Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

The Antennae Galaxies (NGC 4038 & NGC 4039) là một trong những cặp thiên hà hợp nhất nổi tiếng và ngoạn mục nhất trên bầu trời, nằm trong chòm Corvus, cách Trái Đất khoảng 60 triệu năm ánh sáng.

Hai thiên hà xoắn ốc này đang trải qua một vụ va chạm vũ trụ dữ dội, với những cánh tay dài đầy sao và bụi bị kéo giãn ra ngoài, giống như hình dạng của râu kiến, từ đó mà hệ thiên hà này có tên gọi đặc biệt.

Sự hợp nhất đã kích hoạt một giai đoạn bùng nổ hình thành sao (starburst), nơi hàng tỷ ngôi sao mới được sinh ra trong các cụm sao dày đặc và rực sáng. Các quan sát từ Hubble và các kính thiên văn khác cho thấy rõ những đám bụi tối, các cụm sao trẻ xanh sáng, cùng vùng phát xạ đỏ từ khí hydro bị ion hóa, tất cả tạo nên một cảnh tượng vũ trụ đầy năng lượng.

Theo thời gian, lực hấp dẫn sẽ tiếp tục kéo hai lõi thiên hà lại gần nhau, và cuối cùng chúng sẽ hợp nhất thành một thiên hà elip khổng lồ. Quá trình này là một bước điển hình trong sự tiến hóa của các thiên hà, cho thấy cách mà sự va chạm có thể định hình lại vũ trụ.

 

[BuddyUp]

NGC 5189 – Tinh vân hành tinh xoắn ốc trong chòm sao Musca

NGC 5189, còn được gọi là Gum 47 hay IC 4274, là một trong những tinh vân hành tinh phức tạp và ấn tượng nhất trên bầu trời đêm. Nó nằm trong chòm sao Musca ở bán cầu Nam, cách Trái Đất khoảng 3.000 năm ánh sáng. Đối tượng này được nhà thiên văn James Dunlop phát hiện vào ngày 1 tháng 7 năm 1826.

Qua quan sát của Kính viễn vọng Không gian Hubble, tinh vân này hiện lên với cấu trúc hình chữ S độc đáo. Hình dạng xoắn ốc đó được tạo nên bởi hai vùng khí ion hóa thấp đậm đặc, một chuyển động về phía đông bắc và một về phía tây nam. Các nhà khoa học cho rằng đây có thể là hậu quả của một vụ phun trào gần đây từ ngôi sao trung tâm đang tàn lụi.

Tinh vân hành tinh là giai đoạn cuối trong vòng đời của một ngôi sao có khối lượng trung bình. Khi lõi ngôi sao già yếu không còn giữ được lớp vỏ ngoài, nó phóng thích vật chất ra không gian. Lớp khí bị ion hóa bởi bức xạ mạnh từ ngôi sao trung tâm, tạo thành những dải sáng rực rỡ và cấu trúc dạng sợi mà chúng ta quan sát được.

Với sự đối xứng xoắn ốc, những đám khí phức tạp và các lớp sợi khí đan xen, NGC 5189 là một “phòng thí nghiệm vũ trụ” tuyệt vời để nghiên cứu giai đoạn cuối trong sự tiến hóa của sao.

Ảnh: NASA/ESA và nhóm Hubble Heritage (AURA/STScI)
Ngày công bố: 18 tháng 12 năm 2012

 

[BuddyUp]

Lichtenberg B là một hố va chạm trẻ được bảo tồn gần như hoàn hảo. Các vách đá lộ thiên ở phần trên của thành hố được hình thành từ những lớp dung nham mỏng chồng lên nhau, từng tràn ngập Oceanus Procellarum cách đây hơn 3 tỷ năm. Hố có đường kính khoảng 5 km, với hướng bắc ở phía trên và ánh sáng Mặt Trời chiếu từ tây nam.

