Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

Chòm sao Orion là một trong những chòm sao nổi bật và dễ nhận biết nhất trên bầu trời đêm, đã được nhiếp ảnh gia thiên văn Andrew McCarthy ghi lại với chi tiết ngoạn mục.

Bằng kỹ thuật chụp ảnh chuyên sâu đặc trưng, McCarthy đã làm lộ rõ các lớp màu sắc, khí và ánh sáng từ các vì sao mà mắt thường không thể thấy. Bức ảnh cho thấy một Orion rực rỡ với hai ngôi sao sáng nhất – Betelgeuse và Rigel – tỏa sáng như những ngọn hải đăng vũ trụ.

Orion đặc biệt vì có thể quan sát được từ hầu hết mọi nơi trên thế giới vào mùa đông, là nơi tọa lạc của Tinh vân Orion (M42) – một trong những vùng hình thành sao lớn nhất gần Trái Đất, và chứa nhiều ngôi sao sáng cùng thiên thể sâu, làm nó trở thành điểm đến yêu thích của các nhà thiên văn học và người đam mê bầu trời đêm.

Hình ảnh của McCarthy còn hé lộ cụm mây phân tử Orion, những dải khí hydro và bụi vũ trụ mang màu sắc sống động, cùng cảm giác về chiều sâu và cấu trúc thường bị bỏ lỡ trong các quan sát đơn giản. Tác phẩm này là kết quả của hàng trăm lần phơi sáng độ phân giải cao, tạo nên một cái nhìn về Orion vừa quen thuộc vừa phi thường.

 

[BuddyUp]

Tất cả ánh mắt đều đổ dồn về các tinh vân!

Tinh vân là những đám mây khổng lồ gồm khí và bụi trong vũ trụ. Chúng có thể hình thành từ vụ nổ của một ngôi sao đang chết (như siêu tân tinh), hoặc là những “vườn ươm sao” – nơi các ngôi sao mới được sinh ra.

Tinh vân gần Trái Đất nhất mà con người biết đến là Tinh vân Xoắn ốc (Helix Nebula), cách chúng ta khoảng 650 năm ánh sáng.

 

[BuddyUp]

NGC 3521: Thiên hà trong bong bóng (APOD: 19 tháng 6, 2025)

Hình ảnh tuyệt đẹp này là chân dung thiên hà xoắn ốc NGC 3521, cách Trái Đất chỉ khoảng 35 triệu năm ánh sáng, nằm trong chòm sao Sư Tử trên bầu trời mùa xuân ở bán cầu Bắc.

NGC 3521 khá sáng và có thể quan sát bằng kính thiên văn nhỏ, nhưng thường bị các nhà thiên văn nghiệp dư bỏ qua do bị lu mờ bởi những thiên hà nổi tiếng hơn trong chòm Sư Tử như M65 và M66. Tuy nhiên, trong bức ảnh đầy màu sắc và chi tiết này, NGC 3521 hoàn toàn nổi bật.

Thiên hà này rộng khoảng 50.000 năm ánh sáng, sở hữu những cánh tay xoắn ốc không đều và loang lổ, đầy bụi vũ trụ, các vùng hồng rực rỡ đang hình thành sao, và cụm sao trẻ màu xanh lam.

Đặc biệt, hình ảnh trường sâu còn hé lộ rằng NGC 3521 được bao quanh bởi các vỏ khí mờ nhạt khổng lồ hình bong bóng. Các cấu trúc kỳ lạ này nhiều khả năng là tàn dư thủy triều - dòng sao bị xé khỏi các thiên hà vệ tinh từng hợp nhất với NGC 3521 trong quá khứ xa xưa.

 

[BuddyUp]

Màu sắc của Mặt trăng băng giá Tethys của Sao Thổ
Ngày 17.6.2024.

Bức tranh khảm màu tuyệt đẹp này cho thấy các đặc điểm đa dạng trên bán cầu phía sau của mặt trăng Tethys - một vệ tinh băng giá của Sao Thổ. Vì Tethys bị khóa thủy triều với hành tinh mẹ, bán cầu này luôn quay ngược chiều với hướng chuyển động của nó khi quay quanh Sao Thổ.

Bức ảnh được tạo ra bằng cách kết hợp hình ảnh chụp qua các bộ lọc quang phổ rõ, xanh lá, hồng ngoại và tử ngoại, giúp làm nổi bật những khác biệt tinh tế về màu sắc trên bề mặt Tethys ở bước sóng mà mắt người không thể nhìn thấy. Trong ánh sáng tự nhiên, bề mặt Tethys khá đồng đều về màu sắc.

