Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

Eta và Rho Ophiuchi cùng Dải Ngân Hà (APOD: 27 Tháng 5, 2025)

Hãy chiêm ngưỡng một trong những vùng trời đêm ấn tượng và "ăn ảnh" nhất, được ghi lại một cách xuất sắc. Trong bức ảnh này, dải Ngân Hà của chúng ta chạy chéo qua góc dưới bên trái, trong khi đám mây đầy màu sắc Rho Ophiuchi hiện rõ ngay bên phải trung tâm, và tinh vân Zeta Ophiuchi màu đỏ rực, hình tròn lớn, nổi bật gần phía trên.

Thông thường, màu đỏ phát ra từ các tinh vân phát sáng bởi khí hydro bị kích thích, trong khi màu xanh lam cho thấy bụi liên sao phản chiếu ánh sáng từ các ngôi sao trẻ, sáng mạnh. Những vùng bụi dày đặc thường có màu nâu đậm.

Nhiều thiên thể mang tính biểu tượng trên bầu trời đêm cũng xuất hiện trong ảnh này - bạn có thể tìm thấy chúng chứ? Bao gồm ngôi sao sáng Antares, cụm sao cầu M4, và tinh vân Đầu Ngựa Xanh (Blue Horsehead).

Tác phẩm là ảnh ghép trường nhìn rộng, chụp trong suốt 17 giờ từ Nam Phi vào tháng 6 năm ngoái.

 

[BuddyUp]

Tinh vân Rosette là một vùng hình thành sao khổng lồ nằm giữa các ngôi sao Betelgeuse trong chòm sao Orion và Procyon trong chòm sao Canis Minor, có thể được nhìn thấy trong chòm sao Monoceros trong những tháng mùa đông. Nó lớn gấp 3 lần mặt trăng của chúng ta khi chúng ta so sánh và quan sát trên bầu trời đêm.

Tinh vân Rosette nằm gần một đầu của đám mây phân tử khổng lồ trong vùng Monoceros của Dải Ngân hà. Đó là một khu vực hình thành sao khổng lồ trải dài 130 năm ánh sáng và nằm cách Trái đất 5.000 năm ánh sáng.

 

[BuddyUp]

Bên Dưới Sao Mộc (APOD: 25 Tháng 5, 2025)

Sao Mộc kỳ lạ hơn chúng ta từng nghĩ. Tàu vũ trụ Juno của NASA đã hoàn thành hơn 70 lần bay sượt qua Sao Mộc khi di chuyển trong quỹ đạo hình elip rất dẹt quanh hành tinh này. Trong bức ảnh chụp từ năm 2017, Sao Mộc được nhìn từ phía dưới - nơi đáng ngạc nhiên là các dải mây ngang đặc trưng của hành tinh gần như biến mất, nhường chỗ cho các xoáy và hoa văn phức tạp.

Một hàng các đám mây hình oval trắng xuất hiện gần xích đạo.

Các kết quả ấn tượng từ Juno cho thấy hiện tượng thời tiết trên Sao Mộc có thể kéo dài sâu xuống dưới lớp mây, lõi của hành tinh lớn hơn và "mềm" hơn dự đoán, và từ trường của Sao Mộc thay đổi rất mạnh tùy theo vị trí.

Mặc dù Juno vẫn tiếp tục bay quanh Sao Mộc đến tận năm 2025, vào một thời điểm nào đó, tàu sẽ được điều hướng để lao vào bên trong hành tinh khổng lồ này.

 

[BuddyUp]

Blazar là gì?

Blazar là một loại thiên hà hoạt động mạnh (thuộc nhóm gọi là hạt nhân thiên hà hoạt động – AGN), được điều khiển bởi lỗ đen siêu khối lượng ở trung tâm, và là một trong những vật thể sáng và giàu năng lượng nhất trên bầu trời. Có hàng nghìn blazar đã được xác định trong vũ trụ.

Điều khiến blazar đặc biệt là hướng của nó: khi tia phản lực (jet) phát ra từ cực của lỗ đen hướng thẳng về phía Trái Đất, thiên hà đó được gọi là blazar. Tia phản lực này gồm các hạt chuyển động gần tốc độ ánh sáng, mang theo năng lượng khổng lồ, và phát ra bức xạ từ sóng radio cho đến tia gamma.

Cấu trúc điển hình của một blazar:
- Ở trung tâm là lỗ đen siêu khối lượng.
- Bao quanh là đĩa bồi tụ gồm bụi, khí và sao bị hút vào.
- Từ hai cực, tia phản lực tương đối tính phóng ra không gian.
- Một trong hai tia tình cờ hướng về phía Trái Đất → ta quan sát được dưới dạng blazar.

Sự kiện nổi bật:
Vào ngày 22/9/2017, một neutrino năng lượng cao (hạt không điện tích, gần như không có khối lượng) đâm vào thiết bị dò IceCube đặt dưới lớp băng Nam Cực. Chưa đầy một phút sau, cảnh báo được gửi tới các đài thiên văn khắp thế giới. Các kính thiên văn như Fermi và MAGIC nhanh chóng xác định nguồn phát là blazar TXS 0506+056, từ dữ liệu thu thập trước đó.

Sự kiện này lần đầu tiên gắn kết một hạt neutrino với nguồn thiên văn cụ thể, cho thấy blazar có thể là nguồn phát tia vũ trụ năng lượng cực cao – một câu hỏi lâu nay của vật lý thiên văn.

