Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

Sao Mộc như bạn chưa từng thấy!

Bức ảnh góc rộng ấn tượng này của Sao Mộc được chụp bởi Kính viễn vọng Không gian James Webb (JWST) sử dụng camera hồng ngoại gần (NIRCam), mang đến cái nhìn cực kỳ chi tiết về hành tinh khổng lồ này. Bạn có thể thấy cực quang rực rỡ ở hai cực Bắc và Nam, những vành đai mờ bao quanh hành tinh, và thậm chí cả hai vệ tinh nhỏ – Amalthea (sáng hơn) và Adrastea – lấp ló ở rìa vòng sao.

Các tia sáng tỏa ra từ cực quang là hiệu ứng nhiễu xạ của kính. Còn hàng loạt chấm sáng li ti trong nền ảnh? Đó có thể là những thiên hà xa xôi! Vì mắt người không nhìn thấy ánh sáng hồng ngoại, ảnh này được gán màu tương ứng: bộ lọc F212N được thể hiện bằng màu cam, còn F335M hiển thị bằng màu xanh lam. Sự pha trộn giữa hai dải dữ liệu này tạo nên bức tranh ngoạn mục của vũ trụ rộng lớn.

 

[BuddyUp]

Gặp gỡ "hành tinh thây ma" Halla - một thế giới sống sót kỳ diệu sau cái chết của ngôi sao chủ. Halla, có kích thước tương đương Sao Mộc và chỉ cách Trái Đất 520 năm ánh sáng, vẫn còn quay quanh ngôi sao của mình, dù ngôi sao đó đã trải qua giai đoạn đỏ khổng lồ - vốn thường phá hủy mọi hành tinh gần kề.

Ngôi sao chủ của Halla, mang tên 8 Ursae Minoris, đã từng phình to dữ dội trong giai đoạn cuối đời, lẽ ra phải nhấn chìm hoặc thổi bay Halla. Vậy mà hành tinh này vẫn tồn tại trong một quỹ đạo gần, dường như không hề bị ảnh hưởng.

Có hai giả thuyết khả dĩ: Một là Halla hình thành sau khi ngôi sao co lại - một điều cực hiếm. Hai là hệ sao ban đầu là hệ nhị phân (hai sao), và hai ngôi sao này đã hợp nhất trước khi bất kỳ cái nào kịp phát triển đủ lớn để nuốt hành tinh. Các nhà khoa học vẫn chưa thống nhất giả thuyết nào hợp lý hơn.

Phát hiện này thách thức những hiểu biết thông thường về sự tiến hóa của sao và khả năng sống sót của hành tinh, biến Halla trở thành một trong những hành tinh kỳ lạ và bền bỉ nhất từng được biết đến - một hành tinh "thây ma" đúng nghĩa, sống sót sau ngày tận thế của ngôi sao mẹ.

 

[BuddyUp]

Đây là một "hành tinh địa ngục" thực thụ – nơi mà dung nham rơi từ bầu trời như mưa. 55 Cancri e, một ngoại hành tinh đá thuộc loại siêu Trái Đất (lớn gấp khoảng 8 lần hành tinh chúng ta), chắc chắn không phải là một nơi lý tưởng để du hành hay sinh sống.

Nằm cách Trái Đất chỉ 41 năm ánh sáng, 55 Cancri e quay quanh ngôi sao chủ của mình gần đến mức nhiệt độ bề mặt có thể vượt quá 2.000°C. Ở mức nhiệt này, đá không chỉ tan chảy mà còn chuyển động như chất lỏng. Các nhà khoa học cho rằng hành tinh này bị bao phủ bởi các đại dương dung nham nóng bỏng. Thậm chí, khí quyển đặc biệt của nó có thể tạo ra những cơn "mưa dung nham", nơi mà lửa thật sự rơi từ trời xuống mặt đất.

Dù điều kiện khắc nghiệt đến mức khó tin, 55 Cancri e vẫn là một trong những mục tiêu nghiên cứu hấp dẫn nhất. Khoảng cách gần, kích thước lớn và môi trường cực đoan khiến nó trở thành một phòng thí nghiệm tự nhiên hoàn hảo để tìm hiểu về sự hình thành hành tinh và khả năng tồn tại trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất của vũ trụ.

 

[BuddyUp]

Vào ngày 22 tháng 6 năm 2000, NASA công bố những dấu hiệu thuyết phục cho thấy nước lỏng có thể vẫn đang chảy trên sao Hỏa. Dựa trên các hình ảnh do camera của tàu Mars Global Surveyor ghi lại, các nhà khoa học phát hiện ra những khe rãnh nhỏ được khắc vào sườn các miệng hố va chạm, kèm theo các đống trầm tích và bùn đất trông rất giống các cấu trúc do nước chảy tạo ra trên Trái Đất.

