Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

Sirius, ngôi sao sáng nhất trên bầu trời đêm, thực chất là một hệ sao đôi nằm trong chòm Canis Major (Đại Khuyển). Hệ này bao gồm:

Sirius A: một sao chính dãy (main-sequence) có màu trắng-xanh rực rỡ, với khối lượng gấp khoảng 2 lần Mặt Trời và độ sáng gấp khoảng 25 lần.

Sirius B: một sao lùn trắng - tàn dư của một ngôi sao từng lớn hơn, nay đã co lại thành một thiên thể nhỏ nhưng cực kỳ đặc.

Hệ sao Sirius khá trẻ theo thang thời gian vũ trụ, với tuổi đời khoảng 200 đến 300 triệu năm, và nằm cách Trái Đất khoảng 8,6 năm ánh sáng, khiến nó là một trong những ngôi sao gần chúng ta nhất.

 

[BuddyUp]

Bức ảnh này, được chụp bởi Camera Hành Tinh Trường Rộng 2 (Wide Field Planetary Camera 2) trên kính viễn vọng không gian Hubble của NASA/ESA, ghi lại hình ảnh thiên hà NGC 6052, nằm cách Trái Đất khoảng 230 triệu năm ánh sáng trong chòm sao Hercules (Héraclès).

Ban đầu, người ta nghĩ NGC 6052 là một thiên hà bất thường. Nhưng thực ra, đây là một thiên hà “mới” đang hình thành, kết quả từ quá trình hai thiên hà riêng biệt va chạm và sáp nhập lại với nhau do lực hấp dẫn.

Khi quá trình hợp nhất tiếp diễn, các ngôi sao bị đẩy khỏi quỹ đạo ban đầu, lao vào những hành trình hoàn toàn mới - thậm chí rất xa khỏi vùng va chạm. Vì các ngôi sao tạo ra ánh sáng mà ta nhìn thấy, nên toàn bộ thiên hà đang mang hình dạng hỗn loạn.

Theo thời gian, "thiên hà mới" này sẽ ổn định lại thành một hình dạng khác, có thể hoàn toàn không giống với bất kỳ thiên hà gốc nào.

 

[BuddyUp]

Bạn có biết rằng Messier 3 là một trong những cụm sao cầu (globular cluster) sáng nhất và lớn nhất từng được phát hiện, với khoảng nửa triệu ngôi sao? Nhiếp ảnh gia Massimo Di Fusco đã ghi lại hình ảnh tuyệt đẹp này vào ngày 8 tháng 4 năm 2025, từ Marciano, Ý, bằng kính thiên văn Tecnosky 230 mm Newtonian, ngàm iOptron CEM70EC, máy ảnh QHY268M và các bộ lọc màu chuyên dụng.

Messier 3 không chỉ là một cảnh tượng choáng ngợp trên bầu trời mà còn là một kho lưu trữ cổ xưa của vũ trụ, với nhiều ngôi sao già có độ tuổi lên đến khoảng 11 tỷ năm.

 

[BuddyUp]

Kính viễn vọng không gian Hubble vừa phát hiện rằng sao Thiên Vương có nhiều điều kỳ lạ, và những mặt trăng lớn nhất của nó đang che giấu một bí mật từ tính.

Hubble đã quan sát bốn mặt trăng lớn gồm Ariel, Umbriel, Titania và Oberon để tìm hiểu xem liệu từ trường nghiêng của sao Thiên Vương có đang làm tối đi phía sau của chúng khi nó quét qua hay không.

Một cách bất ngờ, hai mặt trăng ở gần hơn là Ariel và Umbriel lại không cho thấy sự khác biệt rõ rệt nào giữa mặt trước và mặt sau.

Ngược lại, hai mặt trăng bên ngoài là Titania và Oberon lại có phần mặt trước tối hơn, nhưng điều này có vẻ là do bụi từ các mặt trăng nhỏ hơn và xa hơn bám vào các mặt hướng về phía trước.

Phát hiện này cho thấy từ quyển của sao Thiên Vương có thể yên tĩnh hơn hoặc phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây. Dữ liệu từ chuyến bay ngang qua của tàu Voyager 2 vào năm 1986 đã ghi lại một cơn bão hiếm làm ép chặt bong bóng từ trường, nhưng đó không phải là tình trạng bình thường.

Các nghiên cứu mới cho thấy bên trong có plasma nặng hơn và xác nhận rằng từ trường của sao Thiên Vương lệch khoảng 59 độ so với trục quay, và không nằm ở tâm hành tinh.

Việc hiểu cách các mặt trăng thu nhận bụi và cách từ quyển hoạt động sẽ giúp chúng ta dự đoán mặt trăng nào có thể đang ẩn chứa đại dương bên dưới lớp băng.

Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều bí ẩn chưa được giải đáp cho đến khi con người thực hiện một sứ mệnh quay trở lại hành tinh nghiêng ngả này.

 

[BuddyUp]

Bông hồng (hồng ngoại) này nở rộ với hơn 100 ngôi sao mới chào đời.

