Những điều thú vị ẩn dấu trên bầu trời

[BuddyUp]

TON 618 là một trong những vật thể lớn nhất và sáng nhất từng được phát hiện trong vũ trụ.

Đây là một quasar - tức là một lõi thiên hà hoạt động cực mạnh, phát ra năng lượng khổng lồ nhờ một lỗ đen siêu lớn ở trung tâm. TON 618 nằm cách Trái Đất khoảng 18,2 tỷ năm ánh sáng, gần các chòm sao Chó Săn (Canes Venatici) và Tóc Công chúa (Coma Berenices). Ánh sáng mà chúng ta thấy từ nó ngày nay đã bắt đầu hành trình từ rất lâu trước khi hệ Mặt Trời hình thành.

Điều khiến TON 618 trở nên đáng kinh ngạc chính là kích thước của nó. Lỗ đen ở trung tâm có khối lượng ước tính khoảng 40 tỷ lần khối lượng Mặt Trời, khiến nó trở thành một trong những lỗ đen lớn nhất từng được phát hiện. Để dễ hình dung, khi so sánh TON 618 với hệ Mặt Trời của chúng ta, cả hệ Mặt Trời trông chỉ như một chấm nhỏ bé bên cạnh nó. Điều này thực sự là một lời nhắc nhở mạnh mẽ về sự rộng lớn và quyền năng đáng kinh ngạc của vũ trụ.

 

[BuddyUp]

NGC 4402 là một thiên hà xoắn ốc nằm cách Trái Đất khoảng 50 triệu năm ánh sáng, thuộc chòm sao Xử Nữ (Virgo). Thiên hà này được quan sát theo cạnh (edge-on), nghĩa là ta nhìn thấy nó từ bên hông chứ không phải từ phía trên hoặc dưới.

Do nằm trong cụm thiên hà Virgo, NGC 4402 là một đối tượng quan trọng trong nghiên cứu về ảnh hưởng của môi trường thiên hà. Việc thiên hà bị nghiêng cho phép các nhà khoa học quan sát rõ hơn cấu trúc lớp bụi, các dòng khí và hiện tượng hình thành sao dọc theo mặt phẳng đĩa thiên hà.

Quan sát NGC 4402 giúp hiểu rõ hơn về cách thiên hà tương tác với môi trường xung quanh, như tác động của áp suất ram từ khí nóng trong cụm thiên hà hoặc quá trình suy giảm sao do mất vật liệu. Đây là một ví dụ nổi bật về cách thiên hà bị “bào mòn” bởi lực tác động từ bên ngoài trong môi trường dày đặc như cụm Virgo.

 

[BuddyUp]

Hubble chụp được cặp thiên hà “cãi nhau” trong vũ trụ.

Kính viễn vọng không gian Hubble của NASA/ESA vừa quan sát được Arp 86, một cặp thiên hà tương tác kỳ lạ cách Trái Đất khoảng 220 triệu năm ánh sáng. Hệ thiên hà này nằm trong chòm sao Phi Mã (Pegasus) và bao gồm hai thiên hà: NGC 7753, thiên hà xoắn ốc lớn, và NGC 7752, thiên hà nhỏ hơn bên cạnh.

Điều đặc biệt của Arp 86 là NGC 7752 trông như bị dính chặt vào thiên hà lớn NGC 7753, tạo nên hình ảnh kỳ quái khiến nó được đưa vào Atlas of Peculiar Galaxies của nhà thiên văn Halton Arp vào năm 1966. Tuy nhiên, “cuộc cãi vã hấp dẫn” này sẽ không kéo dài mãi - NGC 7752 cuối cùng có thể bị văng ra ngoài không gian giữa các thiên hà, hoặc bị nuốt chửng hoàn toàn bởi thiên hà lớn hơn.

Hubble đã quan sát Arp 86 trong khuôn khổ một chương trình lớn nhằm nghiên cứu mối liên hệ giữa các ngôi sao trẻ và các đám mây khí lạnh nơi chúng hình thành. Dữ liệu từ Hubble, kết hợp với đài thiên văn ALMA đặt trên dãy Andes ở Chile, cung cấp kho dữ liệu quý giá để các nhà thiên văn khám phá quá trình sinh sao.

Những quan sát này cũng giúp đặt nền móng cho các nghiên cứu trong tương lai với Kính viễn vọng không gian James Webb (JWST). Khi được phóng lên, JWST sẽ nghiên cứu sâu hơn các vùng bụi nơi sao ra đời, như khu vực đang xảy ra va chạm trong Arp 86.

 

[BuddyUp]

Messier 96 là một thiên hà xoắn ốc không đối xứng, nằm cách Trái Đất khoảng 35 triệu năm ánh sáng, trong chòm sao Sư Tử (Leo). Thiên hà này có độ sáng biểu kiến là 10.1 và có khối lượng cùng kích thước xấp xỉ Dải Ngân hà của chúng ta.