Dù các sứ mệnh trước đó đã xác nhận rằng sao Hỏa từng có đại dương rộng lớn trong quá khứ, khám phá này gợi ý rằng hoạt động của nước có thể vẫn đang diễn ra trong hiện tại. Hiện nay, phần lớn lượng nước trên sao Hỏa được biết là tồn tại ở dạng băng tại các cực, nhưng những khe rãnh bí ẩn kia vẫn là một trong những manh mối hấp dẫn nhất cho khả năng hành tinh Đỏ vẫn có nước lỏng - thậm chí có thể theo mùa.

 

[BuddyUp]

Tatooine trong đời thực là một hành tinh có thật mang tên Kepler-16b - và đúng như hành tinh quê nhà huyền thoại của Luke Skywalker trong Star Wars, nó quay quanh hai ngôi sao cùng lúc. Kepler-16b được phát hiện vào năm 2011 và trở thành hành tinh vòng quanh hai sao đầu tiên từng được xác nhận, hay còn gọi là hành tinh circumbinary.

Nằm cách Trái Đất khoảng 200 năm ánh sáng, Kepler-16b có kích thước xấp xỉ sao Thổ và cũng là một hành tinh khí khổng lồ, không có bề mặt rắn. Vì thế, dù cảnh tượng hai mặt trời lặn có thể khiến nơi đây trông như một thiên đường khoa học viễn tưởng, bạn sẽ không thể đứng trên đó - bởi đơn giản là không có gì để đứng cả.

Khám phá này chứng minh rằng hành tinh có thể hình thành và tồn tại trong những hệ sao phức tạp hơn nhiều so với những gì chúng ta từng nghĩ. Kepler-16b không chỉ mở ra một chương mới trong hành trình tìm kiếm các hành tinh ngoài hệ Mặt Trời mà còn khơi gợi trí tưởng tượng: Liệu còn bao nhiêu thế giới kỳ lạ như thế nữa đang chờ được khám phá?

 

[BuddyUp]

Mặt trăng Charon của sao Diêm Vương đội một chiếc “mũ đỏ” nổi bật được hình thành theo cách hết sức bất ngờ – từ chính sao Diêm Vương. Những khí như metan và nitơ thoát ra từ bầu khí quyển của sao Diêm Vương, di chuyển trong không gian rồi đóng băng trên cực bắc lạnh giá của Charon.

Trong những mùa đông kéo dài hàng thế kỷ tại khu vực cực, các khí đóng băng này biến đổi dưới tác động của tia cực tím thành các hợp chất hữu cơ phức tạp có màu đỏ được gọi là tholins. Chuỗi hiện tượng này từng bị xem là một ý tưởng kỳ quặc, nhưng qua nhiều năm quan sát, thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và mô phỏng khí quyển, các nhà khoa học đã xác nhận rằng sao Diêm Vương thực sự đang “nhuộm màu” cho các cực của Charon.

Phát hiện này cho thấy các thiên thể có thể trao đổi vật chất và làm thay đổi bề mặt của nhau theo những cách hết sức bất ngờ, đồng thời nhấn mạnh rằng ngay cả những mặt trăng nhỏ cũng đóng vai trò tích cực trong hóa học của Hệ Mặt Trời.

 

[BuddyUp]

NGC 1999 – Lỗ khóa dẫn vào vũ trụ bí ẩn.

NGC 1999 là một tinh vân phản xạ tuyệt đẹp nằm trong chòm sao Orion, cách Trái Đất khoảng 1.500 năm ánh sáng. Khác với những tinh vân tự phát sáng, tinh vân phản xạ tỏa sáng nhờ phản chiếu ánh sáng từ các ngôi sao gần đó – giống như bụi bay lấp lánh dưới ánh đèn. Trong trường hợp này, nguồn sáng chính là ngôi sao V380 Orionis, nổi bật gần trung tâm của bức ảnh.

Điểm gây ấn tượng mạnh nhất trong hình ảnh là mảng đen bí ẩn nằm cạnh ngôi sao. Ban đầu, các nhà thiên văn học cho rằng đây là một khối khí lạnh dày đặc đang che khuất ánh sáng phía sau. Tuy nhiên, những quan sát sau này đã hé lộ một sự thật bất ngờ: đó thực sự là một khoảng trống – một “lỗ khóa” vũ trụ trống rỗng bên trong tinh vân. Hiện tượng này vẫn đang được nghiên cứu, nhưng một giả thuyết cho rằng nó có thể đã được “đục khoét” bởi các luồng phản lực mạnh phát ra từ những ngôi sao trẻ gần đó.

Khung cảnh ngoạn mục này được ghi lại bởi Camera Hành tinh Trường rộng số 2 của Kính viễn vọng Không gian Hubble, sử dụng phơi sáng trong 46 phút với các bộ lọc F450W, F555W và F675W.