Việc Mặt Trăng không có bầu khí quyển lại mang đến một số lợi thế. Chẳng hạn, trên Trái Đất, mưa và gió là nguyên nhân chính gây xói mòn, nhưng trên Mặt Trăng thì không. Quá trình xói mòn ở đây chủ yếu đến từ các vụ va chạm gây rung lắc và có thể phá hủy những hố khác trong quá trình hình thành, cũng như từ trọng lực kéo vật chất xuống dốc. Trong trường hợp của Lichtenberg B, trọng lực vẫn chưa khiến hố này bị làm phẳng và suy mòn, và xung quanh cũng ít hố va chạm khác đủ lớn để thay đổi hình dạng ban đầu. Điều này cho thấy Lichtenberg B trẻ hơn nhiều so với các hố lân cận. Tuy nhiên, mặt trái của việc không có khí quyển là hiện tượng phong hóa không gian diễn ra nhanh hơn: vật chất phóng ra từ các vụ va chạm ban đầu rất sáng, nhưng sẽ dần tối đi theo thời gian. Vì lớp vật chất phóng ra từ Lichtenberg B vẫn còn sáng nên hố này được coi là khá trẻ.

Hình thái sắc nét và lớp vật chất phản xạ mạnh khiến Lichtenberg B nổi bật so với nhiều hố va chạm khác gần đó. Hố nằm ở phía tây bắc Cao nguyên Aristarchus, trong khu vực Oceanus Procellarum – một đồng bằng dung nham rộng lớn, rải rác các hố va chạm và nếp nhăn địa chất. Lớp vật chất phóng ra từ hố này đặc biệt thú vị vì có kết cấu nhăn giống như cồn cát. Vậy những cấu trúc này hình thành như thế nào? Điều gì khiến chúng khác biệt so với các hố không có đặc điểm tương tự? Thực tế, Lichtenberg B không đơn độc – các nhà khoa học đã quan sát thấy hiện tượng tương tự ở hố Linné và đang nghiên cứu cơ chế hình thành của chúng.

 

[BuddyUp]

Cụm sao Pleiades, còn được gọi là Thất Nữ hay Messier 45 (M45), là một cụm sao mở nổi tiếng trong chòm sao Kim Ngưu. Với khoảng cách chỉ 444 năm ánh sáng, đây là một trong những cụm sao gần Trái Đất nhất và dễ dàng quan sát bằng mắt thường trên bầu trời đêm.

Pleiades tập hợp hơn 1.000 ngôi sao trẻ loại B, phát sáng xanh trắng đặc trưng. Bao quanh các ngôi sao sáng nhất là những tinh vân phản xạ màu xanh lam, tạo nên vẻ đẹp lung linh khi ánh sáng từ sao phản chiếu trên bụi vũ trụ.

Cụm sao này không chỉ quan trọng trong thiên văn học mà còn gắn liền với văn hóa và thần thoại. Trong thần thoại Hy Lạp, Pleiades được biết đến là bảy người con gái của Atlas và Pleione, từ đó hình thành tên gọi quen thuộc “Thất Nữ”.

 

[BuddyUp]

Tinh vân tối bụi LBN 438 là một đám mây bụi dày đặc bao quanh bởi vùng khí hydro phát sáng đỏ rực. Phía sau nó là phông nền vũ trụ với vô số thiên hà xa xôi, nằm cách chúng ta hàng trăm triệu năm ánh sáng.

Bức ảnh này được chụp bằng kính thiên văn Celestron RASA, kết hợp cùng camera màu ZWO ASI533MC, bộ lọc Antlia L-Filter và Optolong L-eXtreme, thực hiện tại đài quan sát Starfront ở Texas.

 

[BuddyUp]

Tinh vân California (NGC 1499) là một tinh vân phát xạ nổi bật nằm trong chòm sao Perseus. Nó được đặt tên như vậy vì hình dáng của nó gợi nhớ đến đường viền tiểu bang California của Hoa Kỳ.

Tinh vân này chủ yếu gồm khí hydro, được ion hóa bởi bức xạ phát ra từ ngôi sao xanh, nóng và sáng Xi Persei ở gần đó.

Nằm cách Trái Đất khoảng 1.000 năm ánh sáng, Tinh vân California trải dài khoảng 100 năm ánh sáng, là một trong những tinh vân lớn và ấn tượng trên bầu trời đêm.

 

[BuddyUp]

WISPIT 2b là một ngoại hành tinh non trẻ đang hình thành bên ngoài Hệ Mặt Trời của chúng ta. Hình ảnh được chụp bởi Kính Viễn vọng Rất Lớn (VLT) ở Chile đã ghi lại một cảnh tượng gợi nhớ đến quá trình khai sinh của Hệ Mặt Trời cách đây khoảng 4,5 tỷ năm.