Hình ảnh kết hợp ánh sáng hồng ngoại và khả kiến từ kính viễn vọng không gian Hubble cho thấy M96 như một cơn lốc xoáy khổng lồ của khí phát sáng, xen lẫn các dải bụi tối uốn lượn vào bên trong nhân thiên hà. Tuy nhiên, các nhánh xoắn ốc của M96 rất yếu và không đều, chủ yếu do ảnh hưởng từ lực hấp dẫn của các thiên hà lân cận.

Một điểm đặc biệt khác là tâm sáng của M96 không nằm chính xác ở trung tâm của thiên hà, điều này càng cho thấy sự bất thường do tương tác hấp dẫn. M96 là thành viên của nhóm thiên hà M96, cùng với các thiên hà nổi bật như Messier 105 (một thiên hà hình elip sáng) và Messier 95, cũng như nhiều thiên hà nhỏ hơn.

M96 là thiên hà gần nhất trong một nhóm có cả thiên hà xoắn ốc sáng và thiên hà elip sáng. Sự bất đối xứng của các nhánh xoắn ốc trong M96 được cho là hệ quả trực tiếp từ các tương tác hấp dẫn kéo dài với các thiên hà lân cận trong nhóm.

Thiên hà này được phát hiện vào năm 1781 bởi nhà thiên văn người Pháp Pierre Méchain, và chỉ bốn ngày sau đó, nó đã được thêm vào danh mục nổi tiếng của Charles Messier. M96 có thể được quan sát bằng kính thiên văn cỡ trung vào khoảng tháng 4, khi nó hiện rõ trên bầu trời đêm.

 

[BuddyUp]

Vào năm 2019, Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) đã ghi lại được một hiện tượng hiếm và bí ẩn - tia sét xanh (blue jet), một luồng sét mạnh mẽ phóng lên từ một đám mây dông, lao thẳng vào tầng bình lưu.

Hiện tượng kỳ lạ này xảy ra ở độ cao lớn, phía trên các đám mây, giúp hé lộ những bí mật kỳ thú và tuyệt đẹp của bầu khí quyển Trái Đất mà chúng ta ít khi được chứng kiến.

 

[BuddyUp]

Vào tháng 9 năm 2024, tàu thăm dò Parker của NASA đã quan sát thấy một vụ nổ từ trường mạnh mẽ, hay còn gọi là bùng nổ mặt trời (flare), xảy ra trên bề mặt Mặt Trời. Đây là lần đầu tiên các nhà khoa học nhìn thấy sự kiện như vậy từ khoảng cách gần, cung cấp những chi tiết chưa từng có.

Vụ nổ được gây ra bởi sự va chạm giữa các trường từ bị rối loạn, giải phóng một luồng năng lượng bắn ngược trở lại bề mặt Mặt Trời.

Quan sát này đang giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về hành vi từ trường của Mặt Trời và giải thích lý do tại sao tầng ngoài của khí quyển Mặt Trời (gọi là corona) lại nóng hơn bề mặt của nó rất nhiều. Các nhà nghiên cứu, bao gồm cả Evangelos Paouris, tin rằng phát hiện này có thể giúp dự đoán thời tiết không gian chính xác hơn - một yếu tố có thể ảnh hưởng đến vệ tinh, lưới điện và hệ thống thông tin liên lạc trên Trái Đất.

 

[BuddyUp]

Các nhà khoa học vừa phát hiện rằng một số thiên hà từng được cho là đã "chết" thực ra vẫn đang tỏa sáng mạnh mẽ với những ngôi sao mới.

Trước đây, các nhà thiên văn chia thiên hà thành hai loại: thiên hà trẻ, màu xanh (đang hình thành sao) và thiên hà già, màu đỏ, yên tĩnh (ngừng hình thành sao). Nhưng giờ đây, họ đã phát hiện một nhóm thiên hà mới có màu đỏ nhưng vẫn đang tạo ra sao.

Những thiên hà có sao đỏ đang hình thành này phá vỡ quy tắc cũ, cho thấy chúng ta có thể đã tính sai số lượng sao mà vũ trụ từng tạo ra.

Những thiên hà kỳ lạ này đủ già để có nhiều sao đỏ, nhưng vẫn lặng lẽ sinh ra những ngôi sao mới. Điều này chứng tỏ việc hình thành sao không hoàn toàn dừng lại trong tất cả các thiên hà đỏ - mà chỉ chậm lại hoặc thay đổi cách diễn ra.

Nhờ kính viễn vọng Webb, các nhà khoa học giờ đây có thể thấy rằng một số thiên hà từng bị coi là "chết" thực chất vẫn còn "sống".