 

[BuddyUp]

Messier 82 (M82), còn được gọi là Thiên hà Xì gà (Cigar Galaxy), nằm cách Trái Đất khoảng 12 triệu năm ánh sáng trong chòm sao Đại Hùng (Ursa Major).

Thiên hà này nổi bật với hình dạng thuôn dài giống điếu xì gà, vốn là kết quả của sự tương tác hấp dẫn với thiên hà lân cận Messier 81 (M81). Sự tương tác này đã làm biến dạng cấu trúc ban đầu của M82, khiến nó trở thành thiên hà bất thường (irregular galaxy) thay vì dạng xoắn ốc hay elip quen thuộc.

Ngoài hình dáng độc đáo, M82 còn là một thiên hà nổ sao (starburst galaxy), nơi các ngôi sao mới được hình thành với tốc độ rất cao, tạo ra những luồng khí nóng và vật chất mạnh mẽ thổi ra khỏi mặt phẳng thiên hà.

 

[BuddyUp]

Một Vũ Trụ Trong Một Hình Ảnh Một vũ trụ trong một hình ảnh.

Bức minh họa đầy mê hoặc này nén toàn bộ vũ trụ quan sát được vào trong một khung hình duy nhất. Ở tâm điểm là Hệ Mặt Trời của chúng ta, được bao quanh bởi:
-Các hành tinh
- Vành đai Kuiper
- Ngân Hà
- Các thiên hà xa xôi
- Mạng Lưới Vũ Trụ (Cosmic Web)
- Và ở rìa ngoài cùng là plasma của Vụ Nổ Lớn (Big Bang) - ánh sáng cổ xưa nhất mà chúng ta có thể nhìn thấy, còn gọi là bức xạ nền vi sóng vũ trụ (CMB).

Hình ảnh này không chỉ là nghệ thuật, mà còn là một sơ đồ trực quan mô tả quy mô và cấu trúc của vũ trụ mà chúng ta đang sống trong đó.

 

[BuddyUp]

Thiên hà Andromeda, lớn nhất trong Nhóm Địa phương (Local Group), có đường kính xấp xỉ 200.000 năm ánh sáng.

Một cuộc khảo sát độ phân giải cao do Kính viễn vọng không gian Hubble thực hiện đã ghi lại chi tiết một phần đĩa xoắn ốc rộng 61.000 năm ánh sáng, tiết lộ hơn 100 triệu ngôi sao riêng lẻ trong khu vực này.

Khám phá này không chỉ cho thấy cấu trúc phức tạp của Andromeda mà còn giúp các nhà thiên văn học hiểu rõ hơn về sự hình thành và tiến hóa của thiên hà xoắn ốc - bao gồm cả thiên hà của chính chúng ta, Ngân Hà.

 

[BuddyUp]

Thiên hà xoắn ốc tuyệt đẹp này là NGC 3507, được phân loại là thiên hà xoắn ốc có thanh chắn (barred spiral galaxy) vì các cánh tay xoắn ốc của nó xuất phát từ hai đầu của một thanh trung tâm chứa đầy sao, thay vì từ tâm thiên hà.

Mặc dù trong ảnh thiên hà xuất hiện một mình, nhưng NGC 3507 thực tế có một bạn đồng hành thiên hà tên là NGC 3501, nằm ngoài khung hình. Cặp đôi này cùng di chuyển qua vũ trụ, có khả năng ảnh hưởng đến hình dạng và tiến hóa của nhau thông qua tương tác hấp dẫn.

 

[BuddyUp]

Herbig-Haro 24 (HH 24) - trông giống như một thanh kiếm ánh sáng hai lưỡi, nhưng thực chất là hai luồng phản lực vũ trụ phát ra từ một ngôi sao mới sinh trong một thiên hà gần chúng ta.

Hình ảnh ngoạn mục này được tạo ra từ dữ liệu của Kính viễn vọng không gian Hubble, cho thấy cảnh tượng trải rộng khoảng nửa năm ánh sáng, cách Trái Đất khoảng 1.300 năm ánh sáng (hay 400 parsec), nằm trong đám mây phân tử Orion B - một “vườn ươm sao” nổi tiếng.

Ngôi sao trẻ ở trung tâm của HH 24 bị che khuất bởi bụi và khí lạnh, tập hợp thành một đĩa bồi tụ quay tròn. Khi vật chất từ đĩa rơi vào ngôi sao, nó nóng lên, và hai luồng phản lực mạnh mẽ được phóng ra theo trục quay của hệ thống. Khi xuyên qua môi trường giữa các vì sao, các luồng phản lực này tạo ra nhiều sóng xung kích phát sáng, tạo nên khung cảnh kỳ ảo như trong phim khoa học viễn tưởng.

 

[BuddyUp]

“Twinkle, twinkle, little star, how I wonder what you are!” - câu hát quen thuộc nay lại vang lên với một ý nghĩa mới, khi các nhà khoa học vừa phát hiện ra một ngôi sao có hành vi kỳ lạ chưa từng thấy.

Ngôi sao này không chỉ nhấp nháy theo cách khác biệt, mà còn cung cấp manh mối mới về một lớp vật thể bí ẩn hoàn toàn mới trong vũ trụ. Sự bất thường trong ánh sáng và năng lượng phát ra từ ngôi sao khiến các nhà thiên văn học nghi ngờ rằng nó có thể là thành viên đầu tiên của một lớp sao chưa được phân loại trước đây, mở ra cánh cửa cho những khám phá đầy hứa hẹn về sự tiến hóa của sao và hiện tượng vật lý cực đoan.