Ở trung tâm bức ảnh là một ngôi sao trẻ giống Mặt Trời, được che bởi coronagraph để loại bỏ ánh sáng chói lóa. Bao quanh ngôi sao là một đĩa bụi và khí – nguyên liệu tạo nên các hành tinh.

Điểm sáng vàng nổi bật chính là WISPIT 2b, hành tinh non đang hút khí và bụi bằng lực hấp dẫn, đồng thời tạo ra khoảng trống và những vòng đồng tâm trong đĩa. Đây là lần đầu tiên các nhà thiên văn học ghi nhận trực tiếp một ngoại hành tinh khắc dọn khoảng trống trong đĩa tiền hành tinh – bằng chứng sớm nhất về quá trình một hành tinh đang điêu khắc môi trường hình thành của nó.

 

[BuddyUp]

Có bao nhiêu mặt trăng trong Hệ Mặt Trời.

Hệ Mặt Trời của chúng ta có nhiều vệ tinh tự nhiên (mặt trăng) hơn hầu hết mọi người vẫn nghĩ. Nhưng chính xác thì số lượng mặt trăng là bao nhiêu, và còn bao nhiêu vệ tinh tự nhiên khác chưa được phát hiện?

Theo số liệu của Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU), hiện có 422 vệ tinh tự nhiên quay quanh cả 8 hành tinh trong Hệ Mặt Trời. Bên cạnh đó, Phòng thí nghiệm Động cơ Phản lực (JPL) của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) cũng ghi nhận thêm 531 vệ tinh của các tiểu hành tinh và hành tinh lùn. Nếu tính chung cả hai nguồn dữ liệu, tổng số vệ tinh tự nhiên đã được xác nhận trong Hệ Mặt Trời lên tới 953 (tính đến tháng 3 năm 2025).

Tuy nhiên, các nhà thiên văn học cho rằng đây mới chỉ là "phần nổi của tảng băng chìm". Trong vài năm gần đây, hàng chục vệ tinh mới liên tục được phát hiện, và với sự phát triển vượt bậc của công nghệ quan sát vũ trụ, con số này chắc chắn sẽ tiếp tục tăng mạnh trong tương lai.

Vấn đề nằm ở chỗ, định nghĩa "mặt trăng" cũng không hề đơn giản. Nhà thiên văn học Edward Ashton, công tác tại Viện Thiên văn học và Vật lý thiên văn Academia Sinica (Đài Loan), cho biết: "Một mặt trăng cơ bản là thiên thể quay quanh một thiên thể lớn hơn, không phải là ngôi sao". Tuy nhiên, điều này đồng nghĩa với việc loại trừ các vệ tinh nhân tạo do con người chế tạo, cũng như những vệ tinh tạm thời hay các hạt bụi trong vành đai của Sao Thổ và Sao Thiên Vương.

Trong số hàng trăm vệ tinh đã biết, chỉ khoảng 20 mặt trăng được xếp vào loại lớn, có hình dạng tròn đều do lực hấp dẫn của chính chúng. Một số cái tên tiêu biểu có thể kể đến như Ganymede (thuộc Sao Mộc), Titan (thuộc Sao Thổ) hay Europa (thuộc Sao Mộc).

Nếu xét theo từng hành tinh, sự phân bổ mặt trăng trong Hệ Mặt Trời cũng rất khác biệt:
● Sao Thủy và Sao Kim không có mặt trăng thực sự nào, do chúng nằm quá gần Mặt Trời và bị lực hấp dẫn mạnh của ngôi sao này cuốn mất vệ tinh tiềm năng.
● Trái Đất có một mặt trăng lớn tên là Mặt Trăng (khi viết hoa), cùng ít nhất 7 bán vệ tinh nhỏ tạm thời.
● Sao Hỏa sở hữu hai mặt trăng bé là Phobos và Deimos. Trong đó, Phobos đang dần tiến sát bề mặt Sao Hỏa và có thể bị phá hủy trong tương lai.
● Sao Mộc là "ông vua mặt trăng" với 95 vệ tinh, bao gồm bốn "vệ tinh Galileo" nổi tiếng là Io, Europa, Ganymede và Callisto.
● Sao Thổ dẫn đầu danh sách với ít nhất 274 vệ tinh, trong đó Titan, Mimas và Enceladus là những cái tên được nghiên cứu nhiều nhất.
● Sao Thiên Vương có 28 vệ tinh đã được xác nhận. Đặc biệt, đến tháng 8 năm 2025, Kính viễn vọng James Webb còn phát hiện thêm một vệ tinh mới (S/2025 U 1), nâng tổng số lên 29, hiện chờ IAU chính thức phê chuẩn.
● Sao Hải Vương có 16 vệ tinh, trong đó Triton là mặt trăng lớn nhất và nổi bật nhất.
Kể từ đầu năm 2023, giới thiên văn học đã công bố ít nhất 190 vệ tinh bất thường quanh Sao Thổ, 12 vệ tinh mới của Sao Mộc, cùng với một số vệ tinh mới phát hiện quanh Sao Hải Vương và Sao Thiên Vương.