 

[BuddyUp]

Hình ảnh tuyệt đẹp này, được chụp bởi Kính viễn vọng Không gian Hubble, ghi lại thiên hà xoắn ốc NGC 1317 – một thiên hà thuộc loại "thiết kế lớn" (grand-design), nằm cách Trái Đất hơn 50 triệu năm ánh sáng trong chòm sao Fornax. NGC 1317 được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1865 bởi nhà thiên văn người Đức Johann Friedrich Julius Schmidt.

Tại trung tâm thiên hà, một vòng xanh rực rỡ của các ngôi sao trẻ, nóng bỏng đang bừng sáng, trong khi những vùng bên ngoài lại được bao phủ bởi các dải bụi đỏ sẫm, tạo nên sự đối lập đầy cuốn hút. Hiện tại, NGC 1317 đang tham gia vào một tương tác vũ trụ phức tạp với "người hàng xóm rắc rối" của nó – thiên hà NGC 1316, nằm ngay bên ngoài khung hình của Hubble.

Hình ảnh này được công bố vào tháng 11 năm 2021, sử dụng Camera Trường rộng số 3 của Hubble với bước sóng tử ngoại và khả kiến. Khi kết hợp với dữ liệu từ kính thiên văn ALMA đặt trên mặt đất ở Chile, các nhà khoa học có thể hiểu rõ hơn về chuyển động và cấu trúc của các đám mây khí lạnh – nơi khai sinh ra các ngôi sao mới.

 

[BuddyUp]

Ăng-ten khổng lồ mới của ESA tại New Norcia – Cánh cửa nghe ngóng vũ trụ sâu thẳm.

Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) đang xây dựng một ăng-ten khổng lồ có đường kính 35 mét tại New Norcia, Tây Úc, nhằm tăng cường mạng lưới liên lạc vũ trụ sâu toàn cầu của mình. Đây sẽ là đĩa thu thứ tư trong hệ thống Estrack, cùng với các trạm ở Cebreros (Tây Ban Nha), Malargüe (Argentina) và trạm Norcia ban đầu, tạo nên khả năng phủ sóng gần như toàn bộ bầu trời cho các tàu thăm dò trong Hệ Mặt Trời.

Ăng-ten này hoạt động ở các băng tần K và Ka, lý tưởng cho những sứ mệnh như Euclid (lập bản đồ vật chất tối và năng lượng tối) và BepiColombo (đang trên hành trình đến sao Thủy). Nhờ hệ thống làm lạnh siêu lạnh (cryogenic cooling), thiết bị có thể bắt được cả những tín hiệu cực yếu từ không gian, giúp tăng tốc độ truyền dữ liệu và khả năng điều khiển sứ mệnh một cách đáng kể.

Công trình do Thales Alenia Space và Schwartz Hautmont thi công, dự kiến sẽ đi vào hoạt động hoàn chỉnh vào đầu năm 2025. Khi đó, ESA sẽ có khả năng “lắng nghe” sâu hơn vào vũ trụ, hỗ trợ cho các nghiên cứu khoa học đột phá và củng cố vị thế toàn cầu trong lĩnh vực thông tin liên lạc không gian sâu.

 

[BuddyUp]

S5-HVS1 – Ngôi sao “bỏ trốn” tiết lộ những hố đen ẩn giấu trong vũ trụ.

Ngôi sao mang tên S5-HVS1 đã bị “bắn ra” khỏi trung tâm Dải Ngân Hà với vận tốc đáng kinh ngạc: 1.755 km/s – gần 0,6% tốc độ ánh sáng. Sự kiện này xảy ra khoảng 5 triệu năm trước và rất có thể là kết quả của một hệ sao đôi đi lạc vào quá gần hố đen siêu lớn Sagittarius A* ở trung tâm thiên hà. Khi đó, một ngôi sao bị hố đen nuốt vào, còn ngôi sao kia bị văng ra ngoài với tốc độ cực cao – hiện tượng này được gọi là cơ chế Hills, và đây là lần đầu tiên các nhà thiên văn quan sát được nó một cách trực tiếp.

Nhưng điều thú vị hơn nữa là gì? Một nhóm các sao vận tốc siêu cao khác cũng đang được phát hiện, và quỹ đạo của chúng cho thấy chúng không đến từ trung tâm Ngân Hà, mà từ một nơi bất ngờ hơn – Đám mây Magellan Lớn (LMC), thiên hà lùn láng giềng của chúng ta.

Tốc độ và hướng di chuyển của những ngôi sao này gợi ý rằng LMC có thể đang ẩn giấu một hố đen siêu lớn chưa được phát hiện, và chính lực hấp dẫn của nó đã đẩy các ngôi sao ra khỏi thiên hà theo kiểu “ná bắn sao”. Nhờ việc theo dõi những ngôi sao bị “tống ra” với tốc độ khủng khiếp, các nhà khoa học đang lần ra dấu vết của những “kẻ bắt nạt vũ trụ” – các hố đen khổng lồ mà ta không thể thấy, nhưng có thể cảm nhận qua tác động lên các ngôi sao xung quanh.