Phát hiện này có thể đồng nghĩa với việc vũ trụ chứa nhiều sao hơn chúng ta nghĩ, và cho thấy quá trình tiến hóa của thiên hà phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây.

 

[BuddyUp]

Tinh vân Lưỡi liềm (Crescent Nebula) .

Hãy chiêm ngưỡng bức ảnh tuyệt đẹp và đầy huyền bí này của Tinh vân Lưỡi liềm (NGC 6888) được chụp bởi @space.by.jase với kính thiên văn Celestron 8” EdgeHD.

Nằm cách Trái Đất khoảng 4.700 năm ánh sáng trong chòm sao Thiên Nga (Cygnus), Tinh vân Lưỡi liềm được hình thành bởi những cơn gió dữ dội từ một ngôi sao Wolf-Rayet khổng lồ (WR 136). Sự tương tác giữa luồng gió hiện tại và vật chất do ngôi sao từng phun ra trước đó đã tạo nên một vỏ phát sáng với các sợi khí mảnh mai, tựa như một vầng cung tinh xảo treo lơ lửng giữa bầu trời.

 

[BuddyUp]

Titan như bạn chưa từng thấy trước đây - theo nghĩa đen!

Sáu hình ảnh này hé lộ diện mạo hoàn toàn mới của Titan, mặt trăng lớn nhất của Sao Thổ. Nhờ các camera hồng ngoại đặc biệt trên tàu vũ trụ Cassini của NASA, các nhà khoa học đã nhìn xuyên qua lớp khí quyển dày đặc và mù mịt của Titan để khám phá bề mặt ẩn bên dưới.

Những hình ảnh này cung cấp manh mối về địa hình và thành phần bề mặt, đồng thời gợi ý những gì sứ mệnh Dragonfly của NASA có thể phát hiện khi đến đây trong tương lai!

 

[BuddyUp]

IRAS 10082–5647: Một ngôi sao sơ sinh ẩn mình trong kén bụi.

Ở rìa đám mây phân tử Chamaeleon, cách Trái Đất khoảng 500 năm ánh sáng, tồn tại một tinh vân phản xạ hiếm gặp và một ngôi sao trẻ (protostar) đang hình thành có tên IRAS 10082–5647.

Ngôi sao này đang ở giai đoạn sơ khai trong quá trình hình thành, bị bao bọc trong một lớp bụi dày đặc. Ánh sáng từ ngôi sao chỉ có thể thoát ra qua những lỗ hổng nhỏ được tạo ra trong kén bụi bao quanh, tạo nên vầng sáng lưỡng cực mờ nhạt nhưng rõ ràng.

Đây là một ví dụ điển hình của hiện tượng gọi là Cometary Globules - những lõi khí bụi đậm đặc được gió sao và bức xạ từ các sao lân cận "tạc thành hình" giống như đuôi sao chổi.

Trong hình ảnh này, những sợi bụi đen mịn quấn quanh tinh vân, xuyên qua bởi ánh sáng sao tán xạ mang sắc hổ phách và xanh lam dịu nhẹ. Cấu trúc dòng chảy thẳng đứng xuất hiện rõ nét - có thể là kết quả của dòng khí hẹp (collimated outflows) hoặc tia vật chất (jets) do ngôi sao sơ sinh phát ra.

Phần trung tâm phát sáng nhẹ với ánh phản chiếu ấm áp từ nguồn sáng bị chôn giấu, trong khi những đám mây mát hơn và có bóng đổ lượn sóng xung quanh khung ảnh.

IRAS 10082–5647 thuộc vùng Chamaeleon I - một trong những vườn ươm sao khối lượng thấp gần Trái Đất nhất. Phần lớn các sao trong vùng này bị che khuất, chỉ lộ diện ở bước sóng hồng ngoại hoặc sóng vô tuyến. Tuy nhiên, ở đây, cảnh tượng được hé lộ bằng ánh sáng khả kiến, mang đến một cái nhìn hiếm hoi về một ngôi sao non trước khi “chào đời” hoàn toàn.

Bao quanh tinh vân là mạng lưới bụi mờ trong suốt, che phủ nền sao phía sau, tạo nên phông nền mờ tối đầy chất liệu và điểm xuyết bằng ánh sáng sao li ti. Không có vạch phát xạ mạnh, và bảng màu dịu nhẹ cho thấy nơi đây bị chi phối bởi phản xạ và hấp thụ bụi thay vì khí ion hóa.

Dù mờ nhạt và dễ bị bỏ qua, IRAS 10082–5647 vẫn lặng lẽ ghi lại khoảnh khắc mong manh trong quá trình chào đời của một ngôi sao - ánh sáng dần thoát ra từ bóng tối, xuyên qua chính lớp bụi từng giấu nó đi.