Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

Sao chổi Lemmon đang trở nên sáng hơn và dần tiến vào bầu trời phía Bắc vào buổi sáng sớm. Bên cạnh sao chổi SWAN25B và ATLAS, sao chổi C/2025 A6 (Lemmon) hiện là sao chổi thứ ba có thể quan sát được bằng ống nhòm và trong những bức ảnh phơi sáng dài.

Được phát hiện vào đầu năm nay, Lemmon đang tiến sâu hơn vào Hệ Mặt Trời. Ngày 21 tháng 10, nó sẽ tiến đến điểm gần Trái Đất nhất, chỉ cách bằng nửa khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời, trước khi đi qua cận nhật vào ngày 8 tháng 11.

Mặc dù độ sáng của sao chổi rất khó dự đoán, các ước tính lạc quan cho rằng Lemmon có thể nhìn thấy bằng mắt thường vào cuối tháng 10. Trong thời gian tới, nó sẽ quan sát rõ nhất vào rạng sáng cho đến giữa tháng 10, sau đó cũng có thể được thấy vào buổi tối.

Hình ảnh nổi bật được chụp tại Texas, Mỹ vào tuần trước, cho thấy chiếc đuôi ion tách nhánh và thay đổi nhanh chóng của sao chổi này.

 

[BuddyUp]

NGC 6960: Tinh vân Chổi Phù Thủy (APOD: 01/10/2025)

Khoảng 10.000 năm trước, trước cả khi con người có lịch sử ghi chép, một nguồn sáng mới đã bất ngờ xuất hiện trên bầu trời đêm rồi mờ dần sau vài tuần. Ngày nay chúng ta biết đó là ánh sáng từ một vụ nổ siêu tân tinh – sự bùng nổ dữ dội của một ngôi sao. Đám mây tàn dư giãn nở từ vụ nổ ấy nay được ghi nhận là Tinh vân Màn Che (Veil Nebula).

Hình ảnh nổi bật này tập trung vào phần phía tây của Veil Nebula, được định danh là NGC 6960, còn được biết đến với cái tên gợi hình hơn: Tinh vân Chổi Phù Thủy (Witch's Broom Nebula). Sóng xung kích từ vụ nổ đã càn quét không gian, quét và làm phát sáng vật chất giữa các vì sao. Qua các kính lọc quang phổ hẹp, những dải sợi phát sáng hiện ra như các gợn sóng dài trên một tấm màn, tách biệt rõ rệt giữa hydro nguyên tử (đỏ) và oxy (xanh lam-xanh lục).

Toàn bộ tàn dư siêu tân tinh này cách chúng ta khoảng 1.400 năm ánh sáng, hướng chòm Thiên Nga (Cygnus), và riêng Chổi Phù Thủy đã có bề ngang lên tới 35 năm ánh sáng. Ngôi sao sáng trong khung hình, 52 Cygni, có thể nhìn thấy bằng mắt thường từ nơi tối trời, nhưng thực ra không liên quan đến tàn dư siêu tân tinh cổ xưa này.

 

[BuddyUp]

Enceladus phun trào

Enceladus, một vệ tinh của Sao Thổ, được xem là đối tượng trọng tâm trong nghiên cứu về khả năng sinh sống ngoài Trái Đất nhờ cấu trúc độc đáo của nó: bề mặt băng giá bao phủ một đại dương ngầm. Các quan sát từ sứ mệnh Cassini-Huygens (NASA/ESA/ASI) đã xác nhận sự tồn tại của các dòng phun nước và băng tại cực nam, đưa các hạt chứa hợp chất hữu cơ phức tạp vào không gian. Phân tích thành phần cho thấy Enceladus đáp ứng đầy đủ các điều kiện cơ bản cho sự sống: nước lỏng, nguồn năng lượng, các nguyên tố thiết yếu và hóa chất hữu cơ.

Các nghiên cứu hiện nay nhấn mạnh rằng hoạt động phun trào có khả năng mang thông tin về quá trình hóa học bên trong đại dương ngầm, bao gồm cả các phản ứng liên quan đến tiền sinh học. ESA đang lên kế hoạch cho một sứ mệnh thăm dò chuyên biệt trong thập niên 2040, với mục tiêu bay xuyên qua các dòng phun và hạ cánh xuống bề mặt cực nam để thu thập mẫu vật. Sứ mệnh này được kỳ vọng sẽ cung cấp bằng chứng trực tiếp về mức độ phức tạp hóa học và khả năng tồn tại sự sống tại Enceladus, đồng thời góp phần quan trọng vào nghiên cứu tiến hóa sinh học trong hệ Mặt Trời.