Tuy nhiên, ảnh màu cho thấy sự thay đổi rõ rệt từ sắc vàng nhạt đến gần như trắng trên toàn đĩa. Những biến đổi màu này bị ảnh hưởng bởi nhiều quá trình từ môi trường bên ngoài:

Vành đai E khuếch tán của Sao Thổ liên tục “rải” các hạt băng sáng lên bán cầu phía trước (bên phải ảnh), làm cho khu vực này sáng hơn.

Trong khi đó, các hạt mang điện từ vành đai bức xạ của Sao Thổ tác động mạnh lên bán cầu phía sau, khiến vật liệu bề mặt biến đổi hóa học và đổi màu.

Độ phản xạ ánh sáng (albedo) giảm từ 10–15% khi chuyển từ bên dẫn đầu sang bên kéo sau. Kiểu thay đổi này cũng xuất hiện trên các mặt trăng khác của Sao Thổ.

Trên quy mô nhỏ hơn, các vệt đỏ hình cung bí ẩn có thể nhìn thấy mờ mờ ở phần trên bên phải bức ảnh, trải dài trên vùng nhiều hố va chạm. Nguồn gốc của các vệt màu đối lập này vẫn là một điều chưa có lời giải.

Bức ảnh khảm này được tạo từ 52 hình ảnh chụp bởi tàu Cassini vào ngày 11 tháng 4 năm 2015, từ khoảng cách khoảng 53.000 km, với độ phân giải khoảng 300 mét mỗi điểm ảnh.

Sứ mệnh Cassini là một nỗ lực hợp tác giữa NASA và Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA). Trung tâm điều hành hình ảnh đặt tại Viện Khoa học Không gian ở Boulder, Colorado.

 

[BuddyUp]

Thiên hà xoắn ốc NGC 4921 hiện được ước tính cách Trái Đất khoảng 310 triệu năm ánh sáng. Việc xác định chính xác khoảng cách này - kết hợp với tốc độ lùi đã biết - có thể giúp nhân loại hiệu chỉnh tốt hơn tốc độ giãn nở của toàn vũ trụ quan sát được. Nhằm đạt được mục tiêu đó, Kính viễn vọng Không gian Hubble đã chụp một loạt hình ảnh để tìm kiếm các sao biến quang Cepheid, vốn là “mốc chuẩn” để đo khoảng cách trong vũ trụ học.

Vì NGC 4921 là thành viên của cụm thiên hà Coma - một trong những cụm gần và lớn nhất trong vũ trụ cục bộ - nên việc xác định chính xác khoảng cách đến NGC 4921 cũng góp phần làm rõ khoảng cách đến cả cụm này.

NGC 4921 được mệnh danh là “thiên hà thiếu máu” (anemic galaxy) vì tốc độ hình thành sao rất thấp và có độ sáng bề mặt mờ nhạt. Trong hình ảnh chi tiết từ Hubble, có thể quan sát thấy một nhân sáng ở trung tâm, một thanh trung tâm kéo dài, một vành bụi tối nổi bật, cùng các cụm sao xanh trẻ. Ngoài ra còn xuất hiện các thiên hà vệ tinh nhỏ hơn, thiên hà ở xa nền vũ trụ và một số ngôi sao trong chính Dải Ngân Hà của chúng ta. Cấu trúc tinh tế này không chỉ đẹp mắt mà còn giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về sự tiến hóa và đặc điểm của các thiên hà trong cụm.

 

[BuddyUp]

Sh 2‑106 là một vùng hình thành sao nhỏ và năng động nằm cách Trái Đất khoảng 2.000 năm ánh sáng trong chòm sao Thiên Nga (Cygnus). Tại trung tâm của tinh vân này là một ngôi sao trẻ, khối lượng lớn, vẫn đang trong quá trình hình thành và còn bị bao phủ bởi bụi và khí.

Ngôi sao non này phun ra luồng khí ion hóa nóng, tạo nên hình dạng chiếc đồng hồ cát đặc trưng cho vùng tinh vân xung quanh. Những cơn gió sao mạnh mẽ cùng bức xạ mãnh liệt từ sao trung tâm đang khắc họa và chiếu sáng các đám mây vật chất gần đó - minh chứng sống động cho một quá trình "chào đời" của một ngôi sao đang diễn ra trong vũ trụ.