Được ghi lại bởi kính viễn vọng Spitzer hiện đã ngừng hoạt động, cụm sao cùng tinh vân liên kết với nó nằm cách Trái Đất khoảng 3.300 năm ánh sáng trong chòm sao Tiên Vương (Cepheus).

Hai vùng hình thành sao nhỏ hơn cũng xuất hiện trong bức ảnh, mỗi vùng chứa một vài ngôi sao trẻ.

 

[BuddyUp]

Các nhà thiên văn vừa phát hiện một hành tinh kỳ lạ – một hành tinh mà lẽ ra không thể tồn tại – quay quanh một ngôi sao nhỏ bé.

Hành tinh khổng lồ này có tên là GJ 3512 b, và nó là một ngoại hành tinh có khối lượng lớn bất ngờ khi quay quanh một sao lùn đỏ rất nhỏ.

Hành tinh này có ít nhất một nửa khối lượng của sao Mộc, trong khi ngôi sao trung tâm của nó chỉ có khối lượng bằng một phần mười Mặt Trời và mờ nhạt hơn rất nhiều.

Theo các quy tắc hình thành hành tinh thông thường, một ngôi sao nhỏ như vậy chỉ có thể tạo ra những thế giới đá nhỏ, thế nhưng ở đây lại tồn tại một hành tinh khí khổng lồ.

GJ 3512 b quay quanh ngôi sao của nó trong khoảng 204 ngày, và tỷ lệ kích thước giữa nó và ngôi sao vượt xa những gì mà lý thuyết hiện tại dự đoán.

Các mô hình hình thành truyền thống gặp khó khăn trong việc lý giải điều này, bởi vì không đáng lẽ có đủ vật chất trong đĩa khí xung quanh ngôi sao để tạo thành một hành tinh lớn đến vậy.

Các nhà khoa học cho rằng một khả năng là hành tinh này hình thành thông qua quá trình sụp đổ hấp dẫn trong một đĩa khí bất thường có khối lượng lớn, thay vì quá trình tích tụ chậm như bình thường.

Khám phá này buộc chúng ta phải xem xét lại cách các hành tinh hình thành quanh những ngôi sao nhỏ và phổ biến nhất trong vũ trụ.

 

[BuddyUp]

Đây là K2 360 b – một trong những hành tinh có mật độ vật chất cao nhất từng được phát hiện. Đây là một "siêu Trái Đất", nghĩa là nó lớn hơn hành tinh của chúng ta nhưng vẫn thuộc loại hành tinh đá.

K2 360 b có đường kính lớn hơn Trái Đất khoảng 1,5 lần, nhưng lại mang khối lượng gần gấp tám lần. Điều này khiến nó có mật độ cực kỳ cao, đến mức các nhà khoa học tin rằng hành tinh này chủ yếu được cấu tạo từ sắt, có thể chỉ có một lớp mỏng đá bao phủ bên ngoài.

Hành tinh này quay rất gần ngôi sao của nó, hoàn tất một vòng quỹ đạo chỉ trong 21 giờ. Với khoảng cách như vậy, nhiệt độ và bức xạ ở bề mặt là vô cùng khắc nghiệt.

Theo thời gian, sức nóng cực độ có thể đã tước đi toàn bộ bầu khí quyển của nó, biến một hành tinh khí khổng lồ trong quá khứ thành lõi kim loại nặng trơ trọi. Bề mặt của nó có thể đang nóng chảy dưới sức thiêu đốt liên tục.

Các nhà thiên văn còn phát hiện một hành tinh khác ở gần đó, có thể từng làm lệch quỹ đạo và đẩy K2 360 b tiến gần hơn về phía ngôi sao. Những phát hiện như thế này giúp chúng ta hiểu thêm về quá trình hình thành hành tinh, cách chúng biến đổi, và điều gì xảy ra khi chúng bị đẩy đến giới hạn của nhiệt độ và trọng lực.

 

[BuddyUp]

NGC 2040 – Một bông hồng rực lửa được ghi lại bởi kính thiên văn Gemini South

Cụm sao NGC 2040 nuôi dưỡng sự phát triển của “bông hoa vũ trụ” này khi vòng đời của các ngôi sao diễn ra trong chính nó.

Với những lớp sương mù đỏ, cam và vàng mờ ảo, tinh vân bao quanh NGC 2040 hiện lên như một bông hồng sống động trong hình ảnh được chụp bởi kính thiên văn Gemini South – một nửa của Đài quan sát Quốc tế Gemini. Đài quan sát này được hỗ trợ một phần bởi Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (NSF) và do NOIRLab thuộc NSF điều hành. Bông hoa mờ ảo ấy phô bày câu chuyện ngoạn mục về sự sống, cái chết và tái sinh của các vì sao.

NGC 2040 là một cụm sao mở trẻ nằm trong Đám Mây Magellan Lớn – một thiên hà vệ tinh của Dải Ngân Hà, cách Trái Đất khoảng 160.000 năm ánh sáng. Đây là một cụm sao thuộc loại gọi là "OB association", vì nó chứa hơn một tá ngôi sao thuộc các loại quang phổ O và B – những ngôi sao sống rất ngắn, chỉ vài triệu năm, nhưng lại cháy rực rỡ và kết thúc bằng những vụ nổ siêu tân tinh. Năng lượng từ các vụ nổ này góp phần hình thành cấu trúc của NGC 2040, đồng thời vật chất bị đẩy ra sẽ tạo mầm cho thế hệ sao tiếp theo.