 

[BuddyUp]

NGC 7479 – Thiên hà Xoắn ốc ngược dòng

NGC 7479, còn được gọi là Propeller Galaxy, là một thiên hà xoắn ốc nổi bật trong chòm sao Pegasus, cách Trái Đất khoảng 110 triệu năm ánh sáng. Hình ảnh do Kính viễn vọng Không gian Hubble (NASA/ESA) chụp ở bước sóng khả kiến và hồng ngoại gần cho thấy những nhánh xoắn ốc chặt chẽ tạo thành một chữ “S” ngược, xoay theo chiều ngược kim đồng hồ. Tuy nhiên, ở bước sóng vô tuyến, thiên hà lại cho thấy một dòng tia phóng xạ xoay ngược chiều với sự chuyển động của sao và bụi trong đĩa thiên hà.

Các nhà thiên văn học cho rằng dòng tia vô tuyến bất thường này là kết quả của một vụ va chạm và hợp nhất với một thiên hà khác trong quá khứ. Sự kiện này đã tái kích hoạt quá trình hình thành sao, dẫn đến hiện tượng starburst với sự xuất hiện của nhiều ngôi sao trẻ, sáng rực trong các nhánh xoắn ốc và đĩa thiên hà. Ba ngôi sao sáng nhất trong ảnh thực chất là các sao tiền cảnh, nằm giữa NGC 7479 và Hubble.

Hình ảnh này được tạo từ dữ liệu chụp bằng Máy ảnh Tiên tiến ACS/WFC của Hubble, kết hợp bộ lọc vàng (hiển thị màu xanh) và hồng ngoại gần (hiển thị màu đỏ), với thời gian phơi sáng tổng cộng 520 giây cho mỗi kênh lọc. Trường quan sát có kích thước 2,7 arc-phút, cho thấy rõ cấu trúc xoắn đặc trưng. Trong kính thiên văn nghiệp dư, NGC 7479 thường xuất hiện như một mảng sáng mờ kéo dài, còn chi tiết nhánh xoắn chỉ hiện rõ trong các kính lớn dưới bầu trời tối.

 

[BuddyUp]

Cartwheel Galaxy – Thiên hà Bánh Xe

Cartwheel Galaxy (còn được gọi là ESO 350-40 hay PGC 2248) là một thiên hà hình thấu kính dạng vòng nằm trong chòm sao Sculptor, cách Trái Đất khoảng 500 triệu năm ánh sáng. Thiên hà này là thành viên nổi bật nhất trong nhóm thiên hà Cartwheel, gồm bốn thiên hà xoắn ốc liên kết vật lý với nhau.

Cartwheel Galaxy có hình dáng đặc trưng giống như một bánh xe khổng lồ, với một vòng sáng ngoài bao quanh lõi thiên hà. Cấu trúc này được cho là kết quả của một vụ va chạm vũ trụ giữa một thiên hà nhỏ hơn và một thiên hà xoắn ốc lớn, khiến sóng xung kích lan tỏa ra ngoài và kích thích quá trình hình thành sao mới trong các vùng vòng ngoài.

Với tọa độ RA: 00h 37m 41.1s và Dec: −33° 42′ 59″, Cartwheel Galaxy là một trong những ví dụ điển hình nhất về thiên hà va chạm, minh chứng cho sự năng động và biến đổi không ngừng của vũ trụ.

 

[BuddyUp]

IC 3476 – Thiên hà xoắn lùn trong chòm sao Coma Berenices

IC 3476 là một thiên hà xoắn lùn (dwarf spiral galaxy) nằm trong chòm sao Coma Berenices, cách Trái Đất khoảng 55 triệu năm ánh sáng. Với tọa độ xích kinh 12h 32m 41.96s và xích vĩ 14° 3' 14.55", IC 3476 thuộc Cụm thiên hà Virgo, một trong những cụm thiên hà gần và giàu thành phần nhất trong vũ trụ lân cận.

Dù có kích thước nhỏ bé so với các thiên hà xoắn ốc lớn như Dải Ngân Hà, IC 3476 vẫn thể hiện rõ cấu trúc xoắn đặc trưng với các cánh tay chứa nhiều vùng hình thành sao trẻ. Là một thiên hà lùn, nó cung cấp cho các nhà thiên văn học một cơ hội quý giá để nghiên cứu cách các thiên hà nhỏ tiến hóa, tương tác và thích nghi trong môi trường dày đặc của cụm thiên hà lớn hơn.

 

[BuddyUp]

Europa – Vệ tinh băng giá của Sao Mộc

Europa là vệ tinh nhỏ nhất trong bốn vệ tinh Galilei quay quanh Sao Mộc, đồng thời là vệ tinh gần thứ sáu trong tổng số 95 vệ tinh đã biết của hành tinh khổng lồ này. Với chu kỳ quỹ đạo khoảng 85 giờ, Europa hoàn thành một vòng quanh Sao Mộc chỉ trong hơn ba ngày rưỡi.