Ngoài các vệ tinh hành tinh, hơn 500 vệ tinh nhỏ khác quay quanh các tiểu hành tinh và hành tinh lùn cũng đã được ghi nhận. Đáng chú ý, IAU dự đoán còn "hơn 100" hành tinh lùn trong Hệ Mặt Trời chưa được khám phá, và mỗi hành tinh lùn hoàn toàn có thể mang theo nhiều mặt trăng riêng.

Điều này đồng nghĩa với việc số lượng vệ tinh trong Hệ Mặt Trời có thể cao hơn rất nhiều so với con số 953 đã được công bố hiện nay. Nhà thiên văn học Edward Ashton nhận định: "Tôi nghĩ rằng có lẽ có khoảng 10.000 mặt trăng trong Hệ Mặt Trời".
Tuy nhiên, một câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: Liệu con người có thể tìm thấy và xác nhận toàn bộ số mặt trăng ấy, và nếu có, thì bao giờ? Đây vẫn là một trong những bí ẩn lớn khiến Hệ Mặt Trời tiếp tục trở thành đề tài nghiên cứu bất tận của giới khoa học toàn cầu.

 

[BuddyUp]

Bạn đang nhìn vào một thiên hà đặc biệt chứa megamaser – một vùng phát ra bức xạ vi sóng giống như một tia laser vũ trụ, thay vì ánh sáng khả kiến.

Tại lõi thiên hà có hai vùng sáng trung tâm, gọi là hai nhân thiên hà, cách nhau khoảng 11.000 năm ánh sáng. Chúng có thể là bằng chứng của một vụ va chạm và sáp nhập giữa hai thiên hà trong quá khứ.

Hai nhân này bị bao phủ sâu bên trong cùng một xoáy bụi khí vũ trụ và đang tương tác, tạo nên cấu trúc kỳ lạ của thiên hà.

Thiên hà IRAS 16399-0937 được Kính viễn vọng Không gian Hubble quan sát vào năm 2016. Nó nằm cách Trái Đất hơn 370 triệu năm ánh sáng.

 

[BuddyUp]

Ở phía trên bên trái là Tinh vân Mắt Sói (Sharpless 2-308), một bong bóng khí hydro được thổi ra bởi gió sao mạnh mẽ từ một ngôi sao sói Wolf-Rayet nóng bỏng đang ở giai đoạn cuối của vòng đời. Vầng sáng đỏ bao quanh và vùng trung tâm xanh lam tạo nên một hình ảnh tựa con mắt khổng lồ nhìn ra vũ trụ.

Phía dưới bên phải nổi bật là Tinh vân Bong Bóng Xà Cừ (CTB 1 hay LBN 576) – tàn dư của một vụ nổ siêu tân tinh. Những sợi khí đỏ và xanh mảnh mai lan tỏa như dải lụa, ghi lại dấu ấn của một ngôi sao đã chết từ hàng chục nghìn năm trước.

Bao phủ toàn cảnh là những đám mây khí hydro ion hóa, hiện lên trong sắc đỏ đậm nhờ kỹ thuật chụp dài giờ với bộ lọc quang phổ hẹp. Xen lẫn trong màn sương vũ trụ ấy là vô số ngôi sao và thiên hà xa xôi, làm tăng chiều sâu cho khung ảnh.

Để có được hình ảnh chi tiết và ấn tượng như thế, tác giả đã dành hơn 73 giờ phơi sáng liên tục dưới bầu trời đêm của Bỉ. Đây là minh chứng cho sự kiên nhẫn, niềm đam mê và kỹ thuật đỉnh cao trong nhiếp ảnh thiên văn.