mấy lần mới nỡ vứt?
Một chiếc áo 200k có thể nằm trong giỏ hàng nửa tháng, ngày nào cũng vào xem thử hôm nay nó có giảm giá không.

Không phải họ không biết tính toán, mà là họ tính quá kỹ.
Chỉ có điều, những thứ họ tính đều là 2 nghìn, 5 nghìn, 10 nghìn.
Còn những bài toán thật sự có thể kéo giãn khoảng cách giữa người với người trong cuộc đời, họ lại không biết phải tính thế nào.

Chọn ngành gì, nghe họ hàng bảo “ngành này ổn định” thì chọn.
Đi thành phố nào, nghe nói chỗ đó lương cao thì đi.
Công việc đầu tiên nên nhìn vào ngành nghề, vị trí hay ông sếp, họ chẳng nghiên cứu, ai gửi offer trước thì đi với người đó.
Có nên học cao học không, nhìn xem bạn cùng phòng có đăng ký không.
Có nên vay tiền mua nhà không, vài người lớn tuổi trong bữa cơm chỉ cần vỗ bàn một cái là có thể thay họ quyết định dòng tiền của hai mươi năm sau.

Đây chính là sự tương phản cay đắng nhất ở những đứa trẻ lớn lên trong gia đình nghèo: Chuyện nhỏ thì cân nhắc đến rối rắm, chuyện lớn lại quyết định một cách qua loa.

Bởi vì sai ở chuyện nhỏ, cái giá phải trả hiện ra ngay trước mắt. Một bữa đồ ăn gọi về đắt thêm 20 nghìn thôi cũng đủ khiến họ tiếc cả tối.
Mua một lốc giấy đắt hơn vài đồng, mẹ có thể nhắc mãi cả nửa tháng.
Điện thoại chẳng may làm rơi hỏng, trong nhà không có máy dự phòng, cũng chẳng có ai tiện tay mua cho một chiếc mới.

Thế là từ nhỏ, họ đã được rèn thành những “nhân viên kiểm toán” của cuộc sống. Mỗi đồng tiền đi đâu, có đáng không, có bị người ta chặt chém không, đều phải lôi ra tính đi tính lại trong đầu.

Nhưng cái giá của việc chọn sai ngành học không xuất hiện ngay trong ngày hôm đó. Có thể bốn năm sau, nó biến thành một tấm bằng tốt nghiệp chẳng có bao nhiêu sức mặc cả.

Cái giá của việc chọn sai công việc cũng chẳng được ghi trên bảng lương. Nó sẽ biến thành cảnh ba năm sau, khi bạn muốn nhảy việc mới phát hiện mình cái gì cũng từng làm, nhưng chẳng có thứ gì đủ để đem ra làm vốn.

Hôn nhân chọn sai thì cái giá còn đến chậm hơn nữa. Có thể khi con cái ra đời, khoản vay mua nhà đè lên vai, bạn mới nhận ra năm đó mình chỉ nhìn thấy “điều kiện cũng tương đối”, chứ chưa từng nhìn xem người kia đối diện với tiền bạc, mâu thuẫn và trách nhiệm như thế nào.

Cái giá của những quyết định lớn đến quá muộn. Những kinh nghiệm mà một đứa trẻ nhà nghèo có được trong cuộc sống chỉ dạy nó cách tránh những khoản thiệt trước mắt, chứ không dạy nó nhận ra những thứ phải ba năm sau mới lòi ra.

Đáng sợ hơn là nó không có “khoảng dư” trong nhận thức. Nói đơn giản, “khoảng dư trong nhận thức” là một phần kiến thức nằm sẵn trong đầu, hôm nay nhìn vào chẳng thấy có ích gì, nhưng đến thời điểm quan trọng lại có thể cứu mình một lần.

- Bạn phải biết một ngành kiếm tiền bằng cách nào, mới có thể phán đoán một vị trí công việc có tương lai hay không.
- Bạn phải biết trong hợp đồng lao động có những câu chữ nào dễ mắc bẫy, mới không coi “tự nguyện tăng ca” là một biểu hiện của tinh thần phấn đấu.
- Bạn phải từng thấy những cách sống khác nhau ở những thành phố khác nhau, những nghề nghiệp khác nhau, những gia đình khác nhau, mới hiểu rằng câu “ai chẳng sống như thế” mà họ hàng nói ra thật ra chỉ đại diện cho mười mấy người quanh họ.

Những thứ ấy không thể lập tức đổi thành tiền.
- Thế là rất nhiều gia đình nghèo sẽ nghĩ: Cần gì?
- Đọc báo cáo ngành nghề để làm gì? Có giúp ngày mai được tăng lương đâu.
- Tìm hiểu luật lao động để làm gì? Công ty có nghe lời mình không?
- Tìm hiểu cách đăng ký nguyện vọng đại học để làm gì? Cuốn sổ trường phát chẳng phải đã viết hết rồi sao?

Ngồi đọc xem người khác khởi nghiệp thế nào, chuyển nghề ra sao, thương lượng lương thế nào, thậm chí còn dễ bị mắng là viển vông, không chịu làm ăn đàng hoàng.

Họ không cho phép con cái có những thứ kiến thức “tạm thời chưa dùng đến”, bởi trong một gia đình luôn phải chắt bóp từng đồng, bất cứ thứ gì không thể lập tức đổi thành điểm số, bằng cấp hay tiền lương đều giống như một sự lãng phí.

Lâu dần, đứa trẻ cũng học được cách suy nghĩ ấy. Đọc một bài viết dài, việc đầu tiên nó nghĩ là: “Cái này có ích gì cho mình?”