 

[BuddyUp]

II Zwicky 28 là một thiên hà vòng tương tác nằm trong chòm sao Orion, cách Trái Đất khoảng 390 triệu năm ánh sáng. Trong nhiều năm, nó được cho là một vòng tròn đơn độc giữa bầu trời, nhưng những quan sát từ Kính viễn vọng Không gian Hubble đã hé lộ khả năng tồn tại một thiên hà đồng hành tiềm năng, ẩn nấp ngay bên trong vòng tròn ấy - nơi cấu trúc có vẻ như uốn cong và quay ngược vào chính nó.

Thiên hà này mang vẻ ngoài độc đáo với một vòng sáng rõ nét, một đặc trưng thường hình thành do tương tác hấp dẫn mạnh mẽ giữa các thiên hà, khiến các làn sóng vật chất lan rộng ra ngoài và tạo nên hình dạng vòng. Sự hiện diện của một thiên thể đồng hành bên trong cho thấy có thể đã xảy ra một vụ va chạm hoặc tương tác gần, dẫn đến sự tái cấu trúc đáng kinh ngạc mà ta quan sát được hôm nay.

 

[BuddyUp]

NGC 3447 là một thiên hà xoắn ốc kiểu Magellan có thanh chắn (barred Magellanic spiral galaxy), nằm trong chòm sao Sư Tử (Leo), cách Trái Đất khoảng 60 triệu năm ánh sáng. Đây là một thiên hà có cấu trúc bất đối xứng và khá hiếm, thường có hình dạng méo mó hoặc lệch tâm do tương tác với thiên hà lân cận.

NGC 3447 đặc biệt vì nó là một phần của một cặp thiên hà tương tác cùng với thiên hà đồng hành NGC 3447A. Hai thiên hà này hiện đang trải qua quá trình tương tác hấp dẫn, làm biến dạng hình dạng của cả hai và tạo ra các làn sóng vật chất cũng như vùng hình thành sao mới. Điều này khiến hệ thống trở thành một mục tiêu hấp dẫn cho việc nghiên cứu quá trình tiến hóa và hợp nhất của các thiên hà.

 

[BuddyUp]

NGC 3455 là một thiên hà xoắn ốc trung gian (intermediate spiral galaxy) nằm trong chòm sao Sư Tử (Leo), cách Trái Đất khoảng 65 triệu năm ánh sáng. Thiên hà này thuộc loại hình SBa hoặc SBab - nghĩa là nó có một thanh chắn ở trung tâm nhưng không quá nổi bật, và các nhánh xoắn ốc tỏa ra từ thanh này theo dạng chặt chẽ.

NGC 3455 là một phần của Nhóm Leo I, một nhóm thiên hà nhỏ tương đối gần chúng ta. Sự gần gũi này khiến NGC 3455 trở thành một mục tiêu lý tưởng cho việc quan sát cấu trúc và động lực học của các thiên hà xoắn ốc trung gian, đặc biệt là mối liên hệ giữa thanh trung tâm và sự hình thành sao trong các nhánh.

 

[BuddyUp]

M31, hay còn gọi là Thiên hà Andromeda, là thiên hà xoắn ốc lớn gần nhất với Dải Ngân hà của chúng ta. Hình ảnh tia X này, được chụp bởi kính thiên văn Chandra của NASA, hé lộ phần trung tâm của thiên hà với độ chi tiết đáng kinh ngạc.

Điểm xanh lam ở trung tâm ảnh là một nguồn phát tia X "lạnh" bất thường - có nhiệt độ khoảng một triệu độ, nhưng vẫn được xem là khá thấp trong môi trường tia X. Hiện vẫn chưa rõ bản chất chính xác của nguồn này.

Ngay phía trên là một điểm màu vàng, được cho là phát ra từ vật chất đang xoáy quanh một hố đen siêu lớn tại lõi thiên hà. Hố đen này được ước tính có khối lượng gấp khoảng 30 triệu lần Mặt Trời.

Ngoài ra, hình ảnh còn cho thấy nhiều nguồn phát tia X khác, mà phần lớn là các hệ sao nhị phân tia X. Trong các hệ này, một sao neutron hoặc hố đen quay quanh một sao bình thường, hút vật chất và tạo ra bức xạ tia X mạnh mẽ.