Được phát hiện vào ngày 8 tháng 1 năm 1610 bởi Galileo Galilei và Simon Marius (người cũng đặt tên cho nó), Europa mang tên người tình Phoenicia của thần Zeus – tương đương với thần Jupiter trong thần thoại La Mã.

Europa là vệ tinh lớn thứ sáu trong Hệ Mặt Trời, nổi tiếng với bề mặt băng giá nhẵn mịn, bao phủ gần như hoàn toàn bởi lớp băng nước. Dưới lớp vỏ băng này, các nhà khoa học tin rằng có một đại dương lỏng khổng lồ, chứa lượng nước nhiều hơn cả Trái Đất. Nhờ đó, Europa trở thành một trong những nơi tiềm năng nhất để tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất trong Hệ Mặt Trời.

 

[BuddyUp]

The Pleiades (M45) – Captured by Ilan Shapira

Nhiếp ảnh gia thiên văn Ilan Shapira đã ghi lại cụm sao nổi tiếng Pleiades (M45) bằng kính thiên văn SQA55 dưới bầu trời Bortle cấp 3 – một trong những điều kiện quan sát lý tưởng để chiêm ngưỡng các vật thể mờ.

Bức ảnh được tạo nên từ 120 khung hình phơi sáng 120 giây mỗi khung, sử dụng máy ảnh ASI2600MC Pro. Kết quả là một hình ảnh tuyệt đẹp, hé lộ rõ những dải tinh vân phản xạ màu xanh lam mềm mại bao quanh các ngôi sao sáng của cụm sao Seven Sisters (Bảy Chị Em).

Hình ảnh này không chỉ thể hiện kỹ thuật xử lý tinh tế mà còn khắc họa vẻ đẹp dịu dàng, trong trẻo của một trong những cụm sao nổi bật nhất trên bầu trời đêm.

 

[BuddyUp]

Tinh vân Linh Hồn (The Soul Nebula)

Tinh vân Linh Hồn là một tinh vân phát xạ tuyệt đẹp nằm trong chòm sao Cassiopeia, thường được quan sát cùng Tinh vân Trái Tim (Heart Nebula) - người hàng xóm gần nhất của nó. Cặp tinh vân này tạo nên một trong những cảnh tượng ngoạn mục nhất trên bầu trời, với những dải sáng và màu sắc đặc trưng của khí hydro ion hóa.

Trong tháng 10, Cassiopeia xuất hiện cao trên bầu trời và dễ dàng nhận ra nhờ hình chữ “W” đặc trưng của các ngôi sao sáng. Tinh vân Linh Hồn nằm giáp với chòm sao Perseus, gần cụm sao đôi nổi tiếng trong khu vực.

Đây là một trong những mục tiêu chụp ảnh thiên văn ấn tượng nhất, đặc biệt rực rỡ khi Cassiopeia lên cao trong những đêm trời quang của mùa thu.

 

[BuddyUp]

NGC 7000 – Tinh vân Bắc Mỹ

Tinh vân Bắc Mỹ (NGC 7000) là một vùng phát xạ (emission nebula) thuộc chòm sao Cygnus, nằm cách Trái Đất xấp xỉ 2.500 năm ánh sáng. Cấu trúc này trải rộng trên khoảng 50 năm ánh sáng, bao gồm các đám mây khí hydro ion hóa (H II region) được chiếu sáng bởi bức xạ tử ngoại mạnh phát ra từ các sao trẻ, chủ yếu là những ngôi sao loại O và B nằm trong cụm sao Cygnus OB2 lân cận.

Hình dạng đặc trưng của tinh vân gợi liên tưởng đến lục địa Bắc Mỹ, do đó nó được đặt tên như vậy. Khu vực sáng hơn, thường được gọi là “vùng Mexico”, là nơi tập trung hoạt động hình thành sao mạnh mẽ, với sự hiện diện của nhiều vùng sao trẻ (young stellar objects), sao sơ sinh (protostars) và đám bụi đậm đặc.

Trong hình ảnh này, các vùng phát xạ Hα hiện lên rõ nét, thể hiện quá trình tái hợp của nguyên tử hydro khi bị ion hóa bởi bức xạ năng lượng cao. Các dải tối xen kẽ là vùng bụi liên sao dày đặc, hấp thụ và tán xạ ánh sáng, tạo nên độ tương phản mạnh mẽ giữa các khu vực sáng – tối của tinh vân.

Tinh vân Bắc Mỹ là một đối tượng nghiên cứu quan trọng trong thiên văn học liên sao (interstellar medium studies) và vật lý hình thành sao (star formation physics), cung cấp dữ liệu về sự tương tác giữa bức xạ sao và môi trường khí bụi xung quanh trong Ngân Hà.