Cấu trúc tinh vân mờ ảo như hoa hồng ngày Valentine được làm rõ nhờ kính thiên văn Gemini South – một kính quang học/hồng ngoại có đường kính 8 mét, đặc biệt phù hợp để ghi lại cả các ngôi sao sáng lẫn ánh sáng lan tỏa từ tinh vân.

NGC 2040 chứa chủ yếu nguyên tử hydro và oxy. Khi các nguyên tử này bị kích thích bởi bức xạ tử ngoại từ các ngôi sao lớn gần đó, chúng phát ra ánh sáng trên nhiều bước sóng – từ tử ngoại, qua phổ nhìn thấy, đến hồng ngoại. Các bộ lọc đặc biệt trên Gemini South cho phép những bước sóng cụ thể (tức các màu nhất định) đi qua, chẳng hạn màu đỏ và cam rực của hydro phát sáng và màu xanh nhạt của oxy phát sáng. Màu trắng sáng là nơi có cả hai nguyên tố này hiện diện với mật độ cao.

 

[BuddyUp]

Bạn có thấy đốm sáng rực rỡ ở góc dưới bên trái không? Đó chính là một ngôi sao đang phát nổ – sáng hơn cả toàn bộ thiên hà nơi nó cư ngụ!

Hình ảnh ấn tượng này ghi lại vụ nổ siêu tân tinh 1994D (Supernova 1994D), xảy ra ở rìa ngoài của thiên hà thấu kính NGC 4526, cách Trái Đất khoảng 55 triệu năm ánh sáng, trong chòm sao Xử Nữ (Virgo). Siêu tân tinh này được phát hiện lần đầu vào ngày 7 tháng 3 năm 1994 bởi nhà thiên văn R. R. Treffers tại Đài thiên văn Leuschner, và đạt độ sáng cực đại vào ngày 22 tháng 3.

SN 1994D là kết quả của vụ nổ một sao lùn trắng giàu carbon và oxy. Đường cong ánh sáng – biểu đồ theo dõi độ sáng của sự kiện theo thời gian – cho thấy vụ nổ có thể bắt đầu trở nên khả kiến từ khoảng ngày 3–4 tháng 3 năm 1994. Trong quá trình nghiên cứu, W. P. S. Meikle và cộng sự đã phát hiện helium trong quang phổ của siêu tân tinh, và ước tính cần từ 0,014 đến 0,03 khối lượng Mặt Trời helium để kích hoạt vụ nổ này.

Đường cong ánh sáng của SN 1994D mang đặc điểm điển hình của siêu tân tinh loại Ia – một nhóm vụ nổ sao đặc biệt quan trọng trong việc đo khoảng cách vũ trụ.

Trong ảnh, SN 1994D hiện lên như một điểm sáng chói lóa ở góc dưới bên trái của thiên hà. Hình ảnh đầy cảm hứng này được công bố vào năm 1999 và chụp bằng máy ảnh Wide Field and Planetary Camera 2 (WFPC2) của Kính thiên văn không gian Hubble, với các bộ lọc quang học và hồng ngoại gần.

 

[BuddyUp]

Kính viễn vọng không gian James Webb (JWST) của NASA vừa ghi nhận một hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời lạnh nhất từng được phát hiện – và nó thực sự băng giá.

Các nhà thiên văn học gần đây đã xác nhận hành tinh WD 1856+534b, có kích thước tương đương sao Mộc, đang quay quanh một sao lùn trắng đã chết. Đây có thể là hành tinh lạnh nhất – hoặc thậm chí là thiên thể lạnh nhất – từng được quan sát bằng ánh sáng nhiệt từ không gian.

Với thiết bị Mid-Infrared Instrument của JWST, các nhà khoa học đã phát hiện lượng nhiệt tương đương –87 °C (khoảng 186 K). Điều này khiến WD 1856+534b trở thành hành tinh đầu tiên được phát hiện nằm trong “vùng cấm” quanh một sao lùn trắng – nơi mà bất kỳ hành tinh nào cũng lẽ ra phải bị nuốt chửng khi ngôi sao bước vào giai đoạn khổng lồ đỏ.

Phát hiện này chứng minh rằng quỹ đạo hành tinh có thể sống sót hoặc tái tổ chức sau khi ngôi sao trung tâm chết đi. Với khối lượng gấp đến sáu lần sao Mộc và tuổi đời gần gấp đôi Hệ Mặt Trời, WD 1856+534b là một di vật vũ trụ quý giá.

Khám phá này mở ra góc nhìn hoàn toàn mới về những hành tinh già cỗi và lạnh lẽo ngoài tầm quan sát thông thường – và kính JWST đang giúp chúng ta vươn sâu hơn bao giờ hết vào vũ trụ để tìm kiếm những thế giới như vậy.