Tìm hiểu một ngành nghề mới, mười phút chưa thấy kết quả là thoát ra. Đứng trước một lựa chọn quan trọng của cuộc đời, nó không nghĩ đến chuyện dành hai tuần tìm những người khác nhau để hỏi, không chịu mở các trang tuyển dụng lên xem hàng trăm vị trí, cũng không thử tính ngược xem năm năm nữa mình sẽ tích lũy được gì.

Nó chỉ muốn có ngay một câu trả lời. Tốt nhất là có ai đó nói thẳng cho nó biết: Chọn A, đừng chọn B.

Điều này không hoàn toàn là lười, mà là trong cuộc sống của nó, vốn chẳng có chỗ cho việc “từ từ tìm hiểu cho ra ngọn ngành”.

Tôi cũng đã không ngừng nhìn lại chính mình. Suốt những năm qua, tôi vẫn luôn hệ thống lại những thứ liên quan đến trưởng thành, tư duy kinh doanh, quan sát con người, tư duy tài chính và ghi chép việc đọc sách. Tôi mất khoảng năm năm và gần 30 triệu đồng, chủ yếu chỉ để tự xây dựng cho mình một hệ thống học tập.

Mỗi ngày đi làm đi về mất hai tiếng, đến nhà còn phải tính tiền thuê nhà, tiền ăn, tiền điện thoại, đầu óc đã cạn sạch. Đặt đồ ăn ở đâu, người ta đã phải so sánh hai mươi phút. Mua một đôi giày, lại ngồi đọc hết năm mươi bình luận chê.

Đến lúc thật sự phải đối diện với chuyện lớn như đổi việc, người ta chỉ muốn nỗi đau kết thúc thật nhanh. Thế là chỉ cần nghe một câu “công ty này khá lớn”, liền ký.

Sức phán đoán của con người không phải vô hạn. Nếu phần lớn sức lực của bạn đã tiêu hết vào việc cân nhắc 10k này có đáng hay không, bạn rất khó còn đủ sức để nghiên cứu xem ba năm sau mình có đáng hay không.

Con cái nhà có điều kiện chưa chắc thông minh hơn, nhưng chúng dễ có được thứ “dư dả vô dụng” ấy hơn.

Trong bữa cơm gia đình, người ta có thể nói về việc ngành nào đang tuyển người, tại sao một người bạn lại rời tập đoàn lớn để sang công ty nhỏ, thành phố nào có ngành nghề phù hợp hơn với người trẻ.

Cha mẹ có thể không hiểu, nhưng ít nhất họ biết nên tìm ai để hỏi. Ngay cả lần đầu chọn sai, họ vẫn còn thời gian để đổi ngành, đổi việc, hoặc nghỉ việc nửa năm.

Đầu óc của họ không phải ngày nào cũng bận bịu vá những lỗ thủng nhỏ trong cuộc sống. Vì thế, họ còn chừa được một khoảng trống để nghĩ về những câu hỏi lớn chưa có đáp án rõ ràng.

Nhưng con cái nhà nghèo thường lại ngược lại.

Để tiết kiệm 30k, họ có thể mất cả tiếng đồng hồ nghiên cứu mã giảm giá.

Đứng trước một công việc có thể quyết định thu nhập của vài năm tới, họ chỉ nhìn xem lương tháng có cao hơn 2 triệu hay không. Mua một chiếc máy tính 8 triệu, họ có thể xem hết mọi video đánh giá trên mạng.

Nhưng đến lúc điền nguyện vọng đại học, lại chẳng biết ngành đó học gì, tốt nghiệp có thể làm gì, chỉ vì cái tên nghe có vẻ sang là điền lên trước.

Bạn thấy đấy, thứ họ thiếu chưa bao giờ là sự chăm chỉ, thậm chí cũng không hẳn là sự thông minh.
Thứ họ thiếu là một thói quen:
- Cho phép bản thân bỏ công chuẩn bị trước cho những thứ mà hiện tại chưa nhìn thấy lợi ích.

Và họ còn thiếu một lớp đệm an toàn.
Một thứ khiến họ biết rằng hôm nay đọc nhầm một bài viết, hỏi nhầm một người, hay mất vài ngày nghiên cứu một con đường cuối cùng không lựa chọn cũng chẳng khiến cả nhà ngày mai không có cơm ăn.

Cái khắc nghiệt nhất của nghèo khó không phải là khiến người ta mua ít đi vài món đồ, mà là nó âm thầm thay đổi thứ tự phán đoán của một con người.

- Nó khiến bạn nhìn khoản thiệt năm nghìn rõ mồn một, nhưng lại nhìn khoản thiệt năm năm sau mờ mịt.
- Nó khiến bạn biết chính xác mình đã dùng bao nhiêu tờ giấy vệ sinh, nhưng lại dám đặt cược vào ngành học, nghề nghiệp, hôn nhân và những khoản nợ của mình chỉ vì một câu “cứ làm đi, không sai đâu” của họ hàng.

Điều con cái nhà nghèo thiếu nhất chính là khoảng đất trống tưởng như vô dụng trong đầu mình.

Có nó, người ta mới có thể nhìn đường từ sớm, cân nhắc các lựa chọn, cho phép bản thân nghi ngờ, và cũng cho phép mình dành thời gian để tìm hiểu thật kỹ một chuyện lớn.
Không có nó, người ta sẽ dành cả đời bận rộn với việc tiết kiệm những khoản tiền nhỏ, tránh những cái hố nhỏ, tính những món lợi nhỏ.

Cuối cùng, bằng một cách rất cần kiệm và chăm chỉ, nhưng lại lãng phí mất những năm tháng đắt giá nhất của